Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: Иккӗмӗш сыпӑк

Пай: Ҫӑлтӑр карапӗсем

Автор: Андрей Краснов

Ҫӑлкуҫ: Ефремов И.А. Ҫӑлтӑр карапӗсем: повесть. — Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1959. — 96 с.

Ҫул: 1959; Хушнӑ: 2020.11.25 16:36

Пуплевӗш: 745; Сӑмах: 7820

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Техника

Ҫӑлтӑр ҫинчен килнисем

Алӑк ҫумӗнчи кантӑк таткийӗ ҫине: «Заведующий щтделом проф. И. А. Давыдов», тесе ҫырнӑ. Шатров пысӑк коробкӑна тепӗр аллине куҫарса тытрӗ те, чеен кулса илсе, алӑка хыттӑн шаккарӗ. Хулӑм сасӑпа кӑмӑлсӑррӑн: «Кӗрӗр!» тени илтӗнчӗ, Шатров кабинета, яланхи пекех хӑвӑрт, кӑшт пӗшкӗнерех, куҫӗсене ҫамка айӗн йӑлтӑртаттарса кӗрсе тӑчӗ.

— Ку вара япала-а! — мӗкӗрсе ячӗ алҫырӑвӗ пӑхса ларакан хуҫа, сиксе тӑрса. — Кӗтмен вӗт! Шухӑшламан та! Миҫе ҫул ӗнтӗ, тусӑм, пӗр-пӗрне курманни!

Шатров коробкине сӗтел ҫине хучӗ те, туссем хыттӑн ыталанса чуптурӗҫ.

Типшӗм, вӑтам пӳллӗ Шатров Давыдовӑн темӗн пысӑкӑш кӳлепи ҫумӗнче пӗчӗкҫеҫҫӗ курӑнать. Туссем пӗр-пӗринчен нумай енӗпе пӗр пек пулман. Питӗ пысӑк та илемлӗ кӗлеткеллӗ Давыдов хӑйӗн нервӑллӑ, вӑр-вар тата яланах кӑмӑлсӑр ҫӳрекен тусӗпе танлаштарсан чылай лӳппертерех те ырӑ кӑмӑллӑ пек туйӑнать.

Давыдовӑн пичӗ ҫинчи тӗрӗс вырнаҫман сӑмси те, ҫӑра ҫӳҫ пӗрчисем айӗнчи сӗвек ҫамки те нихӑш енчен те Шатровӑнни пек мар. Икӗ тусӑн куҫӗсем кӑна пӗр евӗрлӗ туйӑнаҫҫӗ: ҫутӑ та таса; вӗсем пурне те витӗр кураҫҫӗ, вӗсенче тарӑннӑн та ҫине тӑрса шухӑшлани палӑрать, вӗсем витӗр этемӗн вӑйлӑ та ҫирӗп чунне асӑрхатӑн.

Давыдов Шатрова лартрӗ те, вара вӗсем иккӗшӗ туртса ярса, ҫырусенче ҫырса пӗлтереймен темиҫе ҫул хушшинче пухӑннӑ шухӑш-туйӑмсене хӑвӑрттӑн пӗр-пӗрне каласа пама тытӑнчӗҫ. Юлашкинчен Давыдов хӑлха хыҫне пӳрнипе сӑтӑркаларӗ те ҫӳхе пальто кӗсйинчен чылаях пысӑк ҫыхӑ туртса кӑларчӗ. Вӑл ӑна саркаласа Шатров умне хучӗ.

— Итлӗр-ха, Алексей Петрович, ҫийӗр тархасшӑн… Ан хирӗҫле! — сасартӑк кӑшкӑрса пӑрахрӗ вӑл, Шатров ҫиес килмест тесе аллипе кӑтартнине курса, вара иккӗшӗ те кулса ячӗҫ.

— Йӑлтах хӗрӗхӗмӗш ҫулхи пек, — терӗ Шатров савӑнӑҫлӑн. — Каллех ҫиме манса кайнӑ-и? Лекет вӗт ӗнтӗ?

Давыдов ахӑлтатса кулса ячӗ.

— Киле кайсан, паллах, лекет, пулӑшсам, «хӗрӗхӗмӗшӗнчи» пекех ырӑ кӑмӑллӑ пулсам.

— Халех эпир ӑна, — тесе Шатров аллине хӑвӑрттӑн тӑсрӗ — ок!

— Паллах ӗнтӗ, «ок» тени те халичченхи пекех! Итлеме те сӑпайлӑ!.. Итле-ха, Алексей Петрович, каяр-ха музее, ҫӗнӗ япаласем кӑтартатӑп… Сана валли ӗҫ пур…

— Ҫук, Илья Андреевич, эпӗ вӗт сирӗн пата питӗ кирлӗ ӗҫпе килтӗм. Сирӗнпе лайӑххӑн та тӗплӗн калаҫмалла, кунта сирӗн пуҫ кирлӗ. Вӑл лайӑх, тӗрӗс ӗҫлет…

Давыдов пӳрнипе йӗрлесе пырса алҫырӑвӗн юлашки йӗркисем патне ҫитрӗ те «Интереслӗ» — терӗ, ҫырса тултарнӑ хут листисене пуҫтарчӗ.

— Аса килнӗ чух калам, сирӗн ҫырӑва эрне каялла илтӗм, хирӗҫ ҫырас тесе шутламан та-ха. Ырламастӑп…

— Эпӗ ӳпкелешнисене ырламастӑр-и? Пурнӑҫ саманчӗ йывӑр, — терӗ Шатров, айӑплӑ ҫын пекрех именсе. — Эпӗ сирӗнтен пӗр философилле идея вӗреннӗччӗ, вӑл мана час-часах пулӑшать… Анчах ӑна пурнӑҫа кӗртме вӑйлӑ чун кирлӗ. Манӑн авӑ ҫемҫелесси те пулкалать.

— Мӗнле идея тата вӑл?.. — ӑнланаймасӑр ыйтрӗ Давыдов.

— Вӑл мӗнпурӗ пӗр магически сӑмах кӑна: «нимӗн те мар». Мана ҫав сирӗн «нимӗн те мар» сӑмахӑр вӑрҫӑ вӑхӑтӗнче час-часах кирлӗ пулаканччӗ, анчах эпӗ ӑна пурнӑҫа кӗртсех ҫитерейместӗм.

Давыдов чарӑнмасӑр ахӑлтатса кулчӗ-кулчӗ те сывлӑшне аран ҫавӑрса ячӗ.

— Шӑп та шай «нимӗн те мар». Малалла ӗҫлеме пуҫлӑпӑр. Паллах ӗнтӗ, йывӑрлӑхсем пулаҫҫӗ. Науки пирӗн ытла та тӑрмашуллӑ: кунта ҫӗр чавса шырасси те, калама ҫук пысӑк коллекцисем те, тем тӗрлӗ йывӑр ӗҫсем те — ӗҫлекенсем вара сахал, пачах сахал. Вӑхӑта усӑсӑр сая яма тивет, ниме тӑман япаласем ҫине те пӑхмалла… Анчах сирӗн манпа кирлӗ ӗҫ ҫинчен калаҫмаллаччӗ-ҫке. Эпӗ, авӑ, калаҫӑва урӑх ҫӗрелле пӑрса ятӑм.

— Калаҫу халичченхи пек мар, тӗлӗнмеллерех пулать. Манӑн алӑра — ӗненмелле мар, нимӗн чухлӗ те ӗненмелле мар япала пур, ҫавӑнпа та эпӗ ӑна сирӗнсӗр пуҫне урӑх никама та калама хӑяйман пулӑттӑм.

Хальхинче ӗнтӗ Давыдов чӑтӑмсӑррӑн хускалкалама тытӑнчӗ. Шатров кабинета кӗнӗ чухнехи пек чеен кулкаласа илчӗ те пакетне салатса ун ӑшӗнчен сара картонран тунӑ, китай иероглифӗсемпе тата почта штемпелӗсемпе илемлетнӗ тӑваткӑл пысӑк коробка кӑларчӗ.

— Илья Андреевич, эсир Тао-Лине астӑватӑр-и?

— Паллах! Вӑл Китайри питӗ пултаруллӑ ҫамрӑк палеонтолог. Пин те тӑхӑрҫӗр хӗрӗхӗмӗш ҫулта экспедицинчен таврӑннӑ чухне фашистла бандӑсем вӗлернӗ. Ирӗклӗ Китайшӑн пуҫне хунӑ!

— Пит тӗрӗс. Эпӗ унӑн хӑшпӗр материалӗсем ҫинчен ҫыраттӑм, унпа ҫыру ҫӳрететтӗмӗр. Вӑл пирӗн пата килесшӗнччӗ… Анчах эпир, ав, тӗл пулаймарӑмӑр та кӗскен каласан, вӑл хӑйӗн юлашки экспедицийӗнчен ман валли пӗр питӗ тӗлӗнмелле посылка ярса панӑччӗ. Вӑл посылка акӑ, сӗтел ҫинче. Ун ӑшӗнче пысӑк ҫырура тӗплӗн ҫырса пӗлтерӗп, тесе ҫырнӑ записка. Вӑл ҫав ҫырӑва ҫырма ӗлкӗреймерӗ. Ӑна Чунцине кайнӑ чухне Сычуаньре вӗлернӗ.

— Экспедицинче ӑҫта пулнӑ вӑл? — ыйтрӗ Давыдов.

— Сикан провинцинче.

— Ну-ну-у! Ӑҫта кӗрсе кайнӑ вӑл. Тӑхта-ха, ку вӑл — Гималай ҫавракӑшӗн хӗвелтухӑҫӗнчи вӗҫӗпе Сы-чуань тӑвӗсем хушшинчи сӑрт варри вӗт-ха.. Пржевальский ҫитме ӗмӗтленнӗ чаплӑ та паллӑ Кам — вӑл та ҫавӑнтах вӗт!

Тусӗ ҫине Шатров ырласа пӑхрӗ.

— Сана географи ыйтӑвӗсемпе ҫӗнтерме ҫук иккен. Эпӗ алӑри карттӑпа та аран-аран тупрӑм. Кӑм вӑл Си-канан ҫурҫӗр-хӗвеланӑҫ пайӗ, сӑмах майӑн каласан, Тао-Ли шӑп Камра, унӑн хӗвелтухӑҫ енчи Энь-Да районӗнче тӗпчесе ҫӳренӗ.

— Паллӑ, паллӑ. Кӑтартӑр-ха, мӗн япала унта сирӗн. Вӑл вырӑнсенчен темӗн те кӗтме пулать!

Шатров коробка ӑшӗнчен ҫӳхе хутпа темиҫе хут чӗркенӗ япала кӑларчӗ, шатӑртатакан хутне сирсе уҫса, Давыдова ҫӗр айӗнчен чавса кӑларнӑ хытӑ шӑмӑ татки тыттарчӗ.

Давыдов йывӑр та шурӑ-кӑвак тӗслӗ формӑсӑр шӑмӑ таткине пӗр-икӗ хутчен ҫавӑркаласа пӑхрӗ те:

— Мӗн тӗлӗнмелли пур кунта? Ҫӑткӑн динозаврӑн пуҫ купташкинчи хыҫалти пӗр пайӗ.

Шатров шарламарӗ. Давыдов шӑмӑна тепӗр хут пӑхрӗ те сасартӑк майӗпен кӑшкӑрса илчӗ. Шӑмӑ татӑкне сӗтел ҫине хучӗ те ҫап-ҫутӑ сарӑ ещӗкрен васкаса бинокулярнӑй лупа кӑларчӗ, штатива пӑрчӗ, тубуса ҫирӗплетсе лартрӗ. Профессорӑн сарлака ҫурӑмӗ прибор еннелле авӑннӑ, пысӑк аллисемпе динозавр шӑммине луппи айне хурса куҫӗсемпе вӑл окулярӑн икӗ кантӑкӗ витӗр шӑтарас пек пӑхать. Пӳлӗмре пӗр вӑхӑт хушши шӑп. Шатров шӑрпӑк ҫутса ячӗ. Вара Давыдов тӗлӗннипе чарӑлса кайнӑ куҫӗсене бинокуляр ҫумӗнчен илчӗ.

— Пулма пултарайман япала! Нимӗнпе те ӑнлантарса пама пултараймастӑп. Пуҫ купташкине шӑп хулӑн вырӑнтан шӑтарнӑ. Шӑтӑкӗ ытла та пӗчӗк пулнӑ пирки ӑна ниепле те пӗр-пӗр чӗрчун мӑйракипе е шӑлӗпе шӑтарнӑ тесе калама май ҫук. Ҫак шӑтӑк некроз е шӑмҫиен чирӗсем хыҫҫӑн юлнӑ пулсан, унӑн хӗррисенче чир паллисем курӑннах пулӗччӗҫ. Ҫук, ку шӑтӑка персе шӑтарнӑ! Динозавр чӗрӗ чухне шӑтарнӑ! Нимӗн иккӗленмелли те ҫук, ҫаплах. Пуҫ купташкин икӗ енче те. Пульӑпа пенӗ пекех. Хам аташман пулсан, эпӗ пуля шӑтарнӑ тесех калӑттӑм, анчах вӑл ухмахла пакӑлтатни кӑна… Тепӗр тесен, шӑтӑкӗ ҫаврака мар вӗт, тӑрӑхла ҫаврака-ҫке, касса кӑларнӑ пекех, вара кайран шӑмӑ сипленсе пынӑ тапхӑрта ҫемҫе тӑпрапа хытса ларнӑ.

Давыдов бинокуляр штативне тӗртсе ячӗ.

— Халиччен эпӗ нихӑҫан та аташса, антрашса кур-ман, халӗ те тӑп-тӑр урӑ, ҫавӑнпа та ҫакна ҫеҫ калатӑп: пулма пултарайман, тӗлӗнмелле япала. Ӑнланмалла мар!

Вӑл Шатров ҫине сиввӗн пӑхрӗ. Лешӗ коробка ӑшӗнчен иккӗмӗш пакет кӑларчӗ те каллех хучӗсемпе шатӑртаттарма пуҫларӗ.

— Эпӗ сире хирӗҫлеме пултараймастӑп, — терӗ майӗпен Шатров, — ку чӑнахах та тӗлӗнмелле япала, анчах лайӑхрах шухӑшласа пӑхсан, ҫав шӑтӑк мӗнле пулса кайнине темиҫе тӗрлӗ те ӑнланма пулать. Анчах ҫавӑн пекех иккӗмӗш япала сирӗн иккӗленӳллӗ шухӑшӑра сирсе ярӗ. Акӑ вӑл, иккӗмӗшӗ — ок!

Давыдов умӗнчи сӗтел ҫине лаптак, хӗррисенчен катӑлса пӗтнӗ шӑмӑ тухса выртрӗ.

Давыдов пирус тӗтӗмне антӑхсах шалалла ӗмсе ҫӑтрӗ пулмалла та кӗренленсе кайсах ӳсӗрме тытӑнчӗ.

— Ҫӑткӑн динозаврӑн сулахай хул калакӗн катӑкӗ — терӗ Шатров, тусӗн хулӗ урлӑ кармашса, — анчах леш пуҫ купташки урӑх чӗрчунӑн. Ку — унтан ватӑрах тата пысӑкрах индивид…

Хӑватлӑ ящерӑн хул калакӗ ҫинчи тӑрӑхла шӑтӑка куҫӗсемпе пӗр хӑпмасӑр пӑхса, Давыдов пуҫне сулчӗ.

— Пуҫ шӑмминчи пекех, ҫавӑн пекех! — хумханса пӑшӑлтатрӗ вӑл, пӳрнипе шӑтӑк хӗрри тавра сӑтӑрса ҫаврӑннӑ май.

— Халӗ Тао-Ли записки, — терӗ Шатров, хӑй савӑннине пытарса.

Ӑна ҫак япалана пӗрре курса тӗпчесе пӗлнӗ хыҫҫӑн иккӗмӗш хут курнӑ чухне хӑйне тыткалама ҫӑмӑлтарах пулнӑ.

Пӳлӗмре, вырӑс чӗлхи вырӑнне акӑлчан чӗлхинчи сӑмахсем илтӗнме пуҫларӗҫ. Вилнӗ ученӑй кӗскен пӗлтернине Шатров майӗпен вуларӗ:

— «… Энь-Да патӗнчен хӗрӗх миль кӑнтӑрарах, Меконг шывӗн сулахай енчи юпписен системинче, эпӗ пӗр пысӑк айлӑма пырса тухрӑм, халӗ ӑна Чжу Чже-Чу юханшывӗн айлӑмӗ йышӑннӑ. Ку вӑл — сӑртсем хушшинчи путӑк, грабен, третичнӑй эпохӑри лавӑпа тулса ларнӑскер.

Ҫав лава сийне юханшыв ҫурса касса кайнӑ ҫӗрте вӑл мӗнпурӗ те вӑтӑр фут хулӑнӑш ҫеҫ пулни палӑрать.

Лава айӗнче питӗ нумай динозавр шӑммисем кӑпӑш хӑйӑрпа хутӑшса выртаҫҫӗ. Вӗсен хушшинче эпӗ тӗлӗнмелле майпа сиенленнӗ шӑмӑсем тупрӑм. Тупнӑ шӑмӑсенчен ытла та тӗлӗннипе, кунта чӑнах та йӑнӑш ҫуккине пӗлме шанчӑклӑ пултӑр тесе, вӗсенчен иккӗшне сире ярса паратӑп. Аманнӑ вырӑнсем пурте пӗр пек мар. Хӑшпӗр шӑмӑсем темӗн пысӑкӑш ҫӗҫӗпе каснӑ пек, анчах чӗрчунӗ чӗрӗ чухне, тӗрӗсрех, шӑп кӑна вилӗм килсе лекнӗ самантра, каснӑ пек туйӑнать. Эпӗ Чунцина ҫавӑн пек шӑмӑсем вӑтӑр ытла илсе каятӑп, вӗсене айлӑмра тӗрлӗ вырӑнта пуҫтарнӑ, унта динозаврсен пӗтӗм скелечӗсем пурччӗ. Ӑҫтан илнине тӗрӗс ҫырнӑ, этикеткӑсем — шӑмӑсем ҫумӗнче.

Ҫак посылкӑна сирӗн пата питӗ хыпаланса янӑ пирки, лайӑх ӑнлантаракан ҫыру та ҫыраймарӑм. Тӗплӗн сире эпӗ Сычуане лайӑх вырӑна ҫитсен ҫырса пӗлтерӗп…»

Шатров шӑпланчӗ.

— Пӗтрӗ те-и? — тӳсеймесӗр ыйтрӗ Давыдов.

— Пӗтрӗ. Вӑл тупнӑ япалан пӗлтерӗшӗ мӗн чухлӗ пысӑк, ҫырӑвӗ те ҫавӑн чухлех пӗчӗккӗ!

— Тӑхтӑр-ха, Алексей Петрович, тӑна кӗме парӑр-ха! Ку темӗнле тӗлӗк пулӗ. Лӑпкӑн ларар та йӗркеллӗн сӳтсе-явар. Унсӑрӑн ман пуҫра пӗтӗмпех пӑтрашӑнса кайрӗ, ухмахлантӑм.

— Сире питӗ лайӑх ӑнланатӑп, Илья Андреевич. Тӳрех каламалла, учӗнӑя ҫак фактсенчен вывод тума пысӑк хӑюлӑх кирлӗ. Халиччен ҫирӗпленсе ҫитнӗ мӗн-пур йӗркесене ҫӗмӗресси… Эпӗ хамӑн ӗҫсенче сирӗн пекех хӑюллӑ мар, анчах кунта эсир те аптраса ӳкрӗр.

— Аван, атя хӑюллӑнрах сӳтсе-явар, кунта эпир иксӗмӗр ҫеҫ, лайӑх-ха, никам та икӗ паллӑ палеонтолог, ҫемҫерех каласан, ухмаха тухнӑ теме пултараймӗ. Пуҫлатӑп! Ҫапла вара, ҫӑткӑн динозаврсене темӗнле хӑватлӑ хӗҫпӑшалпа вӗлернӗ. Унӑн шӑтарас хӑвачӗ хальхи пӑшалсенчен пысӑкрах пулнӑ пулмалла. Ун пек хӗҫпӑшала ӑсла, шухӑшлама пултаракан ҫын кӑна тума пултарать, ҫитменние тата культура енчен пысӑк шайра тӑраканскер. Тӗрӗс-и?

— Нимӗн иккӗленмелли те ҫук. Ergo — ҫын! — хушса хучӗ Шатров.

— Ҫапла. Анчах вӑл динозаврсем меловӑй тапхӑр-та, калӑпӑр, ҫитмӗл миллион ҫул каялла пурӑннӑ. Пирӗн наукӑн пур факчӗсем те пӗр иккӗленмесӗр, ӗненмелле калаҫҫӗ: ҫын ҫӗр ҫинче пуҫласа чӗрчунсен аталанӑвӗн юлашки сыпӑкӗнче, утмӑл тӑхӑр миллион ҫул ӗлӗкрех пурӑнма пуҫланӑ, унтан шухӑшлама тата ӗҫлеме вӗренсе ҫитиччен темиҫе ҫӗр пин ҫул хушши выльӑхсем пек пурӑннӑ. Вӑл вӑхӑтран маларах ҫынсем пулма пултарайман, техникӑпа хӗҫпӑшалланнӑ ҫынсем — пушшех те. Ун ҫинчен шухӑшламалли те ҫук. Ҫапла вара, вывод пӗрре ҫеҫ пулма пултарать: динозаврсене вӗлерекенсем ҫӗр ҫинче ҫуралман. Вӗсем урӑх тӗнчерен килнӗ.

— Ҫапла, урӑх тӗнчерен, — терӗ ҫирӗппӗн Шатров. — Эпӗ те…

— Тӑхта-ха. Халлӗхе пурте ӑнланмалла-ха. Анчах малалла ӑнланмалла мар пулса пырать. Астрономипе астрофизикӑри юлашки ҫитӗнӳсем ӗлӗкрех шутланӑ пек шутлама памаҫҫӗ. Урӑх тӗнчерен килекенсем ҫинчен нумай романсем ҫырнӑ. Нумаях та пулмасть чылай ученӑйсем пирӗн хӗвел системинчи планетӑсем пекки урӑх ниҫта та ҫук тени тӗрӗс мар ӗнтӗ. Хальхи вӑхӑтра эпир ытти чылай ҫӑлтӑрсем те планетӑсен системине кӗнине пӗлетпӗр. Тӗнче уҫлӑхӗнче ҫӑлтӑрсем виҫесӗр нумай пулнӑ май планета системисем те виҫесӗр нумай. Ҫапла вара, пурнӑҫ пирӗн Ҫӗр ҫинче кӑна тесе шутламалли те ҫук. Пурнӑҫ ытти нумай планетӑсем ҫинче пур тесе хӑюллӑнах калама пулать. Пур ҫӗрте те пурнӑҫ эволюцилле майпа аталаннӑ пирки ытти плантӑсем ҫинче те шухӑшлама пултаракан чӗрчунсем пур тесе хӑюллӑн ҫирӗплетме май пур… Анчах ҫавӑнпа пӗрлех эпир чи ҫывӑхри плантӑсен системипе ҫӑлтӑрсем патне ҫитмелли хушӑ ытла та инҫе иккенне те пӗлетпӗр. Унта ҫитме ҫутӑ пайӑркин хӑвӑртлӑхӗпе ҫӗршер, пиншер ҫул вӗҫмелле, урӑхла каласан, секундӑра виҫҫӗр пин километр хӑвӑртлӑхпа вӗҫмелле. Чӗрчун — ытла та ачаш матери, ҫавӑн пек хӑвӑртлӑха вӑл чӑтма пултараймасть. Пирӗн планета системинче Ҫӗрсӗр пуҫне Марспа Венера ҫинче кӑна пурнӑҫ пулма пултарать. Анчах ӑна та шанма йывӑр. Венера ҫинче ытла та вӗри, вӑл ерипен ҫаврӑнать, унӑн атмосфери ҫӑра, тата унта таса кислород та ҫук. Венера ҫинче пурнӑҫ аталанасси — темӗн ҫав, ҫапла вара унта шухӑшлама пултаракан пысӑк культурӑллӑ чӗрчунсем ҫук. Ҫавӑн пекех Марс та. Унӑн атмосфери ытла та ҫӳхе, унта кислород та, ӑшӑ та сахал, Марс ҫинче пурнӑҫ пур пулсан та, вӑл питӗ начар тата асаплӑ кӑна. Унта пирӗн Ҫӗр ҫинчи малтанхи пурнӑҫа тума пултарнӑ пек аталанусем пурри пирки эпӗ пӗрре те иккӗленместӗп. Аякри пысӑк плантӑсем: Сатурн, Юпитер, Уран, Нептун — ҫав хӑрушӑ, сивӗ, тӗттӗм, Данте тамӑкӗн тӗпӗ евӗр тӗнчесем ҫинчен каламастӑп та. Илер, тӗслӗхрен, Сатурна — планета варринче скаласемлӗ ядро, вӑл йӗри-тавра хулӑм пӑрпа витӗннӗ. Планета радиусӗ утмӑл пин километра яхӑн. Ҫав пӑра вара ҫирӗм пилӗк пин километр хулӑнӑш атмосфера хупласа тӑрать, унта — наркӑмӑшлӑ газсем: аммиак тата метан; ҫав атмосфера хӗвел ҫутине нихҫан кӗртмест. Апла пулсан, ҫавӑн пек атмосфера айӗнче — ӗмӗр-ӗмӗрех тӗттӗм, ҫӗр аллӑ градус сивӗ, пӗр миллион атмосфера таран пусӑм… Шухӑшлама та хӑрушӑ…

— Эсир каланинчен эпӗ хӑшне-пӗрне пӗлмен — терӗ Давыдова чарса Шатров, — сирӗн пекех, эпӗ те пирӗн хӗвел системинче шухӑшлама пӗлекеннисем, пирӗн пеккисем ҫук тесе шутлатӑп. Эпӗ тата…

— Ҫапла ҫав. Пирӗн планетӑсем ҫинче ҫук, аякри ҫӑлтӑрсен системисенчен вӗҫсе ҫитме май килмест. Апла пулсан, ӑҫтан килме пултарнӑ-ха вӗсем? Акӑ мӗн ӑнланмалла мар!

— Илья Андреевич, эсир мана итлесе пӗтереймерӗр! Эпӗ наукӑн тӗрлӗ енӗсене сирӗн чухлех пӗлейместӗп пулин те, пӗтӗмӗшпе каласан, ҫавӑн пекех шутларӑм. Ҫӑлтӑрсем куҫмасӑр тӑмаҫҫӗ-ҫке. Хамӑр галактикӑра вӗсем куҫаҫҫӗ, галактика хӑй те пӗтӗмӗшпех, ытти питӗ нумай галактикӑсем пекех таҫталла ҫаврӑнать. Темиҫе миллион ҫул хушшинче ҫӑлтӑрсем ҫывхарма та, уйӑрӑлса кайма та пултарнӑ…

— Ҫук, ку пире пулӑшсах каяймӗ. Галактика уҫлӑхӗ ытла та пысӑк пулнӑ пирки, пирӗн хӗвел системипе ытти системӑсем мӗн чухлӗ ҫывхарни практикӑра нульпа ҫеҫ танлашать. Тата мӗнле тупмалла-ха ҫав ҫӑлтӑрсен ҫулне?

— Ку та тӗрӗс, анчах ҫӑлтӑрсем ҫутҫанталӑк законне пӑхӑнмасӑр, ним йӗркесӗр ҫулсемпе куҫас пулсан ҫеҫ тӗрӗс. Анчах вӗсем закона пӑхӑнса куҫаҫҫӗ пулсан? Ҫав закон тӑрӑх куҫнине шутласа кӑларма май килсен?

— Мм!.. — мӑкӑртатрӗ Давыдов.

— Юрӗ, эпӗ кутӑнлашса тӑмастӑп. Ман ученик пулнӑ пӗр йӗкӗт, виҫҫӗмӗш курсран астрономи факультетне тарса кайнӑскер, хамӑр хӗвел системи галактикӑра ҫаврӑннине тӗпчесе интереслӑ та лайӑх теори шутласа кӑларнӑ. Кӗскен калӑп. Пирӗн хӗвел системи галактика ӑшӗнче питӗ пысӑк эллипс орбити туса тӗнӗл тавра икҫӗр ҫирӗм миллион ҫулта пӗрре ҫаврӑнать. Ҫав орбита, пирӗн галактикӑн ҫӑлтӑрлӑ «кустӑрмин» горизонталлӗ лаптӑкӑшӗнчен шутласан, кӑшт хӑяккӑнрах. Ҫавӑнпа та хӗвел планетӑсемпе пӗрле пынӑ тапхӑрта галактика «кустӑрмин» экватор тӳремҫийӗнче вырнаҫнӑ хура япалан сийне, тусанран тата хуҫӑлса-ванса хытнӑ материрен тӑраканскерне, касса ҫурса тухать. Вара вӑл центральнӑй облаҫсенчи ҫӑлтӑрсен ҫӑра системисем патне, калӑпӑр, Стрелец ҫӑлтӑрлӑхӗ патне ҫывхарать. Ун пек чухне пирӗн хӗвел системи ытти паллӑ мар системӑсем патне ҫывхарма пултарать, вӗсен патӗнчен вара пирӗн Ҫӗр ҫине чӑнах та вӗҫсе каҫма май пур пек.

Давыдов тусне пӗр хускалмасӑр итлесе ларчӗ, алли унӑн бинокуляр штанги ҫинче хускалмасӑр выртать.

— Теори ҫавӑн пек, — малалла калаҫрӗ Шатров. — Эпӗ тин ҫеҫ хамӑн ученик вилнӗ ҫӗртен унӑн тетрадьне шыраса тупса таврӑнтӑм. Вӑл хӗрӗх виҫҫӗмӗш ҫулта вилнӗ… — Шатров калама чарӑнчӗ, пирус тивертрӗ. — Теори ҫавӑн пек пулма пултарнине кӑна кӑтартать, — вӑл уйрӑмӑнах «пулма пултарнине» сӑмаха пусса каларӗ, — анчах ҫав «пулма пултарать» тени «пулать» тенине пӗлтермест-ха. Ҫапах та пӗр-пӗрне пачах пӑхӑнса тӑман икӗ тӗрлӗ сӑнав пӗр-пӗринпе ҫыхӑнса тӑраҫҫӗ пулсан, вара ку вӑл эпир тӗрӗс ҫул ҫинче иккенне пӗлтерет. — Шатров илемлӗн тӳрленсе тӑчӗ те янахне ҫӳлелле ҫӗклерӗ. — Манӑн ученик теорийӗнче тӳрех каланӑ: хӗвел системи галактикӑн тӗп пайӗнчи ҫӑра вырӑнсем патне ҫитмӗл миллион ҫула яхӑн ӗлӗкрех ҫывхарнӑ!

— Йӗкӗлтекен вӑй! — терӗ Давыдов хӑй вӑрҫнӑ чухне калама юратакан сӑмаха.

Шатров ҫӗкленӳллӗн малалла каларӗ:

— Пӗр пулма пултарайман япала тепринпе ҫыхӑнсан, пулма пултаракан япалана тухать. Эпӗ ҫапла шухӑшлама пултаратӑп: меловӑй тапхӑрта пирӗн планета системи ҫынсем евӗр интеллектлӑ чӗрчунсем пурӑнакан тепӗр система патне ҫывхарнӑ, лерен вара ҫав интеллектлӑ чӗрчунсем пирӗн планета ҫине куҫнӑ. Океанра пӗр карап ҫинчен тепӗр карап ҫине каҫнӑ пек. Кайран вара, нумай вӑхӑт хушши иртнӗ хыҫҫӑн, ҫав карапсем пӗр-пӗринчен калама ҫук инҫене уйӑрӑлса кайнӑ. Лешсем, урӑх ҫӑлтӑр ҫинчисем, пирӗн Ҫӗр ҫинче нумай пулман, ҫавӑнпа хӑйсем хыҫҫӑн палӑрмалла йӗрсемех хӑварайман. Анчах вӗсем кунта пулнӑ, вӗсем тӗнче уҫлӑхӗнчи ҫӑлтӑрсем ҫине вӗҫме пиртен ҫитмӗл миллион ҫул малтан пурнӑҫлама пултарнӑ. Мӗн те пулсан хирӗҫлесе калама пултаратӑр-и?

Давыдов тӑчӗ, нимӗн шарламасӑр тусӗ ҫине пӑхрӗ те аллине тӑсса пачӗ:

— Алексей Петрович, зсир мана ӗнентертӗр. Пурте ӑнланмалла мар-ха, ну, сӑмахран, мӗншӗн вара вӗсен уйрӑмӑнах пирӗн Ҫӗр ҫине, ҫӑлтӑрсемпе планетӑсем хушшинчи чи пӗчӗк планета ҫине лекмелле пулнӑ. Тата та ыйтусем пур-ха, анчах чи тӗппи, ман шутпа, ӗнентермелле. Илтмен, тӗлӗнмелле япала, анчах пулма пултарать. Мӗнле шутлатӑр эсир: ҫырса кӑларма юрать-и?

Шатров пуҫне сулларӗ:

— Тем тусан та юрамасть! Васкани пӗтӗмпех пӗтерет. Уйрӑмах ҫакӑн пек япалана ниепле те васкатма юрамасть.

— Тӗрӗс, тӗрӗс, тусӑм. Мала чупса тухиччен кӗтни яланах ӑслӑрах пулать. Анчах пур енӗпе те хатӗрленсе ҫитсен кӑна кӗтме юрать. Пирӗн ятарласах ӗнентерме пултаракан аргумент, леш Ленинградри «аргумент» пекки тупмалла.

Шатров унччен хӑйсем пӗрле ӗҫленӗ чухне Давыдов пӳлӗмӗн кӗтессинче упранакан «аргумента» аса илчӗ.

Вӑл скелета тытса тӑракан каркасӑн тимӗртен тунӑ пысӑк тӗкки пулнӑ, Давыдов хӑйӗн тӳрккес тата темӗнпе те ннтересленме юратакан тусне тавлашса кайнӑ вӑхӑтра яланах ҫав тимӗр тӗкӗпе хӗртетӗп тесе хӑрататчӗ. Шатров ирӗксӗрех кулса илчӗ.

— Астумасӑр, астӑватӑп! Ҫакӑнтан пуҫланать те ӗнтӗ манӑн ӗҫӗн иккӗмӗш пайӗ. Эпӗ геолог мар, хир-вӑрман работникӗ мар — пӳлӗмре ӗҫлекен схимник кӑна. Ку ӗҫе вара сирӗнтен пуҫне урӑх никам та тума пултараймасть. Сирӗн авторитет…

— Ха-ха! Пӗр сӑмахпа каласан, ҫӑлтӑрсем ҫинчен вӗҫсе килнисемпе динозоврсем ҫапӑҫнӑ вырӑна чавса пӑхмалла… Ну-и, ну!

Давыдов шухӑша кайрӗ, унтан ерипен ҫапла каларӗ:

— Интереслӑ вырӑн ҫав Сикан. Пирӗншӗн, палеон тологсемшӗн, шуйттан пӗлет-и, мӗн кӑна ҫук унта. Эсир, паллах, пӗлетӗр ӗнтӗ, Алексей Петрович, унта вӑл вӑхӑтра, третичнӑй тапхӑр вӗҫӗнче, сӗтпе пурӑнакан вилсе пӗтнӗ чӗрчунсен авалхи форми те, ҫӗнӗ форми те пӗрлех пурӑннӑ. Ҫӗр ҫинче хӑшпӗр вырӑнсенче вуншар миллион ҫул каялла вилсе пӗтнӗ чӗрчунсемпе нумаях пулмасть тухнӑ чӗрчунсен тӗлӗнмелле хутӑшӗ. Хӑй, ҫав вырӑнӗ тата! — хӑпартланчӗ Давыдов. — Ҫӳллӗ юр сӑрчӗсем, сивӗ те типӗ пушӑ тӳремсӑртлӑхсем, вӗсен хушшинче — тропикри илемлӗ ӳсентӑрансемлӗ айлӑмсем. Ялсене уйӑракан, иртсе ҫӳреме май ҫук тӗпсӗр авӑрсем. Пӗр ялтан тепӗр ял патне, калӑпӑр, икӗ километр, анчах вӗсен хушшинче тӗлӗнмелле тарӑн айлӑм, ҫав ялсенчи ҫынсем вара, пӗр-пӗрне аякран курма пултараҫҫӗ пулин те, нихӑҫан та хирӗҫ пулаймаҫҫӗ. Наукӑшӑн паллӑ мар, тӗлӗнмелле тискер кайӑксем пурӑнаҫҫӗ ҫав айлӑмри чӑтлӑх вӑрмансенче, ҫӳлте вара сивӗ, тӑман вӗҫтерет. Унта Индин, Китайӑн, Сианӑн чи пысӑк юхан-шывӗсем пуҫланаҫҫӗ: Брамапутра, Янцзы, Меконг. Тӗлӗнмелле вырӑн. Анчах шухӑшласа пӑхнӑ-и эсир Тибета, Индие, Сиама, Бирмӑна тата Китая пӗрлештерекен ҫак вырӑнсем ҫинчен? Ха-ха! Пирӗн «туссем» унта большевик-ученӑйсене кӗртӗҫ-ши вара? Тӑшманла дипломатипе политикӑлла анра-сурӑхсем пуҫпулса, хуҫаланса тӑракан ҫӗре ӑҫтан кӗрӗ ӗнтӗ наука! — Давыдов авалхи пысӑк сехет туртса кӑларчӗ. — Халӗ иккӗ те ҫитмен-ха! Мӗнле пулать иккен нумай шухӑшланӑ чухне: кун иртсе кайнӑ пекех туйӑнать! — Вӑл тӑчӗ те Шатрова уҫӑсем тирсе тултарнӑ ункӑ тыттарчӗ:  — Коробкӑна ак ҫакӑ шкафа, сулахая хурӑр… Хуть те мӗн пулсан та, хамӑр пултарнине тума тивӗҫлех эпир. Кайса пӗлер-ха, Тушилов йышӑнмӗ-ши пире. Алексей Петрович, эсир Мускава нумайлӑха каятӑр-и? Тӗплӗн пӗлсе пӗтериччен? Апла пулсан, пӗр эрне пек пурӑнатӑр, унччен нимӗн те ӗҫ тухаяс ҫук пулӗ. Пурӑнасса, паллах, ман патӑмра ӗнтӗ? Эпӗ халех секретарь патне, унтан киле, кӑшт тытӑнса тӑратпӑр-ха тесе, телефонпа шӑнкӑртаттаратӑп.

Давыдовӑн пысӑк хваттерӗнче шӑплӑх. Сӗтел-пукансене типтерлӗн лартса тухнӑ. Темӗн пысӑкӑш чӳрече витӗр ҫуллахи каҫӑн кӑвак ҫути кӗрет. Шатров пӗкӗрӗлсе, шарламасӑр нумайччен каллӗ-маллӗ уткаласа ҫӳрет. Давыдов хӑйӗн ҫырмалли пысӑк сӗтелӗ умӗнчи кресло ҫинче тӗксӗммӗн таянса ларать.

Туссем кашни хӑй тӗллӗн шухӑшланӑ. Пӳлӗмре майӗпен тӗттӗмленсе пыни вӗсен хуйхине пусарма пултарӗ тенӗ пекех, ҫутӑ ҫутас килмен.

— Ыран эпӗ каятӑп, — терӗ юлашкинчен Шатров. — мана кунта урӑх пурӑнма юрамасть, юлсан та нимӗн усси те ҫук. Тепӗр тесен, урӑхла пулма пултарнӑ-ши? Улӗмрен, ҫак ылханлӑ чикӗсем ҫухалсан тата ытти вилсе пӗтеймен ӑнланусем ҫухалсан, пирӗн ӑрусем тупсӑмне шыраса тупӗҫ.

Давыдов кӳршӗ ҫурт тӑрри тӗлӗнче хула ҫинчи тӳпен пӗчӗк те тӗксӗм ҫӑлтӑрӗсем йӑлтӑртатма пуҫланине чӳрече витӗр нимӗн чӗнмесӗр пӑхса тӑрать.

— Кӳренмелле пулса тухать: темӗн пек паха япала ҫинчен пӗлмелли алӑк умӗнче ыйткалакан пек тӑратӑн пулин те, унта кӗме май ҫук! — каллех калаҫма пуҫларӗ Шатров. — Халӗ ӗнтӗ мана мӗн виличченех канӑҫ пулмӗ, ытти ҫитӗнӳсем те ман чуна лӑплантараймӗҫ!

Сасартӑк Давыдов чышкисене пуҫ тӑрринче силлесе илсе калаҫма пуҫларӗ.

— Эпир кӑна ҫаплах хӑварма пултараймастпӑр. Пире пулӑшӗҫ! Ҫӑва патне вӑл Камие! Юлашкинчен тата «вӗсем» вӗлернӗ динозавр шӑммисем патӗнче «вӗсен» хӑйсен шӑммисене тупассинче мӗнле шанчӑк пур-ха? Нимӗнле шанчӑк та ҫук. «Вӗсем» пирӗн пата мӗншӗн те пулсан килнӗ пулсан, вӗсем пӗр вырӑнтах тӑмасан та пултарнӑ. Мӗншӗн-ха тата хамӑр ҫӗршыври меловӑй сийре шыраса пӑхас мар? Малтанах шантарма пултаратӑп: енчен те «вӗсем» кунта пулнин паллисем пурах пулсан, вӗсене ҫӳллӗ те ҫамрӑк сӑртсем патӗнче кӑна тупма пулать. Кам патӗнче тупни те ӑнсӑртран пулнӑ ӗҫ мар. Мӗншӗн? Мӗншӗн тесен ҫӗр пичӗ темиҫе участока капланса ҫурӑлса пӗтнӗ ҫӗрте, пӗр вырӑнта путса, тепӗр вырӑнта хӑпарса тӑракан ҫӗр ҫинче, ҫумӑр шывӗпе юханшывсем аркатнӑ вӑйсенчен вӗсен юлашкийӗсем сыхланса юлма пултарнӑ. Енчен ҫавӑн пек вырӑнта мӗнле те пулин айлӑм меловӑй тапхӑрта путса айлӑмах пулса юлнӑ пулсан, унта шӑмӑ юлашкисем юлма пултарнах. Тӳрем ҫӗрте вӗсене ан та шыра — вӗсем унта упранма пултарайман. Ун пек юрӑхлӑ вырӑнсем пирӗн Казахстанри, Кӑркӑсри, Узбекистанри, мӗнпур Вӑтам Азири сӑртсенче пур. Вӑл сӑртсем пурте меловӑй тапхӑр вӗҫӗнче пулса юлнисен шутне кӗреҫҫӗ. Пирӗн шырамалли вырӑнӗ те пур, анчах мӗн шырамаллине пӗлес пулать, унсӑрӑн…

— Тупата ӑнланаймастӑп эпӗ сана, Илья Андреевич! — пӳлчӗ ӑна Шатров. — Паллӑ мар-и-ха вара… кама шырасси?

— Ҫавӑ тӗрӗс мар та. Пирӗн ҫав пӗлӗт ҫинчен килнисем мӗнле ӳт-пӳллӗ пулнине пӗлес пулать, мӗнлескерсем вӗсем, тен, упранса юлма пултарайман протоплазма? Ку пӗрремӗш. Иккӗмӗшӗ — кунта мӗн тунӑ вӗсем. Пӗрремӗшӗ пире ҫӗре чавса пӑхнӑ чухне вӗсенчен мӗн юлма пултарнине тупма, иккӗмӗшӗ, вӗсен юлашкисем чӑнахах та пур пулсан, вӗсене ӑҫта, хӑш тӗлте ҫӑмӑлтарах тупма май пуррине кӑтартать. Пирӗн планета ҫинчи хӑш вырӑнсенче ҫӳреме пултарнӑ вӗсем? Эх, шухӑшласа пӑхсан, эпир пуҫланӑ ӗҫ шанчӑксӑр пек туйӑнать… Паллах, вӑл тытӑннӑ ӗҫе пӑрахмаллине пӗлтермест-ха. Апла пулсан, умри задачӑна, илтнӗ ырӑ вӑхӑтсенче ҫынсем пӗрле ӗҫленине аса илсе, икӗ пая пайлар. Эсир пӗрремӗш ыйтӑва — биологине илӗр. Эпӗ иккӗмӗшне, тӗрӗссипе, пӗтӗм геологине тата чавса пӑхассине хам ҫине илетӗп. Манӑн шухӑшсем пур-ха. Вӑтам Азири динозаврсем пулнӑ темӗн анлӑш вырӑна тӗпчесе пӗлнӗ вӗт-ха эпӗ.

— Йывӑр задача патӑр эсир мана, — терӗ Шатров. — Ытти планетӑсем ҫинче темле формӑллӑ пурнӑҫсем те пулӗҫ те! Кун пек ыйтӑва тӗплӗн татса пама никам та вӑй ҫитереймест пулӗ тетӗп, тупата.

— Ҫӗрӗк, пӑчланнӑ интеллигенци! — тӑрук тарӑхса кайрӗ Давыдов. — Задача, паллах, йывӑр, мӗншӗн тесен фактсем ҫук, пӗртен-пӗр ҫул — шухӑшласа тупасси кӑна. Пӗтӗм шанчӑк та ӑс ҫинче кӑна. Стена ҫӗмӗрмелле! Сирӗн пуҫ та путлӗ япала шухӑшласа кӑлараймасан, пирӗнтен хӑшӗ пултартӑр ӗнтӗ? Пурнӑҫӑн тӗрлӗ формисем ҫинчен — чул е металлран пулнӑ ҫынсем ҫинчен шухӑшласа пуҫна ан ҫӗмӗр, ӑна писательсем валли хӑвар. Пире ун пек юрамасть. Пурнӑҫ энергетикине асра тытӑр. Вӑл ӑнсӑртран мар, кирлӗрен йӗркеленсе пулнӑ япала. Ман шутпа, вӗҫне ҫитиех ученӑйсем пулас тесен, пирӗн ҫакӑн пек тӗп положенисемпе усӑ курмалла. Чӗрчунсем пулса кайни ӑнсӑртран пулнӑ япала мар. Пӗрремӗшӗ, тӗнче уҫлӑхӗнчи материсен пӗрпеклӗхне пур ҫӗрте те Ҫӗр ҫинчи пекех тӑхӑрвуникӗ элемент пурри палӑртать. Тӗнче уҫлӑхӗнче химипе физика законӗсем пӗр пек иккенни пуриншӗн те паллӑ ӗнтӗ. Апла пулсан, — Давыдов чышкипе сӗтеле ҫапрӗ, — кӑткӑс молекулсемлӗ чӗрӗ япалан кӑткӑс пӗрлешӳсем тума пултаракан элемент — углерод пулмалла. Иккӗмӗшӗ, пурнӑҫӑн тӗп никӗсӗ хӗвел энергийӗпе тата анлӑн сарӑлнӑ кислородӑн химилле реакцийӗпе усӑ курнинче тӑрать. Ҫапла-и?

— Тӗрӗс, — пуҫне сӗлтрӗ Шатров, — анчах халлӗхе…

— Тӑхта-ха. Молекулӑн тытӑмӗ мӗн чухлӗ кӑткӑсрах, температура хӗрнӗҫемӗн вӗсем ҫавӑн чухлӗ ҫӑмӑлтарах саланса каяҫҫӗ. Сахалтарах хӗрнӗ ҫӑлтӑрсем ҫинче, сӑмахран, хӗрлӗ ҫӑлтӑрсен сивӗ спектрӗсенче, хӗвел ҫинчи хура пӑнчӑсем ҫинче, эпир химилле чи ансат пӗрлешӳсене кӑна асӑрхатпӑр. Ҫавӑнпа та пурнӑҫ кирек мӗнле кӗтмен формӑпа пуҫланас пулсан та, сивӗрех температурӑра кӑна пуҫланма пултарать. Анчах та температура ытлашши сивӗ пулмалла мар, унсӑрӑн молекулӑсен куҫас хӑвӑртлӑхӗ ытлашши чакать, химилле реакцисем пулма чарӑнаҫҫӗ, вара пурнӑҫ валли кирлӗ энерги нимӗнрен те пулаймасть. Апла пулсан, малтанах, нимӗн йӑнӑшмасӑрах чӗрӗ организмсене пурӑнма температура шайӗ пысӑках пулас ҫуккине калама пулать. Нумай палкаса сире чӑрмантарас мар тесе, эпӗ сире пурнӑҫ пулмалли температура виҫине аса илтеретӗп: вӑл — шӗвӗ шыв сыхланма пултаракан виҫе. Шыв вӑл — организм пурнӑҫне туса пыракан мӗнпур япаласене ирӗлтерсе тӑрать-ҫке.

Пурнӑҫ пуҫланса кайма тата вӑл вӑраххӑн аталанса пыма нумай-нумай вӑхӑт хушши историлле эволюци кирлӗ пулнӑ. Апла пулсан, пурнӑҫ пултӑр тесен, ун валли ҫирӗп те вӑхӑтпа шутласан вӑрӑм условисем кирлӗ, температура, пусӑм, ҫутӑ, пӗр сӑмахпа каласан, эпир Ҫӗр ҫийӗнче физикӑлла условисем тесе ӑнланакан пур япаласем те пӗр виҫеллӗ пулмалла.

Чӗрчун шухӑшлама пултарассине илес пулсан вара, — вӑл питӗ лайӑх йӗркеленнӗ пысӑк энергетикӑллӑ организмсен кӑна пулма пултарать, ҫав организм хӑй тулашри условисене пӗтӗмпех пӑхӑнса тӑмасть. Апла пулсан, чӗрчун шухӑшлама пуҫлассин пределӗсем — тӑвӑртарах, вӗсем вӑхӑтпа тӗнче уҫлӑхӗ витӗр иртекен коридор евӗр.

Илер, сӑмахран, ҫутӑ пулӑшнипе углерод тытакан ӳсентӑрансене. Ку энергетика чӗрчунсем кислородпа сывланинчен аяларах тӑрать. Ҫавӑнпа та ӳсентӑран пӗр вырӑнта тӑнӑ чухне кӑна темӗн пысӑкӑш ӳсме пул-тарать. Ӳсентӑран чӗрчунсем евӗр хӑвӑрт та хӑватлӑн куҫма-аталанма пултараймасть. Тӳррӗн каласан, урӑхла йышши машина вӑл.

Ҫапла вара, урӑх ҫӗрте те Ҫӗр ҫинчи пекех формӑллӑ, ҫавӑн пек условисенченех килекен пурнӑҫ пуласси — ӑнсӑртран пулас япала мар, вӑл ҫутҫанталӑк законӗ шутланать. Ҫавӑн пек пурнӑҫ кӑна историллӗ вӑхӑтра ҫӗнелсе лайӑхланса пырать. Тепӗр майлӑ каласан, чи ахаль япаласенчен шухӑшлама пултаракан чӗрчунсем пулса кайма пултарни ҫинчен калама пултаратпӑр. Ҫак ыйтӑва урӑхла татса пани — аташни, нимӗн пӗлмен ҫынсем пакӑлтатни кӑна.

— Тӗрӗс, Илья Андреевич! Ку ыйту пирки эпӗ пачах та шухӑшлама пӑрахасшӑн мар! Пуҫа мӗн пырса кӗнине пӗтӗмпех сире пӗлтерсе тӑрӑп…

— Илья Андреевич, сире телефон патне чӗнеҫҫӗ. Пӗр вӗҫсӗр шӑнкӑртаттараҫҫӗ, анчах эсир килте темиҫе кун пулмарӑр та…

Давыдов, корректурӑна вулама пӑрахса, ҫиллӗн эхлетсе илчӗ. Сӗтел ҫинче гранкӑсем купаланса выртнӑ, унтах: «Давыдов профессора, хӑвӑрт! Нумай тытса тӑрас марччӗ», — тесе ҫырнине хурса хӑварнӑ. Гранкӑсем айӗнче профессор патне ун шухӑшне пӗлме янӑ икӗ статья выртнӑ. Анчах Давыдов вӗсене пӑхайман-ха, чарса тӑнӑ. Кам таврашне экспедиципе кайма ирӗк ыйтса ирттернӗ темиҫе кун хушшинче хӑвӑрт тумалли ӗҫсем чылаях хутшӑннӑ. Ӗҫӗсем те Давыдов тӗпчесе пӗлекен ӗҫпе пӗрре те ҫыхӑнса тӑмаҫҫӗ — кашни ученӑйӑнах ҫавӑн пек вак-тӗвексене те тӑвас пулать-ҫке. Давыдов хваттерӗнче пӗр диссертаци выртнӑ, диссертаци авторӗ вара рецензие питӗ васкавлӑн кӗтнӗ. Тепӗр виҫӗ сехетрен вӑраха тӑсӑлакан лару пулмалла. Препаратор килчӗ те ӗҫе пӑхса тухма тата малалла ӗҫлеме кӑтартусем пама ыйтать. Ҫав вӑхӑтрах тата Шатров интересленекен ӗҫ пирки те темиҫе ҫыру ҫырмалла.

Телефонпа калаҫса пӗтернӗ хыҫҫӑн профессор сӗтел хушшине кӗрсе ларса корректура вулама тытӑнчӗ. Перо ҫилӗллӗн те хӑвӑрт чӗриклетет, корректорсене хыттӑн вӑрҫнӑ сӑмахсем илтӗнсе ҫеҫ тӑраҫҫӗ. Юлашкинчен Давыдов йӗркесене иккӗллӗ-виҫҫӗллӗ курма пуҫларӗ, икӗ йӑнӑш сиктерсе хӑварнӑ хыҫҫӑн тин кӑшт канмалла иккенне ӑнланчӗ. Давыдов куҫӗсене сӑтӑркаларӗ, карӑнчӗ те сасартӑк хыттӑн, кӗввине калама та ҫук вӑйлӑ пӑсса, пӗр евӗрлӗ кичем кӗвӗ юрлама тытӑнчӗ:

— «Ой ты, Волга-матушка, русская река, пожалей, кормилица, силу бурлака!»

Уҫӑлса тӑракан алӑка шаккарӗҫ. Пӳлӗме Давыдов ӗҫлекен институт директорӗн заместителӗ Кольцов профессор кӗчӗ. Кӗске сухаллӑ Кольцов йӗкӗлтӳллӗн кулни сисӗнет, хӑйӗн хӗрарӑмсенни пек авӑннӑ куҫхаршисем айӗнчи хура куҫӗсем вара хурлӑхлӑн пӑхаҫҫӗ.

— Хурлӑхлӑ юрлатӑр, сэр! — кулса илчӗ Кольцов.

— Мӗн калама ӗнтӗ… Ҫаврӑнса тухма май ҫук пӗчӗк ӗҫсем аптӑратаҫҫӗ, чӑн-чӑн ӗҫе тытӑнма та вӑхӑт ҫук. Мӗн чухлӗ ватӑлатӑн, ҫавӑн чухлӗ кирлӗ мар шухӑшсем пуҫа пырса кӗреҫҫӗ, вӑй та ӗлӗкхи мар, каҫсенче ларма йывӑр. Шӑши пек мӗшӗлтетсе пурӑнатӑн ҫав! — терӗ Давыдов, мӗкӗрнӗ пек кӑшкӑрса.

— У-у-у, мӗн чухлӗ шав! — питне пӗркелентерчӗ Кольцов. — Сирӗн фигура командор статуи пекех пысӑк-ха халӗ, сэр, туртма пултаратӑр. Акӑ сире валли Алма-Атари Корпаченкоран ҫыру пур. Вӑл сире интереслентеретех.

Пӳрт тӑррисем тӗлӗнчи тӳпе ҫуталчӗ, ҫуллахи кунӑн ҫути уҫса пӑрахнӑ чӳрече янахӗ ҫинче ларакан электричество лампин сарӑ ҫутине ҫӗнтерсех пырать.

Давыдов туртса ячӗ. Пирус та хӑйӗн тутине ҫухатрӗ, тӗтӗмӗ ывӑннӑ чӗре ҫинех ларать. Анчах палӑртнӑ программӑна — Вӑтам Азире меловӑй тапхӑрти ҫӗре чавса ӗҫлекен геологсем патне вунпӗр ҫыру ҫырассине, пурнӑҫланӑ. Вӑл ҫырусем хутсемпе кӗнекесем купаланса выртакан сӗтел ҫинче ӗнтӗ. Конвертсене ҫыпӑҫтармалли ҫеҫ юлнӑ, вара вӗсем ирхи почтӑпа каяҫҫӗ. Давыдов, конвертсем ҫине адрессем ҫырнӑ май, пӳлӗме куҫӗсене пӗчӗк ача пек сӑтӑркаласа арӑмӗ кӗнине те сисмен.

— Мӗнле намӑс мар сана! — ҫиленсе каларӗ вӑл. — Ҫутӑлать. Ӑҫта-ха санӑн ҫӗрле ӗҫлеместӗп тесе сӑмах панине пурнӑҫлани? Хӑвах вӗт: ӗҫлейместӗп, ӗҫ тухӑҫлӑхӗ ҫук, тетӗн… Кай, пӗртте аван мар!

— Эпӗ пӗтертӗм ӗнтӗ, куратӑн-и — пилӗк конверт ҫине адрес ҫыратӑп та, пӗтет те, — тӳрре тухма тӑрӑшать Давыдов. — Урӑх лармастӑп вара. Ку ҫырусене епле пулсан та ҫырмаллахчӗ… Каях, пӗчӗкскер, ҫывӑр, эпӗ те халех выртатӑп.

Давыдов юлашки конверт ҫине адресне ҫырчӗ те лампӑна сӳнтерчӗ. Пӳлӗме тӗксӗм ҫутӑ тата уҫӑ сывлӑш тулчӗ.

Давыдов, тӳпенелле пӑхса, ҫамкине сӑтӑрчӗ. Вӑл хӑй умне ҫӑлтӑрсем ҫинчен килнисене Вӑтам Азири сӑртсем хушшисенчи айлӑмсенче шырама задача лартнӑччӗ, ҫакӑ халь пӗтӗмпех куҫ умне тухса тӑчӗ.

Чӑнах та ӗнтӗ, ҫӗр чавнӑ чухне чӗрчунсен юлашкийӗсем час-часах тупӑнаҫҫӗ, ҫав чӗрчунсем Ҫӗр ҫинче миллиардшарӑн пурӑннӑ, нумайӑшӗн юлашкийӗсем упранни — шӑммисем вулланса тата упранма май пур условисене лекнинчен килет. Анчах ют тӗнчерен килекенсем нумайӑн пулман. Вӗсен йӗррисем ӑҫта та пулин юлнӑ пулсан, вӗсене шыраса тупас тесен, калама ҫук нумай ҫӗр чавас пулать, мӗншӗн тесен пиншер кубла километр ҫӗр ӑшӗнче сайра сыхланса юлма пултарнӑ. Пиншер ҫын пиншер кубометр тӑпрана пӑхмалла, хӑватлӑ экскаваторсем ҫӗршерӗн ҫӗрӗн ҫиелти сийне чавмалла. Чӗмере! Тӗнчери темӗн тӗрлӗ пуян ҫӗршыв та савӑн пек масштабпа ҫӗр чавма темиҫе миллиард тенкӗ укҫа тӑккалама пултараймасть. Палеонтологсем 300 — 400 квадратлӑ метр чавни те чӑтма ҫук пысӑк ӗҫ шутланать, анчах вӑл, тӗрӗссипе, тинӗсе пӗр тумлам шыв лекнипе ҫеҫ танлашать. Пиншер кубла километр ҫинчен ан та шухӑшла!

Пӗр хӗрхенмесӗр тухса тӑнӑ тӗрӗслӗх Давыдовӑн ывӑннӑ пуҫне усӑнтарчӗ. Хӑй тӑвас тени — кулӑшла, планӗ — шанчӑксӑр пек туйӑнчӗҫ.

Тӗрӗс хакларӗ Шатров, тӗрӗс, хӑйӗн таса та уҫӑ ӑсӗпе вӑл хӑйсем капла кӑна пулсан нимех те тӑвайманнине тӗрӗс туйрӗ.

«Йӗкӗлтекен вӑй! — ӑшӗнче ятлаҫса илчӗ Давыдов. — Халь тин ӗнтӗ пачах та ҫывӑрса каяймӑн: пуҫа темӗнле шухӑшсем те пырса кӗреҫҫӗ, иккӗлентереҫҫӗ. Мӗн ӗҫлес-ши ӗнтӗ шухӑш ӑшне путас мар тесе? А-а, акӑ тата Кольцов парса хӑварнӑ ҫырӑва пӑхса тухман-ҫке».

Профессор портфельтен Казах Академи Наукинче ӗҫлекен паллӑ геологӑн ҫыруне кӑларчӗ. Геолог кӑҫалхи ҫул Тянь-Шань ҫывӑхӗнчи чылай вырӑнсенче сӑртпа сӑрт хушшинчи тарӑн путӑксем патӗнче пысӑк каналсемпе гидроэлектростанцисем тума тытӑнасси ҫинчен ҫырса пӗлтерет. Вӗсенчен икӗ строительствӑра, сӑмах майӗн каласан, вӗсем чи пысӑккисем: иккӗмӗш номерли — Чу юханшывӑн аял вӗҫӗнче, пиллӗкмӗш номӗрли — Каркарински айлӑмӗн районӗнче — хӑшпӗр тӗлте меловӑй тапхӑрӑн юлашки сийӗсем пур, вӗсенче динозаврсен шӑммисем нумай. Ҫавӑнпа ӗнтӗ ҫӗр чавнӑ вӑхӑтра пӗрмаях палеонтологсем сӑнаса тӑрассине йӗркелемелле. Госпланпа ҫыхӑннӑ хыҫҫӑн ҫак ӗҫе строительство начальникӗсемпе тӳрех килӗштерсе тумалла.

Ҫырӑва вуласа пынӑ май, Давыдов чунӗнчи шанчӑксӑрлӑх пӗтсех пычӗ. Ҫак строительствӑсем пуҫланни Давыдова питӗ пулӑшма пултарать-ҫке-ха! Унӑн наукин интересӗсемпе ҫӗршывӑн производствӑлла интересӗсем пӗр тӗле лекнӗ, халӗ ӗнтӗ ятарласах ҫӗр чавма та кирлӗ мар. Епле йышши кӑна та пулмӗ-ха тата, кун пек нумай ҫӗр чавнине тӗнчере нихӑш ученӑй та курман! Тао-Ли тупнине тӗрӗслес шанчӑклӑх та пур пулас, ӗҫ ӑнсах пырсан, ҫӗр ҫинчи этемлӗх ҫут тӗнчере пӗччен кӑна маррине те ҫирӗплетсе пама май пулӗ!

Тин ҫеҫ тухнӑ ҫап-ҫутӑ хӗвел хула ҫинелле ҫӗкленет, пӗлӗтсем ылтӑн шывӗ ҫинчи кӑвак йӗрсем пек курӑнаҫҫӗ. Пӳлӗме вӑранакан хулари сасӑсем кӗреҫҫӗ.

Давыдов тӑчӗ, уҫӑ сывлӑша темиҫе хутчен тарӑннӑн сывласа ҫӑтрӗ, чӳрече каррине хупса, хывӑнма тытӑнчӗ.

Шатров тин ҫеҫ ӳкерсе пӗтернӗ пуҫ купташкин ӳкерчӗкне лӳчӗркесе ҫӳп-ҫап ҫатанне пӑрахрӗ. Унтан сӗтел ҫинчи кӗнеке купи ӑшӗнчен пӗр брошюра илчӗ те кӗнекине уҫмасӑрах шухӑша кайрӗ.

Йывӑр ҫул — ҫӗнӗ япаласем шыраса тупасси! Сайра хутра ҫеҫ пулакан шухӑш вӗҫевӗсем — йӑнӑшсен тӗпсӗр авӑрӗсем урлӑ сиксе каҫнӑ пекех. Пӗрмаях чӑнкӑ ҫыран тӑрӑх ҫӳлелле майӗпен хӑпаратӑн, анчах йывӑр фактсем каялла, аялалла туртсах пыраҫҫӗ. Нимӗнех те мар! Хамӑр умма лартнӑ задача пысӑк та паха! Ҫитмӗл миллион ҫул каялла пулнӑ ҫынсем тата? Нимӗнрен те хӑраман этем ирӗкӗпе ӑсӗ ҫӑлтӑрсем хушшинчи хӑрушӑ уҫлӑхран та хӑраман. Ҫав паллӑ мар ҫынсем пӗр ҫӑлтӑр карапӗ ҫинчен теприн ҫине ҫав карап пӗр-пӗринчен питӗ пысӑк хӑвӑртлӑхпа уйрӑлса кайнӑ чухне каҫма пултарнӑ. Кашни секунда хӑйсен тӑван планетинчен ҫӗршер ҫухрӑм уйӑрнинчен те хӑраман. Темӗнле задачӑна пурнӑҫланӑ та каялла таврӑнма пултарнӑ — паллах таврӑннӑ, мӗншӗн тесен вӗсем кайман пулсан ҫутҫанталӑкра пулнӑ пысӑк улшӑнусене, ҫитмӗл миллион ҫул каяллине, пире тӗпчеме те кирлӗ марччӗ.

Ҫав улшӑнусене эпир халиччен те тупайманнин сӑлтавӗ — ҫав паллӑ мар тӗнчери паллӑ мар хӑнасем Ҫӗр синче питӗ сахал пулнинче!

Аван! Вӑл малалла хӑйӗн задачи ҫинчен — урӑх тӗнчери ҫынсем мӗн евӗрлӗ пулма пултарнӑ пирки шухӑшлӗ. Кӗҫех вӑл Давыдова… пӗлтерет. Анчах Давыдов… Давыдов ун патне вӑхӑтра хуть те мӗн ҫинчен те ҫырать, чи кирлине — ҫӗр чавасси мӗнле пынине ҫеҫ пӗлтермест. Вилнӗ ящерсен шӑммисенчи шӑтӑксем пирки Мускавра пулнӑ калаҫу хыҫҫӑн ҫулталӑк ҫурӑ иртрӗ ӗнтӗ.

Ахӑртнех, ҫывӑх тусӗн ӗҫӗ ӑнмасть пулӗ…

Ҫав вӑхӑтра Давыдов машини тусанлӑ, путӑк-шӑтӑклӑ ҫул тӑрӑх вӗҫтерсе пынӑ. Шурӑ тусан малалла та каялла та ҫутатса пыракан фарӑ ҫуттинче йӑсӑрланнӑ, хыҫалта хӑватлӑн мӑкӑрланнӑ, горизонт ҫумӗнчи ҫӑлтӑрсем ун витӗр пачах та курӑнман.

Машинӑн малти чӳречи витӗр аякри каҫхи тӗттӗмре хӗп-хӗрлӗ ҫутӑ сарлакан йӑлтӑртатать. Вӑл тӗлтен мотор кӗрлесе пырать пулин те, темӗнле пысӑк шав илтӗнет.

Тепӗр ҫур сехетрен Давыдов прорабпа тата стройкӑна ятарласах янӑ хӑйӗн сотрудникӗпе пӗрле участокӑн ҫурҫӗр вӗҫнелле утрӗ. Кунта калама ҫук пысӑк ӗҫӗн шӑв-шавӗ илтӗнсе тӑрать.

Юпасем ҫинчи пиншер ҫурта вӑйӗпе ҫунакан хунарсем тӗтре ӑшӗнчи пекех туйӑннӑ, участокӑн сылтӑм енне ҫӑра тусан пӗлӗчӗ хупланӑ. Унта хӑватлӑ экскаваторсем кӗрлеҫҫӗ, чанкӑртатаҫҫӗ, ҫавна пула сӑрт хӗррине тӑпрасем тӑкакан ҫӗршер вагонеткӑсен сассисем пачах та илтӗнмеҫҫӗ.

Пулас канӑвӑн варрине темӗн тарӑнӑш чавнӑ. Канавӑн икӗ енӗпе те ҫирӗмшер метр ҫӳллӗш ҫӗр купаланса тӑрать, унӑн темӗн пысӑкӑш ҫӗҫӗпе касса якатнӑ пекех курӑнакан чӑнкӑ стенисем ҫинче питӗ пысӑк галечниксем, темӗн чухлӗ валунсем, хӑйӑр тата слюдапа гипс миллионшарӑн йӑлтӑртатса сийӗн-сийӗн выртаҫҫӗ.

Таврара пушхир пулман пекех, кунта, пушхир уҫлӑхӗнче, ҫӗрле пулни те палӑрман. Кунта темӗн чухлӗ хӑватлӑ ӗҫӗн уйрӑм тӗнчи, казахсен авалхи пушхирне хӑйне май улӑштаракан ӗҫ кӗрлесе тӑнӑ.

Давыдов хӗвелпе пиҫсе хуралнӑ, тарланӑ, тусанлӑ ҫынсем ҫумӗнчен иртсе пырать, вӗсем ӑна, Давыдова, асӑрхамаҫҫӗ те. Ҫирӗп те хытӑ скаласене отбойнӑй мӑлатуксем ватаҫҫӗ. Темӗн пысӑкӑш тимӗр скелетсем евӗрлӗ йывӑр машинӑсем тусан ӑшӗнче йывӑррӑн ҫаврӑнкалаҫҫӗ. Пысӑк грузовиксем тӑпра тасатса тиекен конвейерсем патӗнче кӗтӗвӗпех тӑраҫҫӗ.

— Вӑт ку чавни, Илья Андреевич! — кӑшкӑрса каларӗ Давыдов сотрудникӗ.

Профессор савӑнӑҫлӑн кулса илчӗ, тата темӗн каласшӑнччӗ, анчах ҫав вӑхӑтрах тусанпа хупланнӑ пӗлӗтре сарлака пӗкӗ пек ҫутӑ йӑлкӑшса илчӗ те ҫӗр тӑрӑх йывӑррӑн ухлатнӑ сасӑ янӑраса кайрӗ.

— Тӑпра сирпӗтеҫҫӗ, — ӑнлантарчӗ прораб. — Пӗр самантра виҫӗ ҫӗр пин кубометр тӑпра сирпӗтрӗҫ. Унта, саккӑрмӗш участокра, экскаваторсем валли канавсем хатӗрлеҫҫӗ.

Давыдов хӑй утса пыракан канава пӑхса илчӗ. Вӑл хунарсен ретӗнче мӗн куҫ курма пултарнӑ таран тӑсӑлать, ҫеҫенхире тӳрех, ниҫталла та пӑркаланмасӑр касса каять, ҫурҫӗр еннерех сарӑлса пырса, хӑйӗн сарлакӑшӗ ҫур километра та пулӗ ҫитнӗ. Унта динозаврсен масарне — чулланса кайнӑ шӑмӑсен темӗн пысӑкӑш купине тупнӑ. Шӑмӑсем ӗретӗн-ретӗн канав тӑршшӗпех сапаланса выртаҫҫӗ, тата леререх те пур пулӗ-ха. Вӗсем пӗрене хуҫӑкӗсем евӗр, нимӗн йӗркесӗр, кӑштах вӗтӗ чул катӑкӗсемпе хутшӑннӑскерсем, сакӑр метр ҫӳллӗш купаланса выртаҫҫӗ. Кунта ванса пӗтмен пӗтӗмӗшле скелетсем ҫук, тахҫанах вилсе пӗтнӗ яшерсен тӗрлӗ виҫеллӗ шӑмӑ татӑкӗсем кӑна мӗнле май килнӗ, ҫавӑн пек сапаланса выртаҫҫӗ. Ҫав тӗлӗнмелле пысӑк та тискер чӗрчунсен юлашкийӗсене экскаваторсем касса кӗрсе котлован валли вырӑн тасатаҫҫӗ. Сапаласа, купаласа пӗтернӗ шӑмӑсем ирхи шуҫӑмӑн тӗксӗм ҫутинче канав айккинче кичеммӗн хуралса выртаҫҫӗ…

Ҫӳле хӑпарса ҫитнӗ хӗвел хӑйӗн мӗнпур хӑвачӗпе ҫунтарать. Хура шӑмӑсен куписем мунча кӑмакинчи пек хӗрсе кайнӑ.

— Пӑхса ҫӳресе пӗтертӗмӗр тесе шутлама юрать, — терӗ Давыдов, тарласа йӗпеннӗ пит-куҫне шӑлса. — Кунта та иккӗмӗш участокри пекех. Шӑмӑсен иккӗмӗш речӗ. Ҫирӗм ҫул каялла эпӗ ҫак вырӑнтан ҫурҫӗрелле, Бозаби патӗнче, Чу юханшывӑн сылтӑм ҫыранӗнче, вӑтӑр километр тӑршшӗнче шӑмӑсен темиҫе пысӑк купине тӗпчесе пӑхнӑччӗ. Ҫавӑн пек темӗн пысӑкӑш масарсем юханшывӑн айлӑмӗнче те, Кара-Таура та, Ташкент ҫывӑхӗнче те пур. Вӗсем пурте пӗр пекех — темиҫе миллион нимӗн йӗркесӗр сапаланса пӗтнӗ шӑмӑ куписем, анчах унта тирпейлӗн сыхланса юлнӑ пӗр скелет та, пӗр пуҫ купташки те ҫук. Тӗпчесе пӗлме вӑл шӑмӑсем юрӑхсӑрпа пӗрех. Вӗсем — тахҫан ӗлӗк-авалах динозаврсен масарне шывпа юхтарнӑ хыҫҫӑн юлнисем. Ҫав масарсен пысӑкӑшне шутласа кӑларма та ҫук.

— Ҫак «вилӗм хирӗсем» пирки сирӗн урӑх шухӑшсем пур-им, Илья Андреевич? — ыйтрӗ помощникӗ. — Пичетленӗ материалсенче эсир…

— Пит ӑнланмаллах ҫырманччӗ-и? — терӗ Давыдов. — Ӑнланмалла мар ҫеҫ мар, пачах та тӗрӗс мар. Эпӗ ун чухне ку япалан масштабӗ ҫакӑн пек пысӑк пулассине шухӑшламан та.

— Халӗ мӗн шутлатӑр эсир, Илья Андреевич?..

— Пӗлместӗп, нимӗн те пӗлместӗп, шухӑшламастӑп та! — татса хучӗ Давыдов. — Ну, юрать, каймалла ӗнтӗ. Енчен эпӗ виҫӗ сехетре ларса кайсан, каҫ пулнӑ ҫӗре Луговойӗнче пулатӑп. Мускава поезд ҫурҫӗр иртсен пӗр сехетре каять.

— Манӑн кунтах юлас-и?

— Паллах. Шӑмӑсем суйлама хӑвӑра валли юлташсем тупӑр. Ҫав хуҫӑк шӑмӑсенчен хӑшӗ-пӗрисем йӗркеллисемех пулма пултараҫҫӗ. Унтан тата ытти участоксенче каллех шӑмӑсем тӗл пулма пултараҫҫӗ. Галечниксемпе конгломератсем малалла та пулсан, малтанхи пек результатсемех пулаҫҫӗ те-ха. Ку строительствӑна шанми пултӑм ӗнтӗ эпӗ. Пиллӗкмӗш номер авӑ — унта урӑх характер: хӑйӑрсем — вӗтӗ чулсемсӗрех. Вӗсем лӑпкӑ юханшывсем пулнӑ вырӑнпа е тата ҫилпе юлнисем. Анчах та Старожилов унта ҫур ҫул хушши ӗҫлет пулин те, ҫӗнни нимӗн те пӗлтермест-ха. Нимӗнле результатсӑр пурӑнать, аптранӑ пулас йӑлтах, мӗскӗн.

Аспирантсем ӗҫлемелли пысӑк пӳлӗмре виҫӗ ҫамрӑк ҫын. Пӗри сӗтел ҫине ларнӑ та кӗтесри тепӗр пӗчӗк сӗтел хушшинче ларакан хӗрачапа питӗ чӗррӗн калаҫать.

— Историн хальхи тапхӑрӗ, — хӑйӗн хӗрлӗ ҫӳҫне ҫине тӑрсах лутӑркаса калать сӗтел ҫинче лараканни, — этемлӗх пуласлӑхӗнче питӗ пысӑк вырӑн йышӑнса тӑрать. Агрессорсен аллинчи атом энергийӗ цивилизацие, культурӑн пӗтӗм ӳсӗмне пӗтерес хӑрушлӑха кӑларса тӑратать. Пирӗн геологипе палеонтологи пачах та питӗ кирлӗ япалах мар, ҫав шухӑшлаттарать те ӗнтӗ мана хам суйласа илнӗ специальность пирки. Эпӗ хама хам чӑн-чӑн пурнӑҫран айккинче тӑнӑ пек туятӑп. Хамӑр Тӑван ҫӗршыв валли атом энергетики тӑвакан ҫынсен шутӗнче пулас килет. Социализмла ҫӗршывӑн тӗнчере чи хӑватлӑ та малта пыракан физика пулмалла. Ҫапла-и, Женя?

— Вӑл тӗрӗс те-ха, — ответлет хӗр, — анчах хӑшӗ-пӗрисем математикӑна чаплӑ пӗлме пултараймаҫҫӗ-ҫке. Эпӗ ак ӑна юратмастӑп, епле-ха эпӗ физикӑпа ӗҫлеме пултарӑп?

— Нимӗн хӑрамалли те ҫук. Ман шутпа, физикӑн пур пайӗсенче те математика кирлех те мар… Эсӗ мӗн пуҫна суллатӑн, э? — терӗ вӑл нимӗн шарламасӑр итлесе тӑракан аспирант еннелле ҫаврӑнса.

— Хуть те мӗн кала та, палеонтологи — интереслӗ наука! — ассӑн сывларӗ хӗр. — Паллах, физика кирлӗрех, анчах палеонтологире те нумай усӑ тума май пур пек туйӑнать… Пӗлни…

Алӑк шалтлатса уҫӑлчӗ те, пӳлӗме пӗр ҫинҫешке те яка ӳт-пӳллӗ хӗр миллиметровка тытса вӑркӑнса кӗчӗ.

— Ачасем, Илья Андреевич килнӗ! Эпӗ ӑна канцеляринче куртӑм. Халех пирӗн пата килетӗп, терӗ. Ха тӗрленес пулать! Эсир кунта Мишкӑпа палкаса ларатӑр.

Женя алӑк ҫинелле ҫаврӑнса пӑхрӗ:

— Эпир Михаилпа питӗ кирлӗ ӗҫ ҫинчен калаҫрӑмӑр.

— Пӗлетӗп мӗн ҫинченне: палеонтологине пӑрахса атом энергийӗпе ӗҫлеме каймалла сирӗн. Кӗтсех илеҫҫӗ сана. Пӑх-халӗ, никам асӑрхаман гений пӗтет! Атьӑр-ха Илья Андреевичран ыйтатпӑр, мӗн тейӗ вӑл ку ыйту пирки. Вӑл тарӑхнӑ чухне усал сӑмахсемпе ятлаҫма юратать, тет.

— Эсӗ ухмаха ан тух-ха, Том, — хумханса каларӗ Михаил. — Ҫавӑн пек паллӑ ученӑя: эпир сирӗн наукӑна пит хисеплеместпӗр теме юрать-и вара! Эпир унӑн аспиранчӗсем вӗт!

— Ыйтатӑп, пӑхсах тӑр! Пӗтермелле юлашкинчен кун пек калаҫӑва. Женьӑна та асаплантаран палка-палка, мана та йӑлӑхтарса ҫитертӗн… — терӗ Тамара.

Алӑка хыттӑн шаккарӗҫ. Михаил йӑпӑр-япӑр сӗтел ҫинчен сиксе анчӗ. Женя хӑй сисмесӗрех ҫӳҫне тӳрлетрӗ. Ӑшшӑн кулса, ҫӳлӗ Давыдов кӗчӗ те сывлӑх сунчӗ, унтан кӗскен хӑй кайса ҫӳрени ҫинчен каласа пачӗ.

— Халӗ ӗнтӗ эсир каласа кӑтартӑр. Мӗнле ҫитӗнӳсем, ыйтусем пур? Акӑ сирӗнтен пуҫлар та, Тамара Николаевна!

Тамара вӑтанса кулчӗ.

— Илья Андреевич, сиртен чи малтан пурне те интереслентерекен пӗр япала ҫинчен ыйтса пӗлме юрать-и? — пуҫларӗ вӑл. — Эсир васкамастӑр-и?

Давыдов хыҫӗнче тӑракан Михаилӑн куҫӗсем хӑранипе сиксе тухас пекех пулса кайрӗҫ.

— Пӗрре те васкамастӑп, — ответлерӗ Давыдов. — Тата эпӗ хамран мӗн те пулин ыйтнине яланах юрататӑп, кун ҫинчен эсир пӗлетӗр.

— Илья Адреевич, Михаил… эпир пурте хамӑр специальноҫсене тӗрӗс суйласа илнӗ-ши, тесе шутласа пӑхрӑмӑр. Ҫакӑн пек вӑхӑтра эпир чавса кӑларакан шӑмӑсем… Акӑ Михаил физика енӗпе ӗҫлемелле, тет… Эпир те Петров докладне итлерӗмӗр — ӑнланмалла мар, анчах питӗ интереслӗ! — сасартӑк пӗр туххӑмра каласа пӗтерчӗ Тамара, унтан такӑнчӗ те васкаса вӗҫлерӗ. — Эпӗ сирӗн шухӑша пӗлесшӗн. Эсир пире мӗн сӗнетӗр-ши?

Давыдов куҫхаршисене пӗркелентерчӗ, шухӑша кайрӗ, анчах Тамара кӗтнӗ пек, пачах та тарӑхмарӗ. Вӑл васкамасӑр кӗсйинчен портсигар кӑларчӗ:

— Чӳрече уҫӑ, туртма юрать. Ку вӑл, паллах, йывӑр ыйту. Эпӗ сире питӗ лайӑх ӑнланатӑп. Техникӑра пысӑк ҫитӗнӳсем тунӑ чухне айккинче тӑракан дисциплннӑсем питӗ кирлӗ пекех туйӑнмаҫҫӗ ҫав. Эсир вара, ҫамрӑксем, специальность илнӗ пулин те, иккӗленетӗр. Эпӗ те иккӗленнӗ пулӑттӑм… Анчах акӑ мӗн каласа парӑп эпӗ сире.

Давыдов пирус тивертрӗ, ҫӳлелле хӑпаракан тӗтӗм ҫине шухӑша кайса пӑхрӗ.

— Нимӗн шухӑшламасӑр наука ҫулне суйласа илекенсем пур, — васкамасӑр пуҫларӗ профессор. — Май килсен, тупӑш парсан, вӑл ҫынсем кирек мӗнле те ӗҫлеҫҫӗ. Ӗҫлессе вӗсем ӑнӑҫлӑ тата лайӑх паллӑсемпе ӗҫлеҫҫӗ. Анчах эпӗ вӗсене чӑн-чӑн ученӑйсем тесе шутламастӑп. Наука суйласа илесси, кирек те мӗн калӑр та, кашни ҫыннӑн пултарулӑхӗнчен, шухӑш-кӑмӑлӗнчен килет. Сирӗн ӑс-тӑн пӗлӗве пӑчӑхса вилекен ҫын уҫӑ сывлӑша антӑхса кайса ҫӑтнӑ пек ыйтма пуҫласан кӑна эсир наукӑн чӑн-чӑн ҫыннисем, малалла пыракан ҫул ҫинче вӑя хӗрхенмесӗр, хӑвӑра наукӑпа тачӑ ҫыхӑнтарса ӗҫлекен ҫынсем пулатӑр. Эпӗ хам та малтан иккӗленеттӗм. Вӗреннине шута илсен — эпӗ инженер, техникӑна та юрататӑп, анчах ҫапла пулин те ман юратакан ӗҫ — истори. Акӑ эпӗ ҫӗрӗн тахҫан авалхи историйӗ енӗпе ӗҫлетӗп — начар-и, лайӑх-и, вӑл ӗҫпе ман пӗтӗм пурнӑҫ тулса тӑрать. Паллах, тен, эпӗ физик пулманни, хальхи тапхӑр валли кирлӗ япала шутласа кӑларайманни начар та пулӗ, анчах кунта манӑн пултарулӑхпа интересӑн комбинацийӗ хам суйласа илнӗ ӗҫре ытларах усӑ кӳрӗҫ. Пуринчен ытларах иккӗленессинчен, юрать-ши? мӗншӗн-ха? тесе шухӑшлассинчен хӑрӑр. Ун пек тумасан, эсир пӗр пуса та тӑмастӑр.

Унтан тата пирӗн наукӑн пӗлтерӗшне те пӗчӗклетме кирлӗ мар. Унӑн «ыранхи кунӗ» ыттисенчен вӑрӑмрах, вӑл ыттисенчен каярах, ҫынна тӗплӗнрех пӗлме тытӑнсан кирлӗ пулать. Пирӗн организм вӑл — историллӗ тапхӑрта майлашӑнса пынӑ эволюциллӗ комбинаци продукчӗ пулӑран пуҫласа сӗт ҫисе ӳсекен ӑслӑ чӗрчун. Ҫавӑнпа та ҫыннӑн биологине тӗплӗн пӗлес тесен, пӗтӗм эволюциллӗ вӑхӑта тӗпчесе пӗлмесӗр ӑнланма май ҫук. Ана пӗлнинчен медицина пуласлӑхӗ, ҫынна сыхласа хӑварасси тата ытти нумай япаласен тупсӑмне пӗлесси те килет. Халӗ вӑл ыйтусем пирӗнтен аякра-ха, анчах вӗсем кашни кунах ҫывхарса килеҫҫӗ. Эпир вӗсем валли пӗлӗвӗн тӗрӗс никӗсне хыватпӑр. Пуласлӑхшӑн тӑрӑшакан ҫыншӑн культура шайӗ ӳсни, анлӑ та тӗплӗ пӗлӳ кирлӗ, тата ҫавӑншӑн та пирӗн наукӑна пӑрахма юрамасть. Наука паянхи кун ыйтнине яланах тивӗҫтереймест, унӑн аталанӑвӗн хӑйӗн законӗсем пур. Ученӑй тата хальхи вӑхӑтӑн тӑшманӗ те пулма пултараймасть, анчах хальхи вӑхӑтпа пурӑнма пултараймасть. Унӑн яланах малта пымалла, унсӑрӑн вӑл чиновник кӑна пулать. Хальхи вӑхӑтсӑр пурӑнсан — фантазер, пуласлӑхсӑр — анкӑ-минкӗ. Ҫавна Петӗр патша та питӗ лайӑх ӑнланнӑ. Аса илер-ха ҫӗр чавса тупнӑ шӑмӑсене ятарласах пуҫтарасси ҫинчен кӑларнӑ указа. Ку вӑл ҫав йывӑр вӑхӑтра, чухӑн та культурӑсӑр ҫӗршывра пулнӑ вӗт!

Давыдов пирусне сӳнтерчӗ те хумханнипе асӑрхамасӑр урайне пӑрахрӗ. Аспирантсем ӑна асӑрхаймарӗҫ. Женя сӗтел ҫине хӑяккӑн выртса Давыдов еннелле пӑхать. Тамара пуҫне ҫӗнтерӳҫӗ пек ҫӗкленӗ, Михаил пуҫне уснӑ.

— Халӗ сирӗн ыйтӑвӑн тепӗр енӗ ҫинчен, — малалла тӑсрӗ Давыдов. — Кунта та ытлашши ӳстерсе калама кирлӗ мар. Паллӑ ӗнтӗ, атомлӑ хӗҫпӑшалӑн хӑвачӗ вӑйлӑ, анчах та вӑйли вӑл кӑна мар. Цивилизаци пӗтесси ҫинчен калаҫса нимӗн тумасӑр алӑ усса ларма юрамасть — хӗвеланӑҫӗнчи чылай интеллигентсем хӑйсен ӗҫсӗрлӗхне тӳрре кӑларма тӑрӑшса ҫавӑн пек хӑтланаҫҫӗ. Унта халӗ унсӑрӑнах культура техникӑран чылаях юлса пырать. Ҫынсем хальхи вӑхӑтра ҫутҫанталӑка алла илеҫҫӗ, ҫав вӑхӑтрах этеме, обществӑлла сознани енчен авалхи ӑрусенчен аякках каяйманскере, воспитани тӗлӗшпе улӑштарасси ҫинчен манса каяҫҫӗ. Эсир, совет ҫамрӑкӗсем, культурӑшӑн, этемлӗхӗн пуласлӑхӗшӗн кӗрешекен салтаксем пуласшӑн. Апла пулсан хамӑр ҫӗршывӑн хӑватлӑхне шанӑр та хӑвӑр суйласа илнӗ ҫулпа пӗр иккӗленмесӗр утӑр! Ахӑртнех, ӳлӗмрен, часах пулмӗ, — ҫӗнӗ, хӑрушӑ вӑрҫӑ, киввипе ҫӗннин татӑклӑ кӗрешӗвӗ пулӗ. Хамӑрӑн ӗҫе туса эпир хамӑрӑн культурӑшӑн кӗрешетпӗр. Культурӑна техникӑн чи юлашки ҫитӗнӗвӗсемпе хӗҫпӑшалланнӑ варварсенчен сыхласа хӑварасси питӗ пысӑк задача! Тата, ӑнлантӑр-и эсир атом энергийӗ хальхи вӑхӑтра мӗне пӗлтернине? Тӑхӑрвуникӗ элементран нумайӑшӗ питех ҫирӗп ядросемлӗ. Вӗсене салатас тесен, вӗсем пайланнинчен тухакан энергирен чылай хӑватлӑрах энерги кирлӗ. Ку вӗт ӑнсӑртран пулнӑ япала мар. Пирӗн планета йӗркеленнӗ вӑхӑтри миллиардшар ҫулсем хушшинче, ҫӑлтӑрлӑ япаласем улшӑннӑ чухнехи процесс вӑхӑтӗнче, ҫирӗп маррисем пурте пӗтсе пынӑ, ҫирӗплӗхе куҫнӑ. Менделеев таблицин чи пуҫламӑш элеменчӗсем: уйрӑмӑнах литий, бориллий, бор, углерод — вӑл шутрах — кислород та пайланас енӗпе сахал ҫирӗплӗхлӗ. Анчах та ҫав элементсене пула ӗҫлекен атом машини, вешествосен темӗн чухлӗ массине пула, калама ҫук пысӑк температурӑпа пысӑк пусӑм условийӗсенче кӑна ӗҫлеме пултарать. Ҫӑлтӑрсем ҫинче шӑп ҫак элементсем ӗнтӗ, энерги никӗсӗ те вӗсенче. Халлӗхе эпир вӗсемпе усӑ курма пултараймастпӑр-ха, тата часах та пултараяс ҫук, мӗншӗн тесен хаклӑ реакцисем валли уйрӑм услови кирлӗ. Халӗ эпир Менделеев таблици вӗҫӗнчи чи йывӑр атом виҫиллӗ элементсен сӑнчӑрла реакцийӗсемпе усӑ куратпӑр. Ку та ӑнсӑртран пулнӑ япала мар — чи йывӑр элементсенче нейтронсем тата хальхи вӑхӑтра эпир усӑ курма пултаракан пӗртен-пӗр техникӑлла энерги вӑл — нейтронсен сӑнчӑрла реакцийӗпе пайланнипе пулакан энерги. Ҫак пайланӑва атом пӗтӗмпех пайланни тесе, паллах, шутлама ҫук. Йывӑр элементӑн атомӗ икӗ пая пайланать те, вӗсенчен кашниех Менделеев таблици варринчи ҫирӗп элемент пулать. Ҫав вӑхӑтра пулакан энерги шӑпах ӗнтӗ атом бомбин энергийӗ шутланать те. Кунта пӗтӗмпе пайланассинчен питӗ аякра-ха, ҫирӗп элементсен сӑнчӑрла реакцийӗ пуласси те ҫывӑхра мар.

Эпир халлӗхе таблицӑри юлашки элемента — урана икӗ ҫӑмӑл пая пайласа кӑна атом энергийӗ тӑватпӑр-ха. Ку вӑл, эсир шутланӑ пек, кирек мӗнле япалан энергине те тупма пӗлни мар. Таблицӑра уран ҫирӗп те чӑтӑмлӑ элементсенчен чи хӗрринче тӑрать. Уранӑн атомла виҫине ӳстерсе, унран нептунийпе плутоний тума май пуррине эсир пӗлетӗр, ҫак икӗ элемент таблицӑран тухса тӑхӑрвунвиҫҫӗмӗшпе тӑхӑрвунтӑваттӑмӗш вырӑн йышӑнаҫҫӗ. Уранран америцийпе кюрий тума та пулать, вӗсем вара тӑхӑрвунпиллӗкмӗшпе тӑхӑрвунтӑваттӑмӗш вырӑнсене йышӑнаҫҫӗ. Уранранах ҫӗрмӗш вырӑна йышӑнакан элементсем те тума май пулӗ.

Вӗсем пӗри те ҫирӗп мар, ҫурри анчах саланса пайланаҫҫӗ. Плутони ҫурри саланса пайланнипе пулакан энерги шӑпах ӗнтӗ атом бомбине сирпӗтме пултаракан хӑват шутланать те. Ҫавӑн пекех ҫирӗп мар формӑллӑ уранӑн энергийӗ те — икҫӗр вӑтӑр пиллӗклӗ изотоп — ҫав хӑватах парать.

Тавлашмалли ҫук, тахҫан ӗлӗк-авал материсем улшӑнса пынӑ чухнехи космически процессенче уранран йывӑртарах элементсем те пулнӑ, анчах каярахпа вӗсем хальхи тӑхӑрвуникӗ ҫирӗп элемента куҫнӑ. Ҫавӑнпа та урана эпир ҫав чи йывӑр элементсен юлашкийӗ вырӑнне шутлама пултаратпӑр. Ҫӗрӗн ҫиелти зонисенче, температурӑпа пусӑм ытлах йывӑр маррине пула, уран ҫапла сыхланса юлнӑ та. Уран тата унӑн ҫывӑхӗнче тӑракан иккӗмӗш элемент — торий — чылайччен атом энергийӗ илмелли тӗп элементсем пулӗҫ, мӗншӗн тесен уран ҫурри таран пайланма пултарнипех энерги парать, ытти веществосене ҫапла пайлама халлӗхе ытла та йывӑр-ха. Анчах уранпа торий сайра тӗл пулакан злементсем, вӗсен запасӗ тӗнчере питӗ те сахал. Ҫапла вара халлӗхе атом бомбисемпе сирпӗтмелли ракетӑсем тумалли запас ытлашши нумаях та мар.

— Илья Андреевич, сире телефон патне чӗнеҫҫӗ — междугородний, — илтӗнчӗ алӑк хыҫӗнчен.

— Халех, халех! — терӗ те Давыдов асапланакан ҫын пек ҫамкине пӗркелентерчӗ. — Акӑ ӗнтӗ эпӗ сире атом энергийӗ ҫинчен каласа парас тени… Уран сахал, ӑна часах пӗтерме пултараҫҫӗ. Ҫавӑнпа та пирӗн малалла пӑхса пуласлӑх валли ҫак хаклӑ япалана чылай тупас пулать. Эпир ӑна… — Сасартӑк профессор шӑпланчӗ, тӑнлавӗсене сӑтӑркаласа, хӑйне итлесе тӑракансен пуҫӗсем урлӑ пӑхрӗ. — Уранӑн чылай пысӑк запасӗсем… планета йӗркеленнӗ вӑхӑтри ҫунӑк юлашкисем… — шӑппӑн мӑкӑртатрӗ Давыдов. — Эх, шуйттан-ха, виҫӗ хут шуйттан! Э…

Профессора тӑн килсе кӗнӗ пекех пулчӗ, вӑл аспирантсен пӳлӗмӗнчен тухса утрӗ.

— Мӗн пулчӗ-ши Илья Андреевича? — кӑшкӑрса ячӗ Тамара, тӗлӗннипе ним калама аптраса тӑракансен шӑплӑхне сирсе. — Вӑл кӗҫ ҫеҫ усал сӑмах каласа яратчӗ, эпӗ тупа тума пултаратӑп!

— Мӗн шухӑшласа кӑларатӑн, Тамара! — тарӑхса хирӗҫлерӗ Женя. — Ҫав айван телефонпа ҫеҫ пӑтраштарса ячӗҫ ӑна… Мӗнле интереслӗ калатчӗ. Пӗтӗмпех пӑсрӗҫ…

— Ӑна чӑнах та темскер пулчӗ. Сана шкаф хыҫӗнчен курӑнмарӗ. Вӑл хӑй умӗнче темӗнле асамлӑ япала курнӑнах туйӑнчӗ.

— Тӗрӗс, тӗрӗс, Том, — терӗ Михаил та, — эпӗ те асӑрхарӑм. Тен, ун пуҫне интереслӗ шухӑш пырса кӗчӗ?

Михаил шутлани тӗрӗс пулнӑ. Давыдов коридорпа пынӑ май пӗтӗмпех кӗтмен ҫӗртен килсе тухнӑ шухӑш пирки пуҫне ҫӗмӗрнӗ. Икӗ ҫул каялла океанран килсе тухнӑ хӑрушӑ хумсем утрава йӑлтах ҫӗмӗрсе кайнӑччӗ. Ҫавӑн чухне Давыдов, пӑрахут ҫинчен тӗпсӗр тинӗс авӑрне пӑхса, ҫӗр хуппине хускатакан ҫав тери хӑватлӑ вӑй ҫинчен шухӑша путнӑччӗ, унӑн пуҫӗнче ӑнсӑртран пӗчӗк идея ҫуралнӑччӗ. Унтанпа вара вӑл пӗрмаях фактсем суйласа тем тӗрлӗ те шухӑшласа пӑхнӑ, хальхи вӑхӑтра пулакан процессенчен пуҫласа тахҫан авал сӑртсем пулма пуҫланӑ эпохӑна ӑспа куҫса темӗн тӗрлӗ те шухӑшласа пӑхнӑ. Ак халӗ ӗнтӗ шӑпа хӑех вӑл тӗрӗс шутланине кӑтартса памасть-и?

Давыдов трубкине хӑлха ҫумне тытрӗ. Никам та чӗнмерӗ, анчах вӑл хӑйӗн шухӑшнех шухӑшланӑ, телефон трубкине сисмесӗрех хӑлхи ҫумӗнчех тытса тӑчӗ. Вӑтам Азири динозаврсен вилӗм уйӗсем ҫинчен шухӑшласа ҫирӗм ҫул асапланнӑ Давыдов… Тянь-Шань сӑрчӗн хӗррипе темӗн пысӑкӑш ящерсен шӑммисем питӗ пысӑк купасемпе йӑтӑнса выртаҫҫӗ. Ҫав купасем ҫинче тӗрлӗ ҫулти чӗрчунсен миллионшар тӗслӗхӗсем пытарӑннӑ. Анчах тахҫан ӗлӗк-авал вӗсен куписем татах та нумайрах пулнӑ, мӗншӗн тесен халӗ кунта третичнӑй тапхӑр вӑхӑтӗнче сӑртсем пулма пуҫланӑ чухне шывпа юхтарса кайнин юлашкийӗсем кӑна. Мӗнле сӑлтава пула ҫак вырӑнта ҫавӑн чухлӗ вилсе пӗтмелле пулнӑ-ха вӗсен? Паллӑ мар тӗрлӗ сӑлтава пула вилсе пӗтмен-ҫке-ха вӗсем сасартӑк! Ҫук, динозаврсем ҫав тӗрлӗ нумаййӑн вилсе пӗтни Тянь-Шань, Гималай, Кавказ тата Алупа сӑрчӗсем ҫӗкленнӗ вӑхӑтра пулнӑ. Ун чухне, ҫитмӗл миллион ҫул каялла, меловӑй тапхӑр вӗҫнелле сав сӑртсем ретӗн-ретӗн параллеллӗ май — шӑп та шай хальхи тапхӑрта Лӑпкӑ океанра пулакан сӑртсем майлӑ пулса юлнӑ. Пӗтӗм уйрӑмлӑхӗ те вӗсен — меловӑй тапхӑрти Тянь-Шань сӑрчӑсем океанра мар, тип ҫӗр ҫинче тинӗссем хӗрринче пулни тата унта чӗрчунсем пурӑнни ҫеҫ. Унсӑр пуҫне меловӑй тапхӑрта сӑртсем хальхинчен чылай вӑйлӑрах пулса пынӑ. Ун чухне те, халӗ те сӑртсем пулса пыни ҫӗр ӑшӗнче уран, е, тӗрӗсрех каласан, йывӑр элементсем пайланса саланнинчен килет. Кун пек шухӑшлани тӗрӗс пулсан, сӑнчӑрлӑ реакци хӑвачӗ хӑшпӗр тӗлте сайра хутра ҫӗр ҫине ҫиеле те тухма пултарнӑ. Ун пек ҫӗрте вара темӗн сарлакӑш лаптӑкра пурнӑҫшӑн вилӗмлӗ вырӑн пулса тӑнӑ, пиншер ҫуллӑха пынӑ, кунта вара чӗрчунсем хӑрушӑ мар облаҫсенчен ҫӗнӗрен те ҫӗнӗрен куҫса килсе миллионшарӑн вилсе пынӑ.

Паллах ӗнтӗ, ҫав чӗрчунсене нимӗн те ҫав вырӑн вилӗмли ҫинчен пӗлтерме пултарайман. Вӗсен вӗтӗрех шӑммисем вӑхӑт иртнӗҫемӗн пӗтсе пынӑ, шултрисем вара пире халӗ те хӑйсен пысӑкӑшӗпе тата йышлӑлӑхӗпе тӗлӗнтереҫҫӗ. Ку вӑл ахальтен мар!..

«Анчах теприн ҫинчен шухӑшласан? Мӗншӗн-ха эпир ҫӑлтӑрсем ҫинчен килнисен паллисене те ҫав вӑхӑтра ҫӗкленнӗ сӑртсем патӗнче тупрӑмӑр?

Динозаврсене вӗлерме пултаракан энерги хӑватне, паллах, приборсемпе пӗлме пулнӑ. Апла пулсан, «вӗсем» пиншер ҫул каярах динозаврсем вилме пуҫланӑ ҫӗрте ҫӳренӗ пулсан, вӗсем унта атом энергийӗн ҫӑлкуҫне шыранӑ… Тен, хӑйсен планети ҫине каялла таврӑнма… Анчах кун пек пулсан — шуйттан илтӗрех! — питех те кирлӗ икӗ следстви тухать: тӳперен килнӗ хӑнасене шӑп ҫакӑнта, Тянь-Шань тата Гималай сӑрчӗсем патӗнче шырамалла, вӗсем — чи ҫамрӑк тусем. Шӑп та шай халиччен шыранӑ ҫӗртех! Иккӗмӗшӗ — енчен те сӑртсем шалти ҫӗр ӑшӗнче вӑхӑтран-вӑхӑта уран е тата ытти йывӑр элементсен концентрацийӗн сӑнчӑрлӑ реакци энергийӗпе пулаҫҫӗ пулсан, ҫав энерги тухакан вырӑнсене шӑп кӑна ҫав районсенче шырамалла… Эх, ҫав тӳпери хӑнасен йӗррисене сӑртсем ҫӗкленекен вырӑнта тепре тупас пулсанччӗ, манӑн вара унта…»

— Калаҫӑр, — кӗтмен ҫӗртен сасартӑк илтӗнчӗ трубкӑра, — Алма-Атапа ҫыхӑнтаратӑп.

Давыдов шартах сикрӗ, шухӑш пӗтсе ларчӗ. Алма-Атаран канал тунӑ ҫӗртен кирлӗ хыпарсем пӗлтерме пултараҫҫӗ.

Аякран, анчах та уҫӑ сасӑпа унӑн ятне чӗнчӗҫ. Давыдов Геологи институчӗн ученӑй секретарь сассине палларӗ.

— Илья Андреевич, ирхине пиллӗкмӗш строительствӑран Старожилов шӑнкӑравларӗ. Унта динозаврсен те амантнӑ, те тӗрӗс-тӗкӗлех скелечӗсене тупнӑ, начар илтӗннӗ пирки пӗтӗмпех уйӑрса илеймерӗм. Старожилов мана сирӗнпе калаҫма ыйтрӗ. Вӑл эсир килсен пит усӑллӑ пулӗччӗ, тет. Мӗн тесе пӗлтерес ӑна?

— Ыранхи самолетпах пырать, тесе пӗлтерӗр, — хӑвӑрт каларӗ Давыдов.

— Манӑн сирӗнпе тата икӗ ӗҫ пур, — малалла каларӗ секретарь, — анчах вӗсем ҫинчен эсир кунта килсен калаҫӑпӑр. Апла, кӗтетпӗр. Салам!

— Темӗн пекех тавтапуҫ сире! — савӑнӑҫлӑн кӑшкӑрса каларӗ Давыдов. — Пурне те салам… Тепре куриччен!

Завхоза аэропорта билет заказ пама ыйтса, Давыдов Кольцов патне васкарӗ.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех