Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: Улттӑмӗш сыпӑк

Пай: Мускавран инҫетре –> Иккӗмӗш кӗнеке

Автор: Петр Золотов

Ҫӑлкуҫ: Ажаев, В. Н. Мускавран инҫетре: роман / вырӑсларан П.Золотов куҫарнӑ. — Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1953. — 242 с.

Ҫул: 1953; Хушнӑ: 2021.02.21 15:18

Пуплевӗш: 371; Сӑмах: 3734

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Паллӑ мар

Пӗр-пӗччен чухне

Старике килте лӑпкӑ ӑшӑ хупӑрласа илчӗ. Пӳртне вӑл хӗлле валли хӑй хатӗрленӗ, ҫавӑнпа та нимӗнле ҫил те хаклӑ ӑшша кунтан вӗрсе кӑлараймӑн. Марья Ивановна — Тополев пурӑнакан ҫуртӑн кил хуҫи хӗрарӑмӗ — ун ҫине шикленсе пӑхрӗ: Тополев чирли ҫинчен ӑна Залкинд систернӗ пулнӑ.

— Ан шикленӗр, эпӗ сывах, — терӗ ӑна Кузьма Кузьмич. — Кунта лӑпкӑ та ӑшӑ, мана урӑх нимӗн те кирлӗ мар.

Вӑл Родионова панӑ эмеле кӗсйинчен кӑларчӗ те ҫырмалли сӗтелӗн ещӗкне чикрӗ, пиншакне хыврӗ, диван ҫине выртрӗ, хытӑ чышкисене пуҫ айне хурса, куҫне хупрӗ. Канашлура Петя Гудкин калаҫнӑ чухне старикӗн ҫав тери килӗнче пулас килсе кайнӑччӗ, анчах канса выртас шутпа мар. Халӗ акӑ тинех вӑл кунта хӑй пӗччен тӑрса юлчӗ.

Петя та, Женя та, Залкинд та, Ольга та, Алексей те, Таня та — пурте куҫ умне тухса тӑчӗҫ, унтан пурте пӗр харӑсах пӑрӑнса ун патне такама; ҫӗр хут ытла хаяр та ятлаҫакан ҫынна кӗртсе хӑварчӗҫ. Ҫак хаяр та ятлаҫакан ҫын: «Айта калаҫса пӑхар!» тесе кӑшкӑрчӗ — вара ҫав сасӑ е Петька, е Ольга, е Залкинд, е Алексей сассипе калаҫма пуҫларӗ. Анчах пурин сассине те Володькӑн, хӑй тӑванӗн ывӑлӗн сасси хупласа илчӗ:

«Асатте ӑнланса ил эсӗ. — Иван Семенович Миронов пирӗн генерал, чӗрӗ ҫынсем хушшинче ҫук ӗнтӗ! Эпир Мускав патӗнче пӗр ҫапӑҫура пӗрле пултӑмӑр, эпӗ акӑ чӗрех юлтӑм, вӑл вилчӗ. Тепӗр майлӑ пулнӑ пулсан лайӑхрахчӗ, асатте, ӑнланатӑн-и мана? Эпир кунта унӑн салтакӗсем, офицерӗсем пурнӑҫа хӗрхенмесӗр уншӑн тӑшмана тавӑрма тупа турӑмӑр. Эпир вӗлернӗ нимӗҫсем — генерала асӑнса тунӑ ӗҫсем пулаҫҫӗ».

Ваня, Иван Миронов тата вилӗм — ҫакӑнпа ниепле килӗшме те, куна ниепле ӗненме те ҫук! Кузьма Кузьмич хӑй тӑван ывӑлӗн кӗске ҫырӑвӗнчи чӗрене тивекен сӑмахсене хӑйӗн ӑшӗнче ҫӗршер хут асӑнса йывӑррӑн йынӑшса ячӗ.

«Сывӑ-и, Кузьма!» — сасартӑк илтӗнчӗ Ваня Мироновӑн кулӑшла сасси, унтан тахҫантанпах пӗр-пӗрне курмасӑр пурӑннӑ чи ҫывӑх тусӗсемпе пӗрле пӳлӗме кӗчӗ. Вӗсем хуллен те мӑнкӑмӑллӑн уткаласа ҫӳрерӗҫ, ун ҫине, хуйхӑпа та чирпе тайӑлнӑскер ҫине, пӗшкӗнсе пӑхкаларӗҫ, унӑн чунне ыраттарса, ҫамрӑк сасӑсемпе калаҫма пуҫларӗҫ:  — «Мӗн вара, Кузьма, айта пӗтӗм ӗҫе шута илсе тухар. Кашнинех, уйрӑмах виле шӑтӑкне кӗресси нумай вӑхӑт юлман ҫыннӑн, пурнӑҫӗнче мӗн тунине шута илсе тухни усӑллӑ. Кала-ха пире, юлташ, мӗнпе мухтанма пултаратӑн, пурнӑҫра эсӗ мӗн лайӑххи турӑн? Пирӗн пата эсӗ ӗҫрен сивӗннӗ, вилӗ арӑслан пуличчен, чӗрӗ йытӑ пулни авантарах тесе шутлакан ҫынсемпе кӑштах хутшӑнса кайман текен хыпар ҫитрӗ. Тӗрӗс-и ку, Кузьма? Днепр хӗрринчи йывӑҫ пӳртӗн маччи ҫинчи хамӑр пуҫтарӑнкаланӑ пӗчӗк пӳлӗме хӗмлентерсе яма пултаракан хӗрӳллӗ сӑмаххусене эсӗ маннӑ тенине ӗненме йывӑр. Революциччен вунпилӗк ҫул малтан, Татьяна кунӗнче, ачасен асран кайми пухӑвӗнче: «Мӗн виличченех, чӗре тапма чарӑничченех, пӗр минута та пӗр вырӑнта тӑмалла мар, халӑхшӑн тӑрӑшса ӗҫлессишӗн яланах малалла каймалла», тесе тупа тунине маннӑ тесен, ӗненме йывӑр…

Сӑнтан пӑхсан хыткан пулин те, эсӗ, Кузьма, мӑнтӑрланса кайнӑ, теҫҫӗ. Санӑн ӗмӗтсем сӳрӗлнӗ, пуҫ мими шӗвелнӗ, тӗксӗмленнӗ, имӗш. Эсӗ мӑнаҫланнӑ курӑнать: хамӑн плана тултартӑм, пурнӑҫра пурне те туса ҫитертӗм, тесе шутлатӑн. Темле Грубский тенӗскер, усал, ирсӗр ҫын, сан умра ҫав тери ӳссе кайса, сана чӑн-чӑн лайӑх ҫынсенчен уйӑрнӑ, теҫҫӗ. Грубский сана, общество ӗҫӗсемпе интересленми туса, лӑплантарса лартнӑ, сана хут папкисем тыттарнӑ, эсӗ вара хӑвӑн малтанхи пахалӑхна тата инженерӑн пултарулӑхне ҫав папкӑсен ӑшне пуҫтарса хунӑ. Эсӗ канцелярист пулса тӑтӑн, саншӑн пулсан пӗтӗм тӗнче вара ҫырмалли сӗтелпе хутсем чиксе тултарнӑ икӗ шкап пулса тӑрать. Эсӗ пирӗн ача чухнехи тата ҫамрӑк чухнехи тусӑмӑр Иван Семенович Мироновӑн паттӑр саперӗсен полкне ҫак ӑссӑр хуҫалӑхпа улӑштарнӑ. Хуравла, Кузьма, пирӗн сана мӗн пулнине пӗлес килет».

Кузьма Кузьмич вара хаяр суд умӗнче тӳрре тухма тӑрӑшса ҫапла ответлерӗ:

«Ҫук, эпӗ ҫамрӑк чухне тупа тунине манман. Вӑл асӑмра таса упранса пурӑнать. Анчах тем пулчӗ, кая юличчен ӑна пӑхса тухмалла. Эпир тупа тунӑранпа нумай вӑхӑт иртрӗ. Ун чухне эпир пурте, юлташсем, пурӑнма ҫеҫ тытӑннӑ. Анчах хапха умӗнче ҫеҫ тӑнӑ чухне — сарлака урамра пурнӑҫ мӗнле пулассине ӑҫтан пӗлен? Хам астӑвасса эпӗ яланах тӳрӗ, мӗн-пур вӑй ҫитнӗ таран тӑрӑшса ӗҫлерӗм. Паллах, эпӗ чӗрӗ йытӑ пулассишӗн тӑрӑшмастӑп, хамшӑн хыпса ҫунмастӑп. Мӗне кирлӗ вӑл вӗтӗр-шакӑр мана — утмӑл ҫул хушши пысӑк ӗмӗтсем тытса пурӑннӑ ҫынна, пурнӑҫри пӗтӗм паха япаласене, чи пысӑккинчен тытӑнса чи пӗчӗккине ҫити тӗрӗслесе пӑхнӑ ҫынна! Тен, ӗҫ кунта мар пулӗ».

«Апла пулсан, чӑрмавӗ мӗнре, хаклӑ тусӑм, кала?» — ыйтрӗ тахӑшӗ. Анчах ку Ваня Миронов мар; Ваня ним чӗнмесӗр, халсӑр выртакан тусӗ ҫине тинкерсе пӑхса тӑрать.

«Тен, сӑлтавӗ ҫакӑнта, эпӗ, Кузьма Тополев, пӗрре темле вирлӗ юхӑма лекрӗм пулмалла. Ҫав юхӑм мана илӗртрӗ, вара ӗмӗрех васкамалла пулчӗ, ҫаврӑнса пӑхма та, хам ҫинчен шухӑшлама та вӑхӑт пулмарӗ»….

«Пурнӑҫра ҫав юхӑм саншӑн та, Иван Семеновичшӑн та, пирӗншӗн те пӗр юхӑм пулмарӗ-и? Е эсӗ пӗррехинче унтан сиксе тухса, аякран сӑнаса пӑхса тӑма шутларӑн-и? Кайран вара Грубский йӑпӑлтатса пӑшӑлтатнине пула пачах тӗлӗрсе кайрӑн? Ҫапла-и?»

«Тӑхтӑр-ха, юлташсем, ан хистӗр мана. Пурнӑҫ ҫав тери хӑвӑрт аталанса пырать. Темиҫе ҫӗр ҫулсенче тумаллине ҫӗршыв темиҫе пилӗкҫуллӑхра турӗ. Вӑл ӳссе, ҫӗнӗ йывӑрлӑхсене тӳссе ирттерме хатӗрленсе пычӗ. Пурнӑҫ юхӑмӗ мана та илӗртрӗ, эпӗ вара ҫав юхӑмра хамӑн ӗҫӗмпе тытӑнса тӑтӑм. Ниушлӗ эпӗ хамӑн пултарулӑха пӗтӗмпех параймарӑм?»

«Эпӗ халтан кайрӑм, вӑй пӗтрӗ, тесе каласшӑнччӗ-и эсӗ? Чӗрӗ ҫынпа ун пек пулать-ши вара?»

«Пӗтӗм вӑя хурса ӗҫлетӗп-ши, тесе эпӗ хама хам нихҫан та ыйту паман. Эпӗ пӗтӗм вӑя хурса ӗҫлерӗм. Революци пуҫланнӑ чухне эпир ҫитӗннӗ ҫынсем, вӑтӑр пиллӗк ҫула ҫитнӗскерсем, пулнӑ. Пӗрре чӗннипех эпир пурте ун хыҫҫӑн кайрӑмӑр. Шахтински процессра халӑх суд туса айӑпланисен хушшинче пирӗн хушӑмӑртан пӗри те пулмарӗ. Мана никам та «кивӗ специалист» тесе хурласа каламан-ха. Манӑн пурнӑҫ мӗнле пысӑк тӗллевшӗн тӑкакланнине эпӗ пӗлнӗ, ҫавӑнпа та эпӗ хама мӗн сӗннине хавассӑнах йышӑнаттӑм. Анчах темшӗн мана эсир паян сивлетӗр, эпӗ хама хам совеҫӗн хаяр суд аллине паратӑп».

«Мӗншӗн-ха калаҫма чарӑнтӑн, Кузьма? Кала», — ыйтаҫҫӗ тусӗсем.

«Малтанах хӑшпӗр минутсенче хам тунӑ ӗҫсем ӗмӗтсемпе, ҫамрӑк чухне тупа тунипе пӗр пек пулманни мана уҫҫӑнах паллӑччӗ. Эпӗ пӗтӗмпех ҫӗнӗлле ӗҫлеме тытӑниччен малтан кӑшт та пулин сывлӑш ҫавӑрса илмелли вӑхӑт килессе пӗр шухӑшсӑр тенӗ пекех кӗтсе пурӑнтӑм. Пурнӑҫ сывлӑш ҫавӑрса илме памарӗ. Эпӗ вырӑнтан-вырӑна куҫса яланах строительствӑсенче ӗҫлерӗм. Мана хистетчӗҫ, эпӗ те хистеттӗм, унтан туса пӗтернӗ ӗҫе парса пӗтерсен, ҫӗнӗ вырӑна, ҫӗнӗ стройка тума каяттӑм. Пурнӑҫ васканӑҫемӗн васкатса пыратчӗ. Хӑвӑртлӑха вӑрҫӑ ҫав тери ӳстерсе ячӗ. Вара маншӑн та, Ваня Мироновшӑн та, пуриншӗн те сасартӑк тӳссе ирттермелли вӑхӑт ҫитрӗ. Ваня Миронов, генерал, паттӑррӑн ҫапӑҫса хӑйӗн тивӗҫне чыслӑн пурнӑҫларӗ, мухтав ӑна. Эпӗ вара…»

«Мӗнле ҫӑлӑнса тухасшӑн ҫак чӑрмавран, Кузьма? Эпир ӑнланмастпӑр», — васкатаҫҫӗ тусӗсем.

Ҫивӗч ыйту, вӑл чӗпӗтет, чикет, Кузьма Кузьмич кӑшкӑрса ячӗ:

«Нимӗнле те ҫӑлӑнса тухма ҫук! Эпӗ парӑнтӑм! Эпӗ халсӑр пулса тӑтӑм! Пурнӑҫпа пӗрле пыма ӗлкӗреймерӗм. Халӗ эпӗ хам тӗллӗн шуса пыратӑп, вӑл та кӗҫ-вӗҫ акӑ сӳнсе ларать. Эпӗ пит те васкавлӑ хӑвӑртлӑхшӑн юрӑхсӑр пулса тӑтӑм. Эпӗ йӗркере тӑманнисен шутӗнче. Тӗрӗсрех каласан, эпӗ ним тума та юрӑхсӑр. Ватлӑх ҫитрӗ, ӑнланатӑр-и е ҫук-и? Ватлӑх. Эпӗ пурнӑҫри вырӑна Алеша ачана, ҫамрӑк ӑрун представительне паратӑп».

«Тӑхта, Кузьма. Ниушлӗ эсӗ кивӗ тата ҫӗнӗ специалистсем ҫинчен тахҫанах пӑрахӑҫа тухнӑ калаҫусене ҫӗнӗрен тапратса ярасшӑн? Генерал Миронов санпа пӗр вӑхӑтри ӑруранах мар-и вара? Мӗншӗн-ха вӑл, апла пулсан, ҫамрӑк ӑрӑва хирӗҫ тӑман? Мӗншӗн вӑл юрӑхлӑ, эсӗ юрӑхсӑр пулнӑ?»

«Ҫапла ҫав, тусӑмсем. Манпа Ваня Миронов хушшинче ҫав тери пысӑк уйрӑмлӑх пур, эпӗ унпа ниепле те танлашма пултараймастӑп. Ӑна ӗнтӗ ҫак калаҫӑва хутшӑнтарар мар. Ӑна, пирӗн паттӑра хисеплесе, унӑн вилӗ шӑтӑкӗ умӗнче хамӑр пуҫӑмӑрсене таяр…»

Пӳлӗмре шавлама пуҫларӗҫ. Кузьма Кузьмич куҫне уҫрӗ. Ун патӗнче Марья Ивановна пӗшкӗнсе тӑрать. Унӑн пӗр аллинче порошок — вӑл ҫапах та ӑна шыраса тупнӑ, тепӗр аллине — стаканпа шыв тытнӑ.

— Кузьма Кузьмич, тархасшӑн ӗҫӗр-ха. Эсир вӗриленсе кайнӑ, йӑнӑшатӑр, — терӗ вӑл. — Порошок сире пулӑшӗ.

Старик итлерӗ, порошокне ҫӑтса ячӗ. «Манӑн чире порошокпа ҫеҫ сиплемелле те», тӑрӑхласа шухӑшларӗ вӑл. Марья Ивановна лӑпланса тухса кайрӗ — вӑл эмел усӑ парасса шанать.

Тополев каллех куҫне хупрӗ. Анчах тусӗсем куҫа курӑнмарӗҫ. Пӗр минутлӑха Петя Гудкинӑн хыткан, хуратутлӑ пичӗ, вирелле тӑракан шӑрт пек сарӑ ҫӳҫӗ куҫа курӑнса кайрӗ. Халь татах Гудкинӑн сасси янӑрарӗ: «Ноябрӗн улттӑмӗшӗпе ҫиччӗмӗшӗнче Сталин юлташ тухса каланине Кузьма Кузьмич илтнӗ-и е илтмен-и?»

Савнӑ ачам, тӗрӗссипех каласан, ҫаксем пурте ноябрӗн улттӑмӗшӗпе ҫиччӗмӗшӗнче пуҫланса кайрӗҫ те ӗнтӗ. Эпӗ, паллах, ҫулпуҫ тухса каланине итлерӗм, айккинче тӑрса юлмарӑм. Унӑн ӑшӗ вӑркани Сталинӑн аслӑ сӑмахӗсене итленӗ кунтан пуҫласа генерал Миронов вилни ҫинчен пӗлтерекен хыпар киличченех тата Петька Гудкин комсомолец айӑпласа сӑмах каланӑ кунчченех тӑсӑлса пырать те ӗнтӗ. Акӑ халӗ пурин ҫинчен те Алексейпе калаҫса татӑлни кирлӗ. Старик ӑна пӗтӗм чунне уҫса пама, унпа пӗрле пурнӑҫӑн чи кирлӗ ыйтӑвӗсене татса пама хатӗр.

Акӑ вӑл, Алеша Ковшов, куҫ умӗнчех тӑрать! Пӗвӗпе вӑл вӑтам ҫынтан ҫӳлӗрех, сарлака хулпуҫҫиллӗ, кӗрнеклӗ, конькипе, йӗлтӗрпе ҫӳреме юратакан, гимнастика тӑвакан ҫамрӑк. Унӑн сӑнӗ — вырӑссен лайӑх сӑн-сӑпачӗ. Хӑшпӗр енчен пӑхсан, сӑнӗ ытла илемлех те мар — ҫамки сарлака, сӑмси кӑшт каҫӑр, сарӑ ҫӳҫӗ турана итлемест, куҫӗ кӑвак. Ҫапах та унӑн пит-куҫӗ чипер, мӗншӗн тесен ӑна яланах шалти шухӑш-туйӑм ҫутатса тӑрать. Вӑл лӑпкӑ, час-час шухӑша каять, салхуланать. Анчах ҫавӑнтах сасартӑк хӗмленсе, хӗрӳленсе кайма пултарать. Тарӑн шухӑша кайнинчен, салхуллӑ пулнинчен хӑвӑртрах савӑнӑҫлӑ пулса тӑма пултарать. Вӑл шӳт тума, ҫивӗч сӑмах калама, ҫирӗп шӑлӗсене кӑтартса кулма юратать, хӑй кулнипе ыттисене те култарать. Ӑна пурте часах хӑнӑхаҫҫӗ, нумайӑшӗ туслашаҫҫӗ. Беридзе ӑна шӑллӗне юратнӑ пекех юратать. Гречкинпа Филимонов пӗр уйӑх хушшинчех унӑн ҫывӑх юлташӗсем пулса тӑчӗҫ. Женя — вӑл вара ӑна юратсах пӑрахнӑ тейӗн. Киревсӗр Либерман та унпа туслашма пӑхать, ун патне туртӑнать. Мӗншӗн-ха вара вӑл, Тополев, Алешӑна хӑйӗнчен сирсе янӑ? Мӗн ҫитмерӗ вӗсене?

Халӗ, хӑйне Алексейпе хирӗҫсе кайнӑшӑн питленӗ чухне, хирӗҫсе кайнин сӑлтавне шыраса тупма йывӑр пулчӗ. Ҫавӑнпа та вӗсем пӗр-пӗрне пуҫласа тӗл пулнӑ вӑхӑта аса илме тиврӗ. Алексей Ковшов ун умне начальник пулса, учебниксенче асӑнакан Тополев инженерӑн кӗнекисене ревизи тӑваканӗ пулса тухса тӑчӗ. Вӑл вара, Тополев инженер, Грубский инженерпа пӗр пулса, Ковшов инженера, унӑн пултарулӑхне тӗплӗн пӗлмесӗрех, сирсе пӑрахрӗ. Ковшов инженер ытла та ҫамрӑк, Тополевӑн ывӑлӗ вырӑнне пулма пултарнӑ. Вӑл Тополев хӑнӑхса ҫитнӗ виҫене шӑнӑҫман — ку унӑн пултарулӑхне йышӑнмасӑр тӑнин сӑлтавӗ пулнӑ та ӗнтӗ. Инженер хӑйӗн профессине пула ҫынсемпе хӑйне тыткалама пӗлмелле, авторитета хисеплекен пулмалла. Ковшов инженер вара авторитета хисеплесе тӑман ҫын пулчӗ. Ковшов инженер ӑна хӑйӗн умне лартрӗ, ним именмесӗрех Тополев ҫырнӑ хутсемпе чакаланма пуҫларӗ, кашни минутрах унӑн ӗҫӗсене ку ӑста инженер шухӑшӗ мар, шкулта вӗренекен ача ҫырнӑ пек ҫырнӑ тесе уҫҫӑнах хурлама тытӑнчӗ.

Кунсем иртрӗҫ, Тополев вара, хӑйне хирӗҫ ларакан ҫын ҫине ирӗксӗртерех тинкерсе, сӑнаса пӑхса ларчӗ. Вӑл унӑн сӑн-питӗнче Грубский ку тарана ҫитсе те туйса илейменнине курчӗ. Унӑн умӗнче ҫӗнӗ сӑнарлӑ инженер, инженер-хуҫа пулнӑ. Вӑл техникӑна ҫеҫ мар, пӗтӗм пурнӑҫа хӑюллӑнах ертсе пырать. Техника унӑн профессийӗ, унӑн юратнӑ ӗҫӗ, вӑл унпа кӑна чарӑнса тӑмасть, пур ӗҫе те хутшӑнать. Тополев инженершӑн пӗчӗк ӗҫ пулнӑ пулсан, Ковшов инженершӑн ҫав ӗҫех пысӑк ӗҫ пулса тӑрать. Сӑмахран, Петька Гудкинӑн ӗҫне тиркесе пӑрахӑҫлас вырӑнне, Алексей ӑна темиҫешер сехет хушши вӗрентсе ларать. Тата тепӗр майлӑ та, Тополевшӑн йывӑр ыйтусем уншӑн ансат та ҫӑмӑл. Авторитет ҫине мӗнле пӑхас ыйту Ковшов инженерӑн ҫав тери уҫӑмлӑ та паллӑ. Вӑл кампа та пулсан килӗшмесен — хирӗҫлет, тавлашать, сивлет. Ковшов институтра Кузьма Тополев ҫинчен илтнех темелле, анчах вӑл унпа тӗл пулчӗ те ним шутласа тӑмасӑр ӑна сивлеме пуҫларӗ. Грубский ӗҫе ҫиелтен ҫеҫ пӑхнинчен Ковшов ютшӑнать, ӑна килӗштермест. Вӑл Беридзене пӑхӑнса тӑрать, дисциплинӑна хисеплет, главный инженерпа килӗшмесен, ӑна та хӑйӗн тӗрӗслӗхне ӗнентерсе парать. Вӗсен хушшинче хирӗҫӳ тухсан, вӑл тусне-мӗнне тата служба енӗпе ҫыхӑнса тӑнине пӑхмасӑрах, ӑна хирӗҫ кӗрешет.

Ҫак ҫӗнӗ сӑнарсем, Тополев малтанах ӑнланса илейменскерсем, ӑна тарӑхтарнӑскерсем, халӗ ҫамрӑк инженерӑн характерӗнче уҫҫӑнах палӑра пуҫларӗҫ. Пӗр вӑхӑтра Ковшов фронта — йывӑр та хӑрушӑ ҫӗре каяс тесе ниҫта кайса кӗреймесӗр ҫӳренине аса илчӗ старик. Анчах нефтепроводӑн ҫӗнӗ проекчӗшӗн кӗрешни ҫав фронтах пулса тӑнине Ковшов часах ӑнланчӗ. Кӗрешӳре хӑйӗн вырӑнне тупсан, унӑн характерӗ часах ҫирӗпленчӗ. Ҫавӑнпа та Алексей Ковшов ӗҫшӗн ҫунать, кашни пӗчӗк чертежрах государство ӗҫне курать. Ҫавӑнпа та вӑл хӑйне те, ыттисене те ҫирӗп тытать, хаяр, именмесӗрех, тӳрех куҫран калать. Хӑйне пӑхӑнса ӗҫлекенӗн чӗрине лайӑхрах кӗрсе лартӑр тесе, тӑрӑхласа вӑрҫать. Ҫак ҫамрӑк ҫын критикӑна юратать тесех каламалла: Батманов е Беридзе хӑтӑрнипе вӑл савӑнать, хӑйне пӗҫертсе илнипе мухтанать. Пӗррехинче вӑл: «Аслӑ начальство пӗлсе вӑрҫни — пурнӑҫра чи усӑллӑ та витӗмлӗ япала», — тесе ӗнентерсех каларӗ.

Киленсех ӗҫлет. Ӗҫӗ унӑн темӗн чухлех, вӗсене вара вӑл ывӑнмасӑр туса пырать. Петя Гудкин тӗрӗссине калать: Ковшов инженер чӑнах та ҫывӑрма манса кайнӑ. Апат ҫисе вӑл мӗн пурӗ те темиҫе минут ҫеҫ ирттерет, хӑйне пит хытӑ тытать. Пӗррехинче Женя ӑна урамри пекех сивӗ пӳлӗмре ним шарламасӑр пурӑннӑшӑн ӳпкелесе те пӑхрӗ.

Ҫапла, ҫавӑн пек ӗнтӗ вӑл, Алексей Ковшов. Паллах, Кузьма Кузьмич хӑйпе хире-хирӗҫ лараканнин ҫитменлӗхӗсене те курать. Ҫав ҫитменлӗхсем унӑн ҫамрӑклӑхӗнчен килеҫҫӗ, тесе шутлама юрать. Алексей Ковшовӑн Тополевӑнни пек темиҫе вунӑ ҫул хушши ӗҫлесе пухнӑ опыт ҫитеймест-ха. Хӑйне тытма пӗлмен ҫитменлӗхсем ҫинчен мӗн калаҫасси пур — вӗсем ҫӑмӑллӑнах пӗтеҫҫӗ. Ӗҫре инженерла культурӑлӑх ҫитменни ытларах кансӗрлет. Старик пӗрре пӑхсах курнине Ковшов хӑш чухне суккӑр ҫын пек хыпашласа шырать, техникӑллӑ задачӑсене вӑл ҫӑмӑллӑнах татса пама пултараймасть, мӗншӗн тесен ку ӑсталанса ҫитейменнинчен килет.

Ҫӗнӗ проекта васкаса тунӑ чухне йӑнӑшсемпе ҫитменлӗхсем пулма пултараҫҫӗ. Техникӑллӑ пултарулӑх та, ҫурта кирпӗчрен тунӑ евӗр, тӗрлӗ пайсенчен тӑрать: ҫак пайсене, ахах пӗрчи шыранӑ пекех, строительство площадкисенче вуншар ҫулсем хушши шыраса тупнӑ. Ковшов вара вӗсене темиҫе кун хушшинчех шыраса тупма васкать. Тополев инженер хӑшпӗр тӗлте Ковшовӑн йӑнӑшӗсене тӳрлетме пултарнӑ, анчах вӑл вӗсене тӳрлетмен. Ковшовӑн ӗҫӗнчи ҫитменлӗхӗсем Кузьма Кузьмичӑн кӑмӑлне кайнӑ, кӑна вӑл хӑй те тунмасть. Вӑл унӑн ҫитменлӗхӗсене тупсан: «Авӑ эсӗ епле ӑслӑ! Эпӗ пӗрер пусӑн пухнӑ пурлӑха эсӗ труках манран илесшӗн? Ҫук, тӑванӑм, эсӗ ӑна ху пух», тесе савӑнса ларнӑ.

«Ӑҫта ҫитсе перӗнтӗн ӗнтӗ, мӗскӗн Сальери Адунский!» Хӑйне хӑй тӑрӑхларӗ Тополев.

Пӗррехинче, Алексей старике питӗ хытӑ ҫилентернӗ хыҫҫӑн, Ковшов пурпӗрех пӑсӑлса каять, тесе шутларӗ Тополев. Акӑ ҫакӑн пекех вӑл кулленхи ӗҫ айне пулӗ, вара хӑй те хальхи Тополев инженер пек пулса тӑнине сиссе ӗлкӗреймӗ. Кунсерен ун ҫине ҫӗнӗрен те ҫӗнӗ обязанноҫсем, пур тӗрлӗ ыйтса ҫырнӑ хутсем, чертежсем, сметӑсем тиенсе пырӗҫ. Вӑл пӗр минутлӑха та телефон трубкине аллинчен пӑрахаймӗ. Унӑн тӗрлӗрен ыйтусем пирки калаҫса татӑлма яланах начальствӑсем патне ҫӳремелле пулӗ, темиҫешер сехет канашлусенче ларса ирттермелле тата командировкӑсене кайса ҫӳремелле пулӗ. Хӑйне яланах пушара васкаса чупакан вырӑнне, пур ҫӗрте те кая юлса пыракан ҫын вырӑнне шутлӗ.

Ҫапла майпа Алексей Ковшов ывӑнса ҫитӗ, майӗпен халсӑрланӗ. Кулленхи ӗҫ ҫине ҫиелтен пӑхакан пулӗ. Ӑна тӗксӗм вырӑнсенче пурӑнма тивет — инженерсем пуринчен ытла вӑрмансенче, хуласенчен инҫетре стройкӑсем тӑваҫҫӗ, — вӑл вара эрех ӗҫме, картла выляма, ҫӑмӑллӑн йӑпанма вӗренӗ. Паллах, инкекӗ ҫав йӑпаннинче пулмасть ӗнтӗ, йӑпаннисем ӑна ӗҫрен те ытларах савӑнӑҫ кӳрӗҫ. Вӑл вара пысӑк тӗллевсемшӗн хӗрӳлленсе тавлашасси вырӑнне хӑйӗн вӑхӑтне сӳпӗлтетсе ирттерекен пулӗ. Тен, вӑл авланӗ, арӑмӗпе пӗрле вӗсем хӑйсене валли пур вӗтӗр-шакӑр япала: шифоньерсем, виктролсем, кӗпе-йӗм, тиртен тунӑ япаласем илсе тултарӗҫ. Вӑхӑта ирттерес тесе, арӑмӗпе ятарласах тӗрлӗ майсем шутласа кӑларӗҫ. Вара хаклӑ вӑхӑт, ывӑҫран пӳрнисем хушшипе хӑйӑр юхнӑ пекех, сисӗнмесӗр иртет, — тытса чарма ҫук!

Пӗр-пӗр инкеклӗ кунтан пуҫласа, тытса вуламан техникӑллӑ журналсене кӑмака хыҫне пуҫтарса хуракан пулӗ, кайран вӗсене ҫӗнӗрен ҫырӑнса илме те пӑрахӗ. Вӑл пурнӑҫ тутине пӗлми пулӗ, ҫӗннине туйса илессине ҫухатӗ, ӑна вара вӑйлӑ чир — каппайланас тата лӑпланса ларас чир ерӗ. Ку чир Грубский чирӗ, унтан вӑл Тополева та ерчӗ. Вара Алексей Ковшовӑн пысӑк пултарулӑхӗ, чирпе пусӑрӑннӑскер, чухӑнланӗ, пӗтсе ларӗ. Малашнехине туйса илми пулӗ. Ӑна ҫывӑхри ҫеҫ илӗртӗ, — тӗрӗссипех каласан, ҫывӑхри малашнехине хупласа хурӗ. Вӑл ҫамрӑк чухне тупа тунине — вӑл ӑна тунӑ пулсан — яланах малалла кайса пырассине, лӑпланса ларма кирлӗ маррине, ӳсме кирлине, ӗнер тунинчен паян нумайрах та лайӑхрах тума тивӗҫлине манса кайӗ. Кӗскен каласан, унпа, Тополевпа, мӗн пулса иртнӗ, Алексейпе те ҫавах пулӗ.

Ҫук! Старик тӑсӑлса выртрӗ те пуҫне вӑйлах силлесе илчӗ. Ҫук, Алексейпе ҫапла пулма пултараймасть, пулмалла та мар! Вӑл, Кузьма Кузьмич, килте ӳссе ҫитӗннӗ Сальери, ӑна, Ковшова упраса хӑварма, асӑрхаттарма тивӗҫ. Унӑн халех, ҫак минутрах Ковшовпа калаҫса пӑхмалла…

Пӳлӗмре такамӑн ура сасси илтӗнсе кайрӗ; Алексее курасшӑн пулса, старик йывӑрланнӑ пуҫне ҫӗклерӗ, анчах Грубские курчӗ. Грубскийӗн шӑннӑ пичӗ хӗп-хӗрлӗ хӗрелнӗ, вӑл аллисене хӑвӑрт сӑтӑркаларӗ, салхуллӑн пиншакне тӑхӑнакан старик ҫине пӑхса тӑчӗ.

— Чирлӗ ҫынна килсе курас терӗм, — юрас кӑмӑлпа каларӗ Грубский.

— Чирлисем патне врачсемпе туссем ҫӳреҫҫӗ, — терӗ Тополев, сӗтел хушшине кӗрсе ларнӑ Грубский патне пырса.

Старик пукантан тытса тӑрать.

— Пирӗн хушӑри туслӑх, Кузьма Кузьмич, турра шӗкӗр, ҫирӗм пилӗк ҫул пырать, ӑна кӗмӗл туслӑх теме те юрать, — савӑнӑҫлӑн каларӗ Грубский. — Авалхи туслӑха мӗнпе те пулин ҫирӗплетсе пама май килнӗшӗн эпӗ яланах савӑнатӑп.

«Епле йӑпӑлти!» шутларӗ старик, унтан шӑл хушшипе:
— Апла пулсан, килӗшӗп, тавтапуҫ. Пӗлместӗп, мӗнпе сире хӑналаса ярас, — тесе мӑкӑртатса илчӗ.

Пӳлӗме часах Марья Ивановна килсе кӗчӗ:

— Ан чӑрманӑр, Кузьма Кузьмич, эпӗ хам чей лартса парӑп.

— Эпӗ эмел те чиксех килтӗм! — савӑнӑҫлӑн каларӗ Грубский, сӗтел айӗнчен тӗксӗм, тарласа кайнӑ эрех бутылки кӑларса.

— Ку эмеле манӑн ӗҫме юрамасть. Унпа сирӗн хӑвӑрӑнах сипленмелле пулать, — терӗ Тополев.

Грубский ӑшӗнче кулса илчӗ: «Паян старик тараватлӑ, нимех те калаймӑн». Вӑл вара гриппа нумайӑшӗ чирлени ҫинчен, чир хыҫҫӑн сӗвӗрӗлсе йывӑрланни ҫинчен, тем чухлӗ инкек кӳнӗ, пурне те йӑлӑхтарса ҫитернӗ ҫил-тӑвӑл ҫинчен, фронтри лару-тӑру ҫинчен сӑмах тапратса ячӗ.

Марья Ивановна чей тата апат-ҫимӗҫ илсе кӗчӗ. Кил хуҫине эрех ӗҫтерме хӑтланни ӑнӑҫлӑ пулман пирки, Грубский эрехне пуҫтарса хучӗ те чей ӗҫме пикенчӗ.

Кузьма Кузьмич калаҫмарӗ, хӑяккӑн пӑрӑнса ларчӗ. Вӑл Грубский мӗншӗн килнине ӑнланса илесшӗн пулчӗ. Ҫак улпут, ҫил-тӑвӑла пӑхмасӑр, ӑна ҫеҫ курма килнине вӑл ниепле те ӗненесшӗн пулмарӗ. Вӗсем ӗлӗк те пӗр-пӗрин патне сайра хутра ҫеҫ ҫӳренӗ, юлашки вӑхӑтра хӑйсене ютшӑнарах тытнӑ.

Грубский хӑюлланнӑҫемӗн хӑюлланса пыни Тополева ҫав тери тарӑхтарчӗ. Кузьма Кузьмич усал сӑмах персе ярасран чӑтса ларчӗ, Грубский кӗтмен ҫӗртен килсе кӗни лайӑххӑнах пӗтес ҫуккине вӑл ҫавӑнтах сиссе илчӗ — утмӑл ҫул хушшинче пӗрремӗш хут чӗнмен хӑнана хӑй килӗнчен хӑваласа кӑларас пек туйӑнать.

Грубский строительство ҫинчен калаҫу тапратса ячӗ. Батмановпа Беридзе сӑтӑр тӑваҫҫӗ, тесе ӗнентересшӗн пулчӗ: хӑйсен ӑссӑр проектне туса ҫитермесӗрех, ӑна ҫирӗплетмесӗрех, вӗсем строительствӑна ҫӗнӗ вырӑнта тума пуҫларӗҫ. Участоксем нумайӑшӗ, сылтӑм ҫыран ҫинчи пӗтӗм пухнӑ пурлӑха пӑрахса, сулахай ҫыран ҫине куҫнӑ ӗнтӗ. Кун ҫинчен Грубский лӑпкӑн калама пултараймарӗ. Вӑл тӑчӗ, сӗтел патӗнче уткаласа ҫӳрерӗ, каллех ларчӗ.

— Пирӗн «гениллӗ» изобретательсен ӗҫӗ ӑнӑҫсӑр пӗтесси мана иккӗлентермест! — кӑшкӑрчӗ вӑл. — Анчах власть вӗсен аллинче чухне вӗсем юсама ҫук пысӑк сиен кӳреҫҫӗ. Наркоматра кӑлӑхах ӗҫ лайӑх пырать тесе шутлаҫҫӗ. Правительствӑна йӑнӑш пӗлтернипе пӑтраштараҫҫӗ, вӑхӑта тата пурлӑха ахальтенех тӑкаклаҫҫӗ. Кунта пулса иртни пурте пирӗн йӗркелӗх ҫуккине кӑтартса парать. Нимӗҫсене ылханма пулать, анчах вӗсенчен ӗҫлеме вӗренни те кансӗрлемест. Вӗсем халӗ нефтепровод туман пулӗччӗҫ.

Старик Грубскийӗн сӑмахне хирӗҫ чӗнмесӗр итлерӗ. Кузьма Кузьмич ӑна хӑй ӑшӗнче асӑрхаса ларчӗ. Кӗтмен ҫӗртен килнин тӗллевне майӗпен туйса иле пуҫларӗ.

— Эсир, Кузьма Кузьмич, тӑшман аллине парӑнтӑр, хӗҫ-пӑшала пӑрахрӑр пулас. Рубежанскра ӑслӑ пуҫлӑ ҫынсем пурте Батмановпа Беридзе шухӑшне ирсӗр те сиенлӗ ӗҫ тесе шутлаҫҫӗ, тесе каласа пачӗҫ мана. — Грубский сассине пусарса, пуҫне Тополев енне тайса калаҫрӗ. — Хӗҫпӑшала пӑрахма кирлӗ мар, хамӑрӑн тӗрӗслӗхе ҫине тӑрсах ӗнентерсе памалла. Нефтепровода ҫулталӑк хушшинче тӑваймӑн, кирек епле пулсан та, ӑна туни фронта пулӑшас ҫук. Хамӑн шухӑша шикленерех те формальнӑрах хӳтӗленишӗн ӳкӗнетӗп. Пирӗн татӑклӑнах хирӗҫ тӑмалла. Рубежанскпа Мускавра ҫынсем шырамалла. Ӗҫе пуҫӑннӑ, темелле ӗнтӗ: крайри столицӑна леш ҫырава эпӗ ятӑм. Эсир ӑна алӑ пусма килӗшмерӗр, тен, минучӗ ҫапла пулнӑ пулӗ. Эпӗ сирӗн ҫине ҫиленместӗп, анчах манпа пӗр шухӑшлӑ пулни ҫинчен хут татӑкӗ ҫырса яма ыйтатӑп. Тата Мускава Петров патне эсир пирӗн пӗтӗм ӗҫ ҫинчен ҫыру ҫырса яма килӗшсен, питех те лайӑх пулнӑ пулӗччӗ. Вӑл хӑшпӗр енчен сирӗн ученик вӗт, халӗ вара вӑл пысӑк ҫын, нарком заместителӗ.

Тополев пуҫне усса ларчӗ, унӑн пичӗ хӗп-хӗрлӗ, сарӑхнӑ уссийӗ хускалкаласа илет, кӳпченӗ аллисем чӗтренине пытарас тесе, вӗсене чӗркуҫҫи хушшине хӗстерчӗ. Тулса ҫитнӗ ҫиллине темиҫе минут хушши вӑл мӗнпур вӑйран тытса чарма тӑрӑшрӗ, унтан майӗпен тӑчӗ, алӑк патне пычӗ те ӑна яриех уҫса:
— Тухса кайӑр! — тесе кӑшкӑрчӗ.
Вӑл хаяррӑн, хӑрушшӑн курӑнать. — Кунта сирӗн шӑршӑр та ан пулнӑ пултӑр!

Грубский сиксе тӑчӗ.

— Мӗн эсир, Кузьма Кузьмич? Апла юрать-и вара? — хӑраса кӑшкӑрчӗ вӑл.

— Тухса сирпӗнӗр! — аслати пек кӗрлерӗ старик сасси. — Мана тарӑхтарса ан ҫитерӗр, унсӑрӑн сире кунтан пайӑн-пайӑн илсе тухма тивӗ.

Главный инженер пулнӑскер хутланчӗ, пуҫне чикрӗ, вара старик ҫине пӑхмасӑр, ун патӗнчен иртсе кайрӗ.

— Эсир, авалхи тус, сӑмсу ҫине картса хурӑр: Тополев инженерпа сирӗн хушӑрти кӗмӗл туслӑх пӗтрӗ, шӑнчӗ! — урса кайнӑ пек кӑшкӑрчӗ Кузьма Кузьмич Грубский хыҫӗнчен — Сирӗн ирсӗр ӗҫӗре, килти каварлашӑва эпӗ хутшӑнмастӑп. Ман кил тӗлне манӑр!

Вӑл хӑна хыҫҫӑн алӑкне шартлаттарса хупрӗ те пӳлӗм тӑрӑх йывӑррӑн утса кайрӗ.

— Ирсӗр! Мана хӑйпе пӗр шухӑшлӑ ҫын тесе шутлать! Куратӑн-и, активлӑ кӗрешме чӗнет!

Алӑк хыҫӗнче сас-чӗв, хуллен калаҫни илтӗнет. Кузьма Кузьмич алӑк патне пырса тӑчӗ.

— Вӑл чирлӗ тата темшӗн пӑшӑрханать, — айӑплӑн тӳрре тухма тӑрӑшрӗ Марья Ивановна.

— Вӑл ватӑлса ӑсран кайнӑ, ҫилӗмпе супӑнь тума ҫеҫ юрать! — тарӑхса каларӗ Грубский.

— Тополев мӗне юрӑхлине курӑпӑр-ха! — кӑшкӑрчӗ старик, анчах хӑна ӑна илтмерӗ: Марья Ивановна питӗрекен алӑк шартлатса хупӑнчӗ, вара кӗтмен ҫӗртен килсе кӗнӗ ҫын пирки пӑлханнӑ ҫурт каллех шӑпланчӗ.

Тополев, аллисене хыҫалалла тытса, хӑй ӑссӗн мӑкӑртатса, калла-малла утса ҫӳрерӗ. Майӗпен старик лӑпланчӗ, унӑн пит-куҫӗ ҫуталчӗ. Ун куҫне Грубский илсе килнӗ эрех курӑнса кайрӗ. Кузьма Кузьмич бутылкӑна илчӗ те ахӑлтатса кулса ячӗ. Старикӗн ҫилли сӗвӗрӗлчӗ, вӑл хӑйне хӑй йывӑр та ырӑ ӗҫ тунӑ пекех туйса илчӗ.

— Куншӑн, тен, ӗҫме те юрать пулӗ, — йӑл кулчӗ Кузьма Кузьмич, вара йӑм хӗрлӗ эрехе черккене тултарса ӗҫрӗ, уссине типтерлӗ шӑлса илчӗ. — Эмелӗ япӑхах мар, ку чирлӗ ҫынна та усӑллӑ.

Кун хыҫҫӑн вӑл юр вӗҫтерсе тултарнӑ тӗттӗм чӳрече ҫине нумайччен пӑхса тӑчӗ.

— Траншейӑсене ҫӗре сирпӗнтерсе алтмалла. Ҫапла ҫеҫ. — Шӑпланнӑ ҫуртра старик сасси ытла та хыттӑн илтӗнсе кайрӗ. — Хӑҫан ҫав майпа траншея алтнӑччӗ-ха эпӗ? Хӑҫан? Астуса илме пултараймастӑп, вӑт инкек…

Пӳлӗме Марья Ивановна кӗрсе тӑчӗ.

— Эсир чӗнмерӗр пулӗ мана?

— Мӗн? — Кузьма Кузьмич ун енне ҫаврӑнса ҫилӗллӗн пӑхса илчӗ.

Хӗрарӑм тухса каймарӗ, вӑл Тополевпа Грубский хушшинчи тавлашу хӑйне пӑшӑрхантарни ҫинчен калаҫасшӑн пулчӗ пулас.

— Ларӑр! — кӗтмен ҫӗртен хушрӗ Кузьма Кузьмич. Унӑн пӑхӑнтаракан сассине пула аптраса ӳкнӗ Марья Ивановна пукан ҫине ларчӗ.

— Манӑн мӗнле условире шыв айӗнче тарпа ҫӗр сирпӗтсе кӑларма тӗл килнине аса илмелле. Ҫулсене шутлӑр!

— Мӗнле? Мӗнле ҫулсене?

— 1907 ҫултан пуҫлӑр.

Марья Ивановна шиклӗн ҫӳҫенсе илчӗ.

— Ну!? — кӑшкӑрчӗ ӑна старик.

— Пин те тӑхӑрҫӗр ҫиччӗмӗш, — пӑшӑлтатрӗ хӗрарӑм.

— Институт пӗтернӗ Подрядчик патӗнче ӗҫленӗ Марфа Павловнӑна качча илтӗм. — Тополев, куҫӗсене аллипе хупласа, диван ҫинче ларса аса илчӗ. — Ҫук, ку иртерех пулать. Кайрантарахран пуҫлӑр, вуннӑмӗш ҫултан..

— Пин те тӑхӑрҫӗр вуннӑмӗш…

— Хула думи валли ҫурт лартнӑ. Йӗркесӗрлӗх унта, ҫарату, ӗҫкӗ… Малалла, малалла!..

— Пин те тӑхӑрҫӗр вунпӗрмӗш…

— Симменспа Гальск патӗнче ӗҫленӗ, Российӑра ҫавӑн пек нимӗҫ-хуҫасем пурччӗ. Вӗсем валли завод лартма килӗшрӗм. Анчах часах вӑрҫса кайрӑм та унтан тухрӑм. Йывӑр килчӗ мана: Марфуша чирлӗччӗ. Чирлес умӗн вӑл хӗр ҫуратса пачӗ. Ҫапах та ун ҫинчен калаҫма кирлӗ мар… Эсир, Марья Ивановна, труках темиҫе ҫул малалла куҫӑр…

— Пин те тӑхӑрҫӗр вунпиллӗкмӗш ҫул, — терӗ те хӗрарӑм, сасартӑк ӗсӗклесе илчӗ:  — Феденька манӑн вӑрҫа кайрӗ. Урӑх кураймарӑм вара ӑна… Таврӑнмарӗ…

Тополев ун ҫине тинкерсе пӑхрӗ те ӑна хӗрхенсе пуҫне сулкаласа илчӗ.

— Нумайӑшӗсем таврӑнмарӗҫ. Анчах ман ӗҫ ӑнчӗ, эпӗ чӗрӗ килтӗм. Марфуша чӗрӗччӗ, хӗрӗм ҫук, вилнӗ. Ҫакӑн хыҫҫӑн ачасем пулман: Марфуша сывлӑхӗ начарланнӑ. Ҫӳрерӗм, ҫурт-йӗрсем турӑм, тӑрӑшрӑм тата хӗршӗн хуйхӑртӑм. Арӑм вара чирлӗччӗ, асапланаканскер пулчӗ вӑл ман, аллӑ ҫула ҫити пурӑнчӗ, анчах ытларах вырӑнпа выртрӗ… Мӗн? — Вӑл пуҫне ҫӗклесе макӑракан Марья Ивановна ҫине каллех пӑхрӗ. — Сӑмахран пӑрӑнтӑм эпӗ. Айтӑр луччӑ Октябрь хыҫҫӑн мӗн туса лартни ҫинчен аса илер. Малтанах юхӑнса юлнисене юсарӑмӑр… Днепр ҫинче ишсе антарнӑ кӗпере ҫӗнӗрен лартрӑмӑр… Йывӑр юханшыв… Хӗлле, пӑр… Нумай тарӑхма тиврӗ материалсем ҫителӗксӗр. Взрывчатка кирлӗччӗ, памарӗҫ, эпӗ хирӗҫсе кайрӑм. Шӑпах ҫавӑнта шыв айӗнче сирпӗтсе чавнӑ та ӗнтӗ! Эсир илтетӗр-и?! Астуса илтӗм! Шӑпах ҫавӑнпа сӗнтӗм те ӗнтӗ юханшывӑн чуллӑ тӗпне сирпӗнтерсе тикӗслетме… Питӗ лайӑх!

— Эпӗ каям ӗнтӗ. Юрать-и? — ыйтрӗ Марья Ивановна.

— Кайӑр, кайӑр… Тавтапуҫ, эсир мана ҫав тери пулӑшрӑр. Тополев хӗрарӑм хыҫҫӑн алӑка хупрӗ те васкавлӑн ҫыру сӗтелӗ хушшине кӗрсе ларчӗ. Мӗн ирчченех вӑл хӑйӗн сӗнӗвӗ ҫинчен — проливра траншейӑна ҫӗре сирпӗнтерсе алтасси ҫинчен — ҫыру ҫырса, расчетсем туса ларчӗ.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех