Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: Пӗрремӗш сыпӑк

Пай: Икӗ капитан –> Улттӑмӗш пай. Катя Татаринова каласа пани. Ҫамрӑклӑх хунать

Автор: Валентин Урташ, Илпек Микулайӗ

Ҫӑлкуҫ: Вениамин Каверин. Икӗ капитан. Валентин Урташпа Николай Илпек куҫарнӑ. Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1951

Хушнӑ: 2019.09.09 19:05

Пуплевӗш: 103; Сӑмах: 1587

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Ҫар

«Эс ӑна пӗлместӗн»

Иван Павлович ӗнтӗ вагонтан та тухрӗ, — Валя ҫаплах-ха тискер кайӑк совхозӗнче ӗҫлекен темле Павел Петровича салам калама сӗнет: «Вӑт, шуйттанне! Кӑштах манса кайман! Доктора та салам калӑр», теме ӗлкӗрет вӑл, Кира ун патне ҫитсе хӑйне хулӗнчен ҫавӑтса каяс умӗн. Эпир хамӑр ҫеҫ юлтӑмӑр: Эх, епле ман Саньӑна ярас килместчӗ те вӗт!

Ак мӗнле курӑнатчӗ вӑл ҫав самантра — хам курса савӑннӑ куҫӗнчен пӑхнипе кӑна мар, ӑна манӑн пӗтӗмпех асӑмра тытса юлас килчӗ: картуссӑрах тӑратчӗ вӑл, хӑй ытла ҫамрӑкчӗ, авланмашкӑн та ир-ха, терӗм эпӗ ӑна. Ҫар тумӗпе пӗтӗмрех курӑнатчӗ хӑй, ҫапах та лутраччӗ-ха, ҫавӑнпа вара хушӑран хӑй асӑрхамасӑрах чӗвен тӑратчӗ, акӑ ҫавӑн чухне те хам ҫаврӑнса пӑхнӑ ҫӗре чӗвен тӑратчӗ. Ҫи-пуҫӗ тирпейлӗччӗ унӑн, хӑй яштака кӑна, кулкаласа тӑнӑ чух, малта хутланса тӑран ҫӳҫ пайӑрки уйрӑмӑнах ӑна тӗлӗнмелле чипер сӑнар кӗртетчӗ. Иксӗмӗр ыталантӑмӑр та, вара эпӗ площадкӑра ӑна куҫӗнчен пӑхрӑм, хӗпӗртесе кулатчӗ хӑй, ҫав самантра вӑл хам тахҫан юратса тӑнӑ хурарах сӑнарлӑ та ҫирӗп вӑй-хӑватлӑ савнӑ Саня пекехчӗ.

Таҫта пурте ура ҫинчех тӑратчӗҫ, анчах эп никама та кураймарӑм, площадкӑран аннӑ чухне те кӑшт ҫеҫ ӳкеймерӗм. Ах, епле ярас килместчӗ ӑна манӑн!

Поезд хускалсан, вӑл мана картусӗпе сулчӗ те эпӗ вагон ҫумӗпе утса, пӗрмаях «юрӗ, юрӗ», тесе пытӑм:

— Ҫырусем ярӑн-и?

— Юрӗ, юрӗ!

— Кунсерен-и?

— Юрӗ.

— Курма пырӑн-и?

— Юрӗ, юрӗ.

— Юрататӑн-и мана?

Кӑна вӑл пӑшӑлтатса ҫеҫ ыйтрӗ, анчах эпӗ ӑна тути вылянинченех уйӑрса илтӗм.

— Юре, юрӗ!

Вокзалтан эпир Иван Павловича ӑсатма кайрӑмӑр, ҫул тӑрӑх пӗрмай Саня ҫинчен калаҫса пытӑмӑр.

— Ытла кӑткӑс ӑнланма юрамасть ӑна, ку чи кирли, — терӗ Иван Павлович. — Эс вара пурне те ху майлӑ тӑвасшӑн тӑрӑшатӑн, ҫавӑнпа сирӗн хушшӑрта малтанласа мӑртӑхасси пулатех. Эс ӑна, Катя, питӗ сахал пӗлетӗн.

— Каларӑр та!

— Пӗлетӗн-и ун чи хаклӑ енне? Вӑл ӗмӗрех ҫамрӑк пулать, мӗншӗн тесен унӑн хӗрӳ чунӗнче хӑйӗн идеалӗсем пур.

Ман ҫине кулмасӑр-тумасӑр пӑхса илчӗ те вӑл, тепӗр хут та:
— Хӗрӳ чунӗнче хӑйӗн идеалӗсем пур…
Эсӗ ху мӑнкӑмӑллӑ ҫын — ҫавна асӑрхаймӑн та.

Эп кулса ятӑм.

— Нимӗн кулмалли те ҫук. Мӑнкӑмӑллах ҫав, ача чухне, сӑмах май каласан, йӑлтах урӑхла ҫынччӗ эсӗ. Саня — кӑра ҫын. Сан шухӑшласа пӑхмаллах ун ҫинчен.

Ахаль те ун ҫинчен ытла нумай шухӑшлатӑп-ха, пӗрмай шухӑшласа тӑрас чухлех лайӑх мар ӗнтӗ вӑл, терӗм ӑна эпӗ.

Анчах каҫхине вӑл хушнӑ пек турӑм: лартӑм та Саня ҫинчен шухӑша кайрӑм. Пурте кайнӑ. Вальӑпа Кира кинора, Александра Димитриевна темле клубра Горький ҫырнӑ «Страсти-мордасти» тӑрӑх литмонтаж вулать, ӑна вӑл хӑех ҫырса хӑтланнӑччӗ те ҫавӑншӑн питӗ мухтанатчӗ; эпӗ пайтах карттӑ умӗнче лартӑм та, унтан ӗҫе пӑрахсах шухӑшлама тытӑнтӑм.

Иван Павлович тӗрӗс калать ҫав, — эп пӗлместӗп-ха Саньӑна! Ирӗксӗрех ман куҫ умне куртка тӑхӑннӑ ача тухса тӑрать, ҫав ача мана Триумфальнӑй площадьре хунарсем ҫутичченех кӗтсе ҫӳретчӗ, эпӗ, площадь урла иртсе, ҫавӑнтах ун патне пыраттӑм. Виҫӗ шкулӑн ачисем — хамӑрӑннисем, тата 143-мӗшпе 28-мӗш шкул ачисем — курма пултаратчӗҫ пулин те, эп ҫав ачана ыталаса илтӗм те чуптурӑм. Анчах ҫав ача ман асӑмра ҫеҫ пурӑнать-ха, хальхи Саня вара пӗртте ун евӗрлӗ мар ун чухне хамӑр чуптуни те халӗ пирӗн хушшӑмӑрта мӗн пулса иртессе пӗлтереймест. Эпӗ Саньӑна яхӑнне те кӑткӑс ҫын вырӑнне хуман! Хам ӗлӗк пӗлнӗ шухӑшсемпе туйӑмсен леш енчи тӗнчинче унӑн халӗ тепӗр тӗнче пуррине ҫеҫ куратӑп акӑ эпӗ, ун ҫинчен эп халиччен шухӑша та илмен. Ку вӑл унӑн професси тӗнчи — Аякри Ҫурҫӗрте хӑра пӗлми вӗҫсе ҫӳресси, пилотсен ҫуртӗнче пӗр кӗтмен ҫӗртен палланӑ ҫынсене тӗл пуласси, ҫӗнӗ машинӑна курсан, ача пек савӑнасси — ҫакӑн пеккисем пулман пулсан вӑл эрне хушши те пурӑнас ҫук темелле. Анчах ҫавӑн пек тӗнчере ман валли вырӑн ҫукчӗ-ха. Пӗррехинче вӑл ҫапла хӑй вӗҫнӗ чух епле хӑрушӑ пулнине каласа пачӗ, такам урӑххи ҫинчен каласа панӑ пек итлерӗм ӑна эпӗ. Саня хаяр ҫил-тӑман айне пулса самолетпа ҫӗр ҫине ларнӑ чух, юмахри пек мехелпе ҫеҫ вилӗмрен хӑтӑлса, унтан вара майӗпен шӑнса вилес марччӗ тесе виҫӗ кун та виҫӗ каҫ хушши самолетрах куҫ хупмасӑр ларнине сӗметлеме те пултарайман ҫав эпӗ. Сӑмахӑм вырӑнлах марччӗ манӑн, ҫапах эп ӑна каларӑм:
— Урӑх ҫапла тумасса пултарӑн-и эс? — терӗм.

— Юрӗ! урӑх апла тумӑп, — терӗ вӑл тӑрӑхланӑ пек кулкаласа.

… Вышимирскипе мӗн ҫинчен калаҫнине, паллах ӗнтӗ, вӑл мана хӑех каласа пама пултаратчӗ. Анчах вӑл ҫавӑн ҫинчен Иван Павловича каласа пама сӗнчӗ. Ӗҫ кунта пачах та хӑй тӗрӗсси пирки пыманнине туйрӗ вӑл. Сӑмах хӑй тӗрӗсси ҫинчен мар-ха, йӑлтах урӑххи ҫинчен, ӑна манӑн шӑпах хам аннене юратнӑ телейсӗр Иван Павловичран илтмеллечӗ. Ҫав каҫхине Саня мана урамра кӗтсе тӑнине пӗлеттӗм эпӗ, Воротниковскипе Садовой урамӗ кӗтессинче сада кӗнӗ ҫӗрте ӑна курсан эпӗ ним чухлӗ те тӗлӗнмерӗм. Анчах вӑл ман пата пымарӗ, хыҫӑмран ҫеҫ килӗме ҫитичченех пычӗ. Ман пӗччен пулмаллине пӗлетчӗ вӑл, хам ӑна ҫав самантра кирек мӗнле ҫывӑх курсан та пурпӗрех унран акӑш-макӑш инҫетреччӗ-ха, мӗншӗн тесен вӑл тӳрре тухрӗ, эпӗ йӑнӑшрӑм, Кораблев каланине илтнипе вӑтанмалла пулчӗ манӑн…

Саня Мускавра пурӑннӑ хушӑра пӗтӗмпе те пӗр каҫ кӑна пӗрле ирттертӗмӗр. Вӑл питӗ ывӑнса килнӗччӗ, Александра Димитриевнӑна халӑх умӗнче тухса каласси епле кансӗр ӗҫ иккенне пӗлтересшӗнччӗ, пӑшӑрханмасӑр нимӗн те тухас ҫук тесшӗнччӗ, анчах вӑл ҫинчех тухса кайрӗ. Хӗвел анса ларатчӗ, Сивцев-Вражек ун ҫутипе пӗтӗмпех ялкӑшса тӑратчӗ, калӑн ҫав ытти пӗтӗм ҫӗре тиркесе ӗмӗрлӗхех ҫак авӑнчӑк тӑкӑрлӑка ҫеҫ ҫутатса тӑрасшӑнччӗ тесе. Эпӗ Саньӑна чей ӗҫтертӗм — вӑл ҫӑра чей юратать — вӑл епле ӗҫсе-ҫинине хам пӗрмай пӑхса тӑтӑм, вӑл та мана хӑйпе пӗрле лартрӗ, эпир пӗрле чей ӗҫрӗмӗр.

Ҫавӑнтах вӑл хамӑр пӗрле ярӑнма ҫӳренине асне илчӗ, вара епле мана питҫӑмартинчен чуптунине шухӑшласа кӑларчӗ, питҫӑмарти ӑна темле «калама ҫук хытӑ та, сивӗ, тӗклӗ пек» туйӑннӑ имӗш. Эпӗ вӑл Евгений Онегина суд тунине аса илтӗм, ун чухне вӑл мана салхуллӑ куҫпа пӑхатчӗ, юлашки сӑмахне каланӑ чух Гришка Фабера «питӗ пултараканскер» тенӗччӗ.

— Астӑватӑн-и-ха тата: «Григорьев — питӗ пултаруллӑ ача та, ҫапах Диккенса вуламан» тенине?

— Ӑна та астумасӑр!

— Кайран вара вуларӑн-и?

— Ҫук, — салхуланса тавӑрчӗ Саня, — пӗртте вӑхӑтӑм пулмарӗ. Вольтера вуларӑм — «Орлеанри таса хӗр» ҫинчен. Пирӗн Заполярьере темшӗн Вольтер кӗнекисем нумайрах.

Каҫ кӳлӗм куҫӗсем унӑн ытла хуран курӑнчӗҫ, ҫавӑнтах мана ун куҫӗсене ҫеҫ курнӑ пек туйӑнчӗ, вара, ытти умра мӗн пурри те йӑлтах тӗттӗмленсе шӑранчӗ. Заполярьере Вольтер кӗнекисем нумаййи, чӑн та, кулӑшла, тесшӗнччӗ эпӗ, анчах эпир сасартӑк ҫине-ҫине васкавлӑн чуптурӑмӑр. Ҫав самантра телефон шӑнкӑртатрӗ те, вара манӑн ҫур сехет хушши хамӑн профессоршӑпа тухса калаҫмалла пулчӗ, хӑй тата ман ҫинчен пурне те пӗлесшӗн пулчӗ — эпӗ халь ӑҫта апатланнине те, «Мюр патӗнчен» ҫав чипер абажура туянни ҫинчен те пӗлесшӗн пулчӗ… Эпӗ таврӑннӑ ҫӗре Саня ҫывӑратчӗ. Эпӗ вӑратас тесе чӗнтӗм ӑна, анчах ҫавӑнтах хӗрхенсе кайрӑм, ун умне чӗрне вӗҫҫӗн пӗшкӗнсе лартӑм та ӑна ҫывӑхранах пӑхма тытӑнтӑм.

Ҫав каҫхине Саня мана штурман дневникӗсемпе пӗтӗм хучӗсене, сӑнӳкерчӗкӗсене пачӗ. Дневникӗсем питрӗнсе тӑракан уйрӑм папкӑраччӗ. Саня кайсан эпӗ ҫав лӳчӗркенсе ҫӗтӗлнӗ страницӑсене темӗнччен пӑхкаларӑм, ҫырнӑ йӗркесем тӑкӑскӑн та чалӑшшӑн курӑнатчӗҫ, хӗрсе кайна алӑ чарӑна пӗлмесӗр ҫырса пынӑ пек те, шухӑшӗсем вара таҫта аташса ҫӳренӗ пек туйӑнать. Ҫав дневниксене вуласа тухма кӑна мӗнле чӑтӑмлӑх ҫитермелле!

«Св. Мария» тесе ҫырнӑ пакурӗ Заполярьере юлнӑ, анчах Саня унтан фотоӳкерчӗк туса килнӗ, ун пек тӗнчере пӗр пакура та ҫапла тӑрӑшса ӳкермен-тер!

Ҫаксем пурте тӗнчипе вӗҫсе саланнӑ пӗр пысӑк историйӗн ванчӑкӗсемччӗ, Саня пуҫтарнӑ та ҫавсене, вӗсем тӑрӑх истори ҫырнӑ е ҫырса кӑларӗ-ха. Эпӗ вара? Эпӗ нимӗнех те тӑваймарӑм, Саня пулман пулсан хам атте ҫинчен те нимӗн те пӗлеймен пулӑттӑм, пӗтӗм асӑмра тӑрса юлни те, ҫав, аттене ӑсатнӑ юлашки кун — Энск вокзалӗнче атте мана аллине илсе ҫӳле ҫӗклерӗ те, сиктерсе ярса, хӑйӗн пысӑк та ырӑ аллисемпе тытрӗ — ҫавна ҫеҫ астӑватӑп.

Саньӑна эп кашни кун ҫыру ҫырма пултӑм, анчах кашни кун ҫырмаллӑх нимӗнех те ҫукчӗ: ӗлӗкхи пекех эпӗ Кира патӗнче пурӑнаттӑм, нумай вулаттӑм та ӗҫлеттӗм, ӗҫлемелли вырӑнӑм майлах та марччӗ, коллекци ещӗкӗсем тӗпелтех тӑратчӗҫ, карттӑна та рояль ҫинчех ҫырмалла пулчӗ.

Ҫав ҫулхине чи малтанхи хут хире тухса курмарӑм — 34-мӗшпе 35-мӗш ҫулсенчи материалсене майлаштарса ӗҫе кӗртмеллеччӗ, эпӗ Пушкӑртсен управленийӗнче ӗҫлеттӗм, ҫавӑнпа мана Мускавра пурӑнсан та юрать терӗҫ.

Асанне ман пата куллен ҫӳретчӗ, кунсем питӗ лайӑх иртетчӗҫ, ҫинчен тата Кирӑпа Валя сасартӑк темле чӗнсех кайми пулчӗҫ, ларатчӗҫ те кухньӑра шӑппӑн калаҫатчӗҫ. Урӑх ниҫта вырнаҫма та ҫукчӗ вӗсен, мӗншӗн тесен пӗтӗм хваттер те авалхи пысӑк кухньӑран ҫеҫ тӑратчӗ, ӑна вара пӳлӗмпе уйӑрнӑ та, пӗринче «чӑнласах тунӑ кухня» пур, тепри ӗнтӗ «кухня тени». Вальӑпа Кира леш пӳлӗмре «чӑнласах тунӑ кухньӑраччӗ», ҫапла майпа Александра Димитриевна каҫхи апата кухня тенинчех пӗҫерчӗ.

Валя урӑхран чечек сӗнсе памарӗ — укҫи ҫукчӗ пулас унӑн, — анчах пӗррехинче вӑл ҫапла шурӑ йӗкехӳре илсе килчӗ те, Кира, хӑранипе, сӗтел ҫине хӑпарса кӑшкӑрса ярсан, питӗ тарӑхрӗ. Кирӑна вӑл ҫав йӗкехӳре-альбинос текен ытарма ҫук экземпляр питӗ сайра тӗл пулкалать тесе чылайччен ӑнлантарса пачӗ. Анчах Кира ҫаплах кӑшкӑрса сӗтел ҫинчен анасшӑн пулмарӗ, Вальӑн хайхискер ирӗксӗрех альбинос йӗкехӳрине сӑмса тутӑрӗпе ҫыхса тӗпелти сӗтел ҫине вырнаҫтармалла пулчӗ. Ӑна вара унтан концертран таврӑннӑ Александра Димитриевна курнӑ та ҫавӑнтах тав-шав хускатнӑ, Вальӑн хӑйӗн парнине каялла леҫмеллех пулчӗ.

Каҫсерен эпир Кирӑпа тӑраниччен пӑшӑлтатса пӗрне пӗри: «Ну, ҫитӗ, ҫывӑрмалла!» теттӗмӗр, Кира пӗр самантрах ҫывӑрса каятчӗ, ҫывӑрнӑ чух ун сӑнарӗ кулӑшла телейлӗн куранатчӗ, ҫавӑн пек чухне вара пӗр-пӗччен юлаттӑм та чӗрене чӑтма ҫук тунсӑх явса илетчӗ. Епле вӗсен савӑшни лайӑх, теттӗм вара эпӗ, пурнӑҫра чи лайӑххи-ҫке ҫавӑ, вӗсен юратӑвӗ те нимӗн чухлӗ те пирӗнни пек мар! Вӗсем кирек хӑҫан та пӗрле, кашни кун пӗрне пӗри кураҫҫӗ, эпир акӑ пӗр-пӗринчен калама ҫук инҫетре!

Мана вагон чӳречи умӗнче ларнӑ пек туйӑнать, уй-хирте те вӑрман курӑнать, каллех хирсем, унтан вара — тайга ҫурҫӗр шывӗсен сивӗ хӑйӑвӗсем, юрпа витӗннӗ айлӑмсем те лапамсем — ҫапла пирӗн хушӑра вӗҫӗ-хӗррисӗр инҫет.

«Курнӑҫатпӑрах эпир, — тесе ӗнентеретӗп хама хам. — Акӑ эпӗ кайӑп та ун патне, вара пӗтӗмпех лайӑх пулӗ. Икӗ ҫул ӗнтӗ эпӗ отпускра пулман, акӑ халь отпуск илеп те кайӑп, е хӑй килӗ, тен июньрех килсе кайӗ-ха», тетӗп.

Анчах курас килнӗ шухӑшӑм ҫаплах иртмест, сасартӑк эпӗ вӑл ӳксе вилӗ тесе сехӗрленсе шухӑшларӑм…

Ку ӗҫлемелли карттӑ йывӑрччӗ, мӗншӗн тесен ӗлӗкхи карттӑсенче нумайӑшне арпаштарса пӗтернӗччӗ, халӗ ӗнтӗ пӗтӗмпех ҫӗнӗрен тумалла пулчӗ. Ҫапах та мӗн чухлӗ кансӗр, ҫаван чухлӗ ӗҫлес кӑмӑлӑм та ҫӗкленчӗ манӑн. «Ҫӗрле хӑраттӑмччӗ» пулин те пӗтӗм тертӗм-сертӗм, пӗтӗм хуйхӑм-суйхӑм йӑлтах иртнӗ пек туйӑнчӗ мана, умӑмра ӗнтӗ чӗре хӗпӗртесе тӑракан ҫӗнӗ малашлӑх та ҫӗнӗ телейлӗх пулмалла пек.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех