Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: Пӗрремӗш сыпӑк

Пай: Ҫӑлтӑр карапӗсем

Автор: Андрей Краснов

Ҫӑлкуҫ: Ефремов И.А. Ҫӑлтӑр карапӗсем: повесть. — Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1959. — 96 с.

Ҫул: 1959; Хушнӑ: 2020.11.23 21:52

Пуплевӗш: 487; Сӑмах: 6353

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Техника

Тупсӑм алӑкӗ умӗнче

— Алексей Петрович, хӑҫан килсе ҫитнӗ вара эсир? Кунта сире нумайӑшӗ кӗтетчӗҫ.

— Паян килтӗм. Анчах ыйтакансемшӗн халлӗхе эпӗ ҫук-ха. Тата, хупӑр-ха, тархасшӑн, пӗрремӗш пӳлӗмри чӳречене.

Кӗнӗ ҫын ҫар ҫыннисем тӑхӑнакан кив плаща хыврӗ, сӑмса тутрипе питне шӑлкаласа илчӗ, тӑнлавӗ ҫинчи самай кӑвакарнӑ ҫӳҫне якатрӗ, кресло ҫине ларса туртса ячӗ те каллех тӑрса шкапсем лартса тултарнӑ пӳлӗмре уткаласа ҫӳреме пуҫларӗ.

— Чӑнахах та май пур-ши вара?! — мӑкӑртатрӗ вӑл шухӑшланӑ май.

Пӗр шкапӗ патне пырса, пысӑк юман алӑка вӑйпа туртса уҫрӗ. Шкап ӑшӗ тӗттӗм. Ун ҫӳлӗкӗсен кӗтессисем кӗтмен ҫӗртен ҫуттӑн курӑнчӗҫ. Пӗр ҫӳлӗкӗ ҫинче шӑмӑ пек хытӑ картонран тунӑ тӑватӑ кӗтеслӗ йӑлтӑркка коробка ларать. Унӑн алӑк енчи кӗтесӗ тӑрӑх китайсен иероглифӗпе ҫырнӑ кӑвак хут ҫыпӑҫтарнӑ. Коробка ҫийӗнче почта штемпелӗсен ҫаврака йӗрӗсем тем чухлех курӑнаҫҫӗ.

Ҫыннӑн вӑрӑм та шуранка пӳрнисем картона сӗртӗнсе илчӗҫ.

— Тао-Ли, паллӑ мар тусӑм! Ӗҫе тытӑнма вӑхӑт ҫитрӗ.

Шкап алӑкне шӑппӑн хупса, Шатров профессор шӑйрӑлса пӗтнӗ портфель ӑшӗнчен кӑвак гранитоль хуплашкаллӑ, нӳрӗпе сиенленнӗ тетрадь туртса кӑларчӗ. Ҫыпҫӑнса ларнӑ страницисене асӑрхануллӑн уҫа-уҫа, пысӑклатакан кӗленче витӗр цифрӑсен йӗркисем ҫине пӑхрӗ, вӑхӑтран-вӑхӑта пысӑк блокнот ҫине ҫырса темӗн шутларӗ.

Пирус чашӑкӗ ҫинче пирус тӗпӗсен тата ҫунӑк шӑрпӑксен купи ӳссех пычӗ; пӳлӗмри сывлӑш табак тӗтӗмӗпе кӑн-кӑвак кӑвакарса кайрӗ.

Шатровӑн тӗлӗнмелле ҫап-ҫутӑ куҫӗсем ҫӑра куҫхаршисем айӗнче йӑлтӑртатса тӑраҫҫӗ. Шухӑшлакан ҫыннӑн пысӑк ҫамки, тӑваткӑл янахӗ тата сӑмса шӑтӑкӗсем калама ҫук пысӑк ӑслӑ ҫын иккенне вӑйлатса, профессора фанатик пек кӑтартаҫҫӗ.

Юлашкинчен учӗнӑй тетрадьне айккине тӗртсе хучӗ.

— Ҫитмӗл миллион ҫул! Ҫитмӗл миллион! Ох! — Шатров, хӑй умӗнче темӗн тӗртсе шӑтарнӑ пек, аллипе хӑвӑрт сулса ячӗ, каялла ҫаврӑнса пӑхрӗ, унтан куҫне чеен хӗсрӗ те тепӗр хут хыттӑн: — Ҫитмӗл миллион!.. Хӑрас мар кӑна! — терӗ.

Профессор сӗтелӗ ҫинчи япаласене васкамасӑр та йӗркеллӗн пуҫтарчӗ, тумтирне тӑхӑнса килне кайрӗ.

Шатров хӑйӗн пӳлӗмне васкаса кӗчӗ те пур кӗтессене те хурса тухнӑ «бронзюшкисене» куҫ вӗҫҫӗн пӑхса ҫаврӑнчӗ (вӑл хӑйӗн илемлӗ бронзӑсен коллекцине ҫавӑн пек ят панӑ), вара тӳрех йӑлтӑркка хура клеӗнкӑпа витнӗ сӗтел хушшине кӗрсе ларчӗ. Сӗтелӗ хӗрринче бронзӑран тунӑ краб ҫурӑмӗ ҫине утлантарса лартнӑ чернил кӗленчи пур. Профессор альбом тытрӗ.

Хӑй тӗллӗн вӗренсех чаплӑ художник пулса тӑнӑскер, вӑл яланах ӳкерсе лӑпланнӑ. Анчах хальхинче питӗ интереслӗ картина сӑрласа ларни те унӑн хумханса кайнӑ нервисене лӑплантарма пулӑшаймарӗ. Шатров, альбомне шаплаттарса хупрӗ те, сӗтел хушшинчен тухса, ҫӗтӗлсе пӗтнӗ нотӑсем туртса кӑларчӗ. Кӗҫех кивӗ фисгармони Брамс интермеццин кӗввисемпе пӳлӗме тултарса ячӗ. Фисгармонипе Шатров сайра хутра кӑна тата начар каланӑ, анчах ялан, хӑй пӗлменнинчен вӑтанмасӑрах, йывӑр япаласене хӑюллӑн суйласа илнӗ, мӗншӗн тесен вӑл ҫынсем пур чухне каламан. Нота йӗркисем ҫине ӳпӗнсе те куҫне хӗссе пӑхать профессор, ҫавна май вӑл, кабинет схимникӗ, хӑй нумаях пулмасть кайса килнӗ тӗлӗнмелле ҫулҫӳрев ҫинчен пӗтӗмпех аса илет.

Шатров вӗрентнӗ ученик, астрономи уйрӑмне куҫса кайнӑскер, хӗвел системи ҫаврӑннин теорине хӑй тӗллӗн тӗпчесе майланӑ. Профессорпа Виктор хушшинче (ученик ҫав ятлӑ пулнӑ) юлташла ҫирӗп ҫыхӑну пуҫланнӑ. Вӑрҫӑ тухсанах Виктор фронта хӑй ирӗккӗн кайнӑ, унта чылай вӑхӑт хушши танкистсен училищинче вӗреннӗ. Ҫав вӑхӑтра вӑл хӑйӗн теорийӗпе те ӗҫленӗ. 1943 ҫулӑн пуҫламӑшӗнче Шатров Виктортан ҫыру илнӗ. Ҫырура ученик хӑйӗн ӗҫне пӗтерме май килни ҫинчен пӗлтернӗ. Теорине тӗплӗн ҫырса хатӗрленӗ тетраде вӑл таса хут ҫине куҫарса ҫырсан ҫийӗнчех ярса пама пулнӑ. Ку вӑл Шатров Виктортан илнӗ юлашки ҫыру пулнӑ. Часах унӑн ученикӗ танксемпе ҫапӑҫнӑ ҫӗрте вилнӗ.

Ярса пама пулнӑ тетраде Шатров вара илеймен. Виктора вӑл тӑрӑшсах шыраттарса пӑхрӗ, анчах нимӗн усси те пулмарӗ. Аптранӑ енне профессор хӑй ученикӗ вычисленисене вӗсен чаҫне ҫапӑҫӑва питӗ хӑвӑрт илсе кӗнине пула ярса парайман пулӗ, тесе шутларӗ. Вӑрҫӑ пӗтнӗ хыҫҫӑн, кӗтмен ҫӗртенех, вилнӗ Викторӑн начальникӗ пулнӑ майора шыраса тупма май килчӗ. Майор Виктор вилнӗ чухнехи ҫапӑҫура пулнӑ, халӗ Шатров пурӑнакан хуларах — Ленинградра сипленнӗ. Вӑл профессора Виктор танкӗ тӳррӗн лекнӗ снаряда пула чылай ваннӑ пулин те, ҫунман терӗ, ҫавӑнпа унӑн вычисленийӗсене, эхер те вӗсем танк ӑшӗнчех пулнӑ пулсан, тупма та май пур тесе шантарчӗ. Майор шухӑшланӑ тӑрӑх, танк халӗ те ҫапӑҫу пулнӑ вырӑнтах тӑмалла, мӗншӗн тесен ӑна ҫийӗнчех питӗ лайӑх минӑланӑ пулнӑ. Профессорпа майор Виктор вилнӗ ҫӗре пӗрле кайса килчӗҫ.

Ак халӗ ӗнтӗ, ҫак таткаланса пӗтнӗ нотӑсем ҫине пӑхса ларнӑ май, Шатров куҫӗ умне тин ҫеҫ чӑтса ирттернисем тухса тӑраҫҫӗ.

— Профессор, чарӑнӑр! Пӗр утӑм та малалла ан пусӑр! — кӑшкӑрса ячӗ каярах тӑрса юлнӑ майор.

Типшӗм, хӑвӑрт утакан Шатров итлерӗ, курпунне кӑларса, пуҫне пӗксе чарӑнса тӑчӗ.

Малта, хӗвел ҫутипе йӑлтӑракан уйра, ҫӳллӗ те сип-симӗс курӑк хускалмасӑр тӑрать. Чей курӑкӗн хӑмӑр-кӑвак ҫеҫкисем ҫинче, тутлӑ шӑршӑ кӗрекен мамӑк пек ҫемҫешке калпаклӑ шурӑ чечексем тата вӗсен ҫулҫисем ҫинче ирхи сывлӑм тумламӗсем ахах пӗрчисем евӗр ҫуталса выртнӑ. Леререх виҫӗ ҫул каялла снарядсем касса ишӗлтернине пула тикӗсмарланса юлнӑ тӗллӗн-тӗллӗн уҫӑ вырӑнсемлӗ вӑрман, вӑрҫӑ суранӗсем ерипен сипленнине асӑрхаттарса, хӑйӗн симӗс мӗлкине саркаласа ларать. Уйра, йӗри-тавра, кашласа ҫитӗнекен ӳсентӑрансем туллиех. Анчах ҫав ҫулман курӑк хушшинче тӑшман хурса хӑварнӑ вилӗм пытанса тӑнӑ, ӑна вӑхӑт та, ҫанталӑк та тӗп тӑвайман-ха.

Снарядсемпе, минӑсемпе, бомбӑсемпе чавса ҫӗмӗрнӗ, танк гусеницисемпе сухаласа пӗтернӗ, осколок ванчӑкӗсемпе витӗннӗ тата юнпа шӑварӑнса аманнӑ ҫӗр питне хӑвӑрт ӳсекен курӑксем пытарса хупланӑ…

Шатров ҫӗмӗрӗлсе пӗтнӗ танксене курчӗ. Хытхура курӑкӗсем хыҫне ҫурри таран пытаннӑскерсем, таврӑнса кайнӑ бронисем ҫинче йӑрӑмӑн-йӑрӑмӑн хӗрлӗ тутӑхсемпе витӗннӗскерсем, тупписене хӑшӗ аялалла, хӑшӗ ҫӳлелле кӑнтарса, ҫак чечеклӗ уй-хир варринче курпунӗсене ытла та тӗксӗммӗн кӑларса лараҫҫӗ вӗсем. Сылтӑм енче, пӗчӗк айлӑмра, ҫунса кайнӑ виҫӗ машина кичеммӗн чалӑшса тӑраҫҫӗ. Нимӗҫсен тупписем Шатров ҫинелле тӳррӗн пӑхнӑ, вӗсен чӗмсӗр тарӑхӑвӗ, ҫилли халӗ те-ха вӗсене ҫав вӑрман хӗрринчи ҫамрӑк шур хурӑнсем патнелле вирхӗнме хушнӑн туйӑнать.

Айккинерех, пысӑк мар сӑрт ҫинче, пӗр танкӗ, тепӗр хӑяккӑн йӑваннӑ танк ҫине хӑпарса кайса, ҫӳлелле чӗвен тӑнӑ. Чей курӑкӗсем хушшинчен унӑн вараланчӑк шурӑ хӗреслӗ башнин пӗр пайӗ ҫеҫ курӑнать. Сулахайра хӗрлӗ-кӑвак тӗслӗ ула «фердинандӑн» сарлака кӳлепи палӑрать, ун туппин кӗпҫи ҫӑра курӑк хушшине усӑнса анса ҫухалнӑ.

Ҫак чечеклӗ хирте пӗр сукмак та ҫук, хытхура хушшинче этем ури йӗрри те, тискер кайӑк ҫӳренин йӗрри те курӑнмасть, унтан нимӗнле сасӑ та илтӗнмест. Йӑвинчен хускатса кӑларнӑ сульха-кайӑк кӑна таҫта ҫӳлте ҫивӗччӗн тӗрлетет, тата аякран трактор кӗрленӗ сасӑ илтӗнет.

Майор, йӑвантарнӑ йывӑҫ вулли ҫине хӑпарса, нумайччен нимӗн хускалмасӑр тӑчӗ. Майорпа пӗрле килнӗ икӗ ҫын тата майор шофӗрӗ те чӗнмесӗр тӑчӗҫ, вӗсем ҫакӑнта ҫапӑҫса пуҫне хунӑ совет ҫыннине хисеп турӗҫ…

Ирӗксӗрех Шатрова ӗлӗк анатоми театрӗсене кӗнӗ ҫӗрте латинла ҫырса хунӑ чаплӑ та хурлӑхлӑ: «Hic locus est, udi tors gaudet sucurrere vivat» тесе ҫырни аса килчӗ. Чӑвашла куҫарсан, вӑл ҫапла пулать: «Ку вӑл - пурнӑҫа пулӑшас тесе вилӗм савӑнса алхасакан вырӑн».

Майор патне сапёрсен ушкӑнӗн начальникӗ — лутра кӑна сержант пычӗ. Вӑл хӑйне хӑй савӑнӑҫлӑ тытать, ҫакӑ Шатрова кӑмӑла каймарӗ.

— Тытӑнма юрать-и, гварди майорӗ юлташ? — янравлӑн ыйтрӗ сержант. — Ӑтан пуҫлӑпӑр?

— Ҫакӑнтан, — тӳрех ҫав хурӑн патне, — терӗ майор катӑркас тӗмӗ ҫине патакпа тӗксе.

Сержант тата унпа пӗрле килнӗ тӑватӑ салтак минӑсем шырама тытӑнчӗҫ.

— Ӑҫта-ха леш… Виктор танкӗ? — шӑппӑн ыйтрӗ Шатров.

— Кунта нимӗҫ танкӗсем кӑна курӑнаҫҫӗ.

— Ав унталла пӑхӑр, — терӗ майор, аллипе сулахай еннелле кӑтартса, — ҫав ӑвӑс йывӑҫҫисем айккипе. Пӗчӗк сӑрт ҫинчи пысӑках мар хурӑна куратӑр-и? Куртӑр-и? Унтан сылтӑмарах — танк.

Шатров ҫине тӑрсах, тӑрӑшсах пӑхрӗ. Ҫапӑҫу хирӗнче тӗлӗнмелле майпа тӗрӗс-тӗкел тӑрса юлнӑ пӗчӗк хурӑн хӑйӗн ҫамрӑк та ҫемҫе ҫулҫисене ерипен кӑна силлентерсе ларать. Хытхура хушшинче, хурӑнран икӗ-виҫ утӑм айккинерх, лапчӑтса-кукӑртса пӗтернӗ металл купи курӑнать, аякран вӑл тӗл-тӗл хура путӑклӑ хӗрлӗ пӑнчӑ евӗр ҫеҫ палӑрать.

— Куртӑр-и? — ыйтрӗ майор, вара профессор куртӑм тесе пуҫне сулсан, ҫапла хушса хучӗ: леререх, сулахаярах, малта манӑн танк, ав ҫавӑ, хура-хӗрлӗскер, ҫунни. Вӑл кун эпӗ…

Майор кӗтмен ҫӗртен чарӑнчӗ, калас сӑмахне каласа пӗтермерӗ.

— Хатӗр! — терӗ ӗҫ пӗтерсе вӗсем патне ҫитнӗ сержант.

Профессорпа майор танк патнелле кайрӗҫ. Танк Шатрова ҫӗмӗрсе илемсӗрлетнӗ пысӑк пуҫ купташки пек туйӑнчӗ, ун ҫинче хура шӑтӑксем ялтӑраса тӑраҫҫӗ. Ҫаврӑнса, кукӑрӑлса тата ирӗлсе пӗтнӗ броня юн юхнӑ евӗр хӗрелсе тутӑхнӑ.

Майор, хӑйӗн шофёрӗ пулӑшнипе, ванса пӗтнӗ машина ҫине хӑпарчӗ, пуҫне уҫӑ люк ӑшне чиксе чылайччен пӑхрӗ. Шатров та ун хыҫҫӑн кармашкаланса хӑпарчӗ, танкӑн тепӗр енне майора хирӗҫ тӑчӗ. Лешӗ пуҫне кӑларчӗ те хӗвел ҫутинче куҫне хӗссе:
— Сире кунта кӗмесен те пырӗ. Кӑшт тӑхтӑр, эпир сержантпа пӑхса тухӑпӑр. Тупаймасан вара, иккӗленмелле ан пултӑр тесе, хӑвӑр та кӗме пултаратӑр, — терӗ.

Вӑр-вар ҫӳрекен сержант машина ӑшне хӑвӑрт чӑмрӗ те майора кӗме пулӑшрӗ. Танк ӑшӗнче сывлӑш пӑчӑ, машина ҫӑвӗпе ҫӗрӗк шӑрши кӗрет. Шӑтӑксенчен ҫутӑ лекет пулин те, лайӑхрах курас тесе майор фонарьне ҫутатрӗ. Вӑл ҫак асар-писер ванса, ҫӗмӗрӗлсе пӗтнӗ тимӗр-тӑмӑр хушшинче мӗн те пулсан юлман-ши тесе тӗпчесе пӑхрӗ. Майор хӑйне танк командирӗ вырӑнне хума тӑрӑшрӗ, ҫав командир кунта хӑйӗншӗн питех те хаклӑ пӗр япалана пытарса хунӑ имӗш, халь ҫавна тупас тесен, танк ӑшӗнчи пур шӑтӑксене те, пур кӗтессене те тӗплӗн ухтармалла. Майорпа пӗрле сержант та шырарӗ, вӑл мотор патне кӗрсе кайса самаях вӑхӑт эхлете-эхлете ҫаврӑнкаларӗ.

Шатров тул енче пӗр ури ҫинчен тепӗр ури ҫине пускаласа тӑчӗ. Ури айӗнче броня ҫинчи хӑйӑр кӑчӑртатрӗ.

Усӑсӑр шыра-шыра майор ывӑнса та ҫитрӗ ӗнтӗ, анчах ҫав вӑхӑтра вӑл тӗрӗс-тӗкелех тӑрса юлнӑ пӗр сак ҫурӑмӗ хыҫӗнче планшетка хӗсӗнсе тӑнине курчӗ. Вӑл ӑна хӑвӑрт кӑларса илчӗ. Тӗссӗрленсе, хӑмпӑланса кайнӑ сӑран нимӗн чухлӗ те сиенленмен; тӗксӗм целлулоид сетки витӗр кӑвакарса пӑсӑлнӑ карттӑ курӑнать. Майор планшеткӑран урӑх япала пулассине шанмарӗ, ҫапах та хӑра-хӑрах тутӑхнӑ кнопкисене туртса уҫрӗ. Темиҫе хутлам туса хунӑ карттӑ айӗнче гранитоль хуплашкаллӑ кӑвак тетрадь выртать.

— Апла иккен! — терӗ майор чӑтаймасӑр.

— Тупрӑр-им? — хумханса ыйтрӗ Шатров люк патнелле пӗшкӗнсе.

— Тупрӑмӑр темӗскер, пӑхар-ха, — терӗ майор планшеткӑна люк витӗр парса.

Шатров тетраде хӑпӑл-хапӑл туртса кӑларчӗ, варринче ҫыпҫӑнса пӗтнӗ листисене уҫрӗ, унта Виктор аллипе ҫырнӑ цифрӑсене курчӗ те савӑннипе кӑшкӑрса ячӗ.

Майор танк ӑшӗнчен тухрӗ.

Вӑркӑш ҫил ҫӗкленсе, чечексен пыллӑ шӑршине илсе килчӗ. Йӑрӑс хурӑн хӑйӗн ҫулҫисемпе шӑпӑлтатрӗ, вӑл, тарӑн хуйӑха кайнӑ пек, танк ҫинелле ӳпӗннӗ. Ҫӳлте шур пӗлӗтсем ерипен шӑва-шӑва иртеҫҫӗ, аякра пӗр тикӗссӗн, ывӑннӑ евӗр, куккук авӑтать.

Шатров алӑк ерипен уҫӑлнине тата арӑмӗ кӗнине асӑрхаймарӗ те. Аллисене клавишсем ҫине усса тарӑн шухӑша путнӑ упӑшки ҫине арӑмӗ хӑйӗн ырӑ та кӑвак куҫӗсемпе пӑшӑрханса пӑхрӗ.

— Апат ҫийӗпӗр-и, Алёша?

Шатров фисгармони хуппине хупрӗ.

— Эсӗ каллех тем шухӑш тытнӑ пулас, ҫапла мар-и? — ыйтрӗ арӑмӗ, буфетран турилккесем кӑларса.

— Ыран мар тепӗр кун эпӗ обсерваторие, Бельский патне ларса каятӑп, ик-виҫӗ кунлӑха.

— Тӗлӗнтеретӗн-ха, Алёша. Эсӗ, сӑвӑр пек, килтен ниҫта та тухмастӑнччӗ, эпӗ сӗтел хушшинче санӑн пӗкӗрӗлнӗ ҫурӑмна кӑна кураттӑм, халь ак сасартӑк… Мӗн пулчӗ сана? Кам та пулин хӑй майлӑ ҫавӑрчӗ-ши?..

— Давыдов ҫавӑрчӗ тесшӗн мар-и эсӗ? Ҫук-ҫук, Олюшка, вӑл нимӗн те пӗлмест. Эпир унпа пӗр-пӗрне хӗрӗх пӗрремӗш ҫултанпах курман-ҫке.

— Ун вырӑнне кашни эрнерех ҫыру ҫӳрететӗр!

— Ӳстерсе калатӑн, Олюшка. Давыдов халь Америкӑра, геологсен конгресӗнче… Сӑмах май аса илтертӗн-ха эсӗ — ҫак кунсенче унӑн таврӑнмалла. Паянах ҫыратӑп-ха ун латне.

Сӗтел ҫинчи хутсене пӑхса тухнӑ чухне е ҫырма пуҫласан, Шатров час-часах хӑй тӗллӗн ҫапла мӑкӑртатать:

— Ывӑннӑ пулмалла эпӗ… Ватӑлатӑп та… Ҫӳҫ пӗрчисем те кӑвакараҫҫӗ, тӑкӑнаҫҫӗ тата… ӑс та кӗскелсех пырать.

Вӑл тахҫантанпах ӗнтӗ хӑй ывӑннине туять. Кашни кун тӑвакан пӗр евӗрлӗ ӗҫ пуҫ мимине ҫулсерен эрешмен карти пекех кӑшӑлласа пынӑ. Шухӑшсем те текех ӗнтӗ хӑватлӑ ҫуначӗсене сарса ҫӳлелле аякка-аякка вӗҫеймеҫҫӗ. Вӗсем йывӑр япала туртса пыракан лаша пекех шанчӑклӑн, майӗпен, васкамасӑр куҫаҫҫӗ. Хӑйне ҫапла сӳрӗк туйни хытӑ ывӑннинчен килнине Шатров лайӑхах ӑнланать. Тусӗсем те, пӗрле ӗҫлекенсем те тахҫанах ӑна канма, ытти япаласемпе интересленме сӗнеҫҫӗ. Анчах профессор канма та, урӑххипе интересленме те вӗренмен.

— Ҫук, ҫук! Театрта ҫирӗм ҫул пулман, дачӑра ҫуралнӑранпа та пурӑнман, — текелесе хӑтӑлать вӑл хӑй тусӗсенчен.

Ҫав вӑхӑтрах ҫапла нумай вӑхӑт хушши канмасӑр юриех пӗр хӑй наукипе кӑна интересленни те, вӑй-халне пӗтерни те хӑй валли хӑй тунӑ тавӑру ҫеҫ пулнине учӗнӑй ӑнланнӑ. Ниҫта тухмасӑр пурӑнни шухӑшсем нумай пухма май парать, ҫав вӑхӑтрах вӑл, тӗттӗм пӳлӗме сывлӑш кӗмелле мар питӗрсе лартса, темӗн тӗрлӗ те анлӑ тӗнчерен уйӑрать. Ҫав эрешмен карти явса илнӗ пек пурнӑҫа улӑштармаллах пулнӑ.

Шатров Пулковски обсерваторие тухса кайрӗ. Ӑна, вӑрҫӑ вӑхӑтӗнче нимӗҫсем ытла та тискеррӗн ҫӗмӗрнӗскерне, тин ҫеҫ тӳрлетсе ҫитернӗ.

Шатрова обсерваторинче чӗререн, ӑшшӑн кӗтсе илчӗҫ. Профессора директор, Бельский академик, хӑйӗн пысӑках мар ҫуртӗнчи пӗр пӳлӗмне вырнаҫтарчӗ. Шатров кунти сотрудниксем вӑл хӑнӑхман йӗркепе пурӑннине, ҫӗрлесенче тӳпене сӑнанӑ хыҫҫӑн тепӗр кун час ӗҫлеме пуҫламаннине сӑнарӗ. Виҫӗ кун иртсен чи пысӑк телескопсенчен пӗри пушанчӗ, тата каҫӗ те тӳпене сӑнама пит майлӑ пулчӗ. Виктор алҫырӑвӗнче асӑннӑ тӳпе вырӑнӗсене кӑтартма Бельский хӑй пыратӑп, терӗ.

Ҫак чи пысӑк телескоп тӑракан вырӑн пӗрре те наукӑпа тӗпчев лабораторийӗ пек мар, ытларах пысӑк заводӑн цехӗ евӗр туйӑнать. Техникӑна япӑх пӗлекен Шатровшӑн телескопӑн металл конструкцийӗсем ӑнланмалла мар пулчӗҫ, вара вӑл хӑйӗн тусӗ Давыдов профессор, темле машинӑна та юратаканскер, ҫакӑнти япаласене унран лайӑхрах хакланӑ пулӗччӗ, тесе шухӑшларӗ. Ҫакӑ ҫаврака башньӑра электричество приборӗсемлӗ пультсем темӗн чухлӗ. Бельский помошникӗ тӗрлӗрен рубильниксене тата кнопкӑсене ҫӑмӑллӑн та шанчӑклӑн тыткалать. Таҫта аякра пысӑк электромоторсем шӑппӑн кӗрлесе илчӗҫ, башня ҫаврӑнчӗ, ажур стенасемлӗ оруди евӗр темӗн пысӑкӑш телескоп горизонт еннелле аяларах анчӗ. Моторсем кӗрлеме чарӑнсан, уланӑ сасӑсем илтӗнсе кайрӗҫ — Шатров ҫывӑхӗнчи темӗнле пӗчӗк двигательсем ӗҫлеме пуҫларӗҫ иккен. Телескоп куҫса пыни кӑшт ҫеҫ сисӗнет. Бельский Шатрова дюральран тунӑ картлашка тӑрӑх хӑпарма чӗнчӗ. Площадка ҫинче урай ҫумне ҫыпӑҫтарса хунӑ сарлака креслӑна курсан Шатров тӗлӗнчӗ. Кунта икӗ ҫын лармалӑх та пур. Юнашарах темӗнле приборсем хунӑ сӗтел тӑрать. Бельский икӗ вӗҫӗнче те бинокуляр лартнӑ металл штангӑна, Шатров хӑйӗн лабораторинче яланах усӑ кураканни евӗрлӗскерне, хӑй патне туртса илчӗ.

— Пӗр вӑхӑтрах иккӗн сӑнамалли прибор, — ӑнлан-тарчӗ Бельский. — Эпир иксӗмӗр те телескоп ҫине ӳкекен пӗр япаланах пӑхӑпӑр.

— Ҫапла, пӗлетӗп, эпир те, биологсем, ҫавӑн пек приборсемпех усӑ куратпӑр, — ответлерӗ Шатров.

Анчах профессор хӑй ӑшӗнче тӗлӗнчӗ… Астрономсен обсерваторине вӑл тӗттӗм башня тесе шутланӑ, ҫӗрлехи шӑплӑхра ҫав башньӑри телескоп айӗнче вара астроном хӑрах куҫне хӗссе, пӗкӗрӗлсе ҫӑлтӑрсем ҫине пӑхса тӑрать пек. Кунта, ав, начартарах пулин те, башньӑна ҫутатнӑ, вӗсем ларакан площадкӑна кӑна пысӑк экрансемпе карнӑ. Хӑй те вӑл телескоп айӗнче мар, ҫӳлте, питӗ меллӗ кресло ҫинче, сӗтел хушшинче ларать. Ун умӗнче тата лабораторири сӗтелсем ҫинче курма хӑнӑхнӑ приборах тӑрать. Чӑнах та ӗнтӗ, калӑн ҫав, астрономи башнинчи телескоп умӗнче мар, кабинетра, тейӗн.

Вӑл мӗн шухӑшланине сиснӗ пекех, Бельский ҫапла каларӗ:

— Хальхи вӑхӑтра эпир куҫпа пӑхмалли телескоппа сахал усӑ куратпӑр: куҫ час ывӑнать, сахал туять тата мӗн курнине сыхласа хӑвараймасть. Пирӗн вӑхӑтра астрономсен ӗҫӗ, уйрӑмӑнах эсир интересленекен ҫӑлтӑрсене тӗпчекен астрономсен ӗҫӗ, пӗтӗмпех фото-ӳкерчӗксем ҫинче тытӑнса тӑрать. Куҫ халӗ ӳкерсе илмелли вырӑна шыраса тупма кӑна кирлӗ, вӑл та яланах мар… Эсир малтанлӑха мӗнле те пулин ҫӑлтӑр ҫине пӑхасшӑнччӗ. Акӑ сире валли — Геркулес ҫӑлтӑрлӑхӗнчи йӗкӗр ҫӑлтӑр — кӑваккипе сарри. Куҫӑрсемпе яланхи пекех пӑхӑр. Тепӗр тесен, тӑхтӑр-ха. Ҫутта эпӗ пачах сӳнтеретӗп, ан тив, куҫӑрсем тӗттӗме хӑнӑхччӑр…

Шатров бинокуляр кантӑкӗ ҫумне тӗршӗнчӗ те винтӑсене пӗлсе тата хӑвӑрт пӑркаласа йӗркелерӗ. Куҫ куракан хура ҫаврака варринче пӗр-пӗринчен питӗ ҫывӑхра икӗ ҫӑлтӑр ҫап-ҫутӑ йӑлтӑртатса тӑраҫҫӗ. Телескоп, уйӑхпа планетӑсене пысӑклатнӑ пек, ҫӑлтӑрсене пачах та пысӑклатманнине Шатров часах ӑнланчӗ. Унӑн вӗсене пысӑклатма хӑват ҫитеймест, вӗсемпе Ҫӗр хушши ытла та пысӑк. Телескоп вӗсен ҫутӑ пайӑркине пӗр ҫӗрелле пухса ҫуттӑнрах тата лайӑхрах кӑтартать. Ҫавӑнпа та телескоп витӗр ахаль куҫпа пачах курӑнман миллионшар вӑйсӑр ҫӑлтӑрсем курӑнаҫҫӗ.

Шатров умӗнче, тем тарӑнӑш тӗттӗмлӗх варринче питӗ те хитре, чи лайӑх ахах пӗрчисенчен те ҫутӑрах икӗ ҫӑлтӑр — пӗри кӑваккӑн, тепри саррӑн ҫунса йӑлтӑртатса тӑраҫҫӗ. Ҫак пӗчӗкҫӗ те ҫутӑ пӑнчӑсем ҫине пӑхсан, чӑн-чӑн йӑлтӑр тасалӑх тата чӑн-чӑн инҫелӗх туйӑмӗ ҫуралать. Вӗсен ҫуттин пайӑркисем тӗттӗмӗн темӗн тарӑнӑш путлӑхӗнчен килеҫҫӗ. Ҫак аякри-аякри тӗнче ҫутинчен Шатров чылай вӑхӑт хушши хӑпаймарӗ, анчах кресло ҫинче юлхавлӑн таянса ларакан Бельский ӑна васкатрӗ:

— Малалла пӑхӑпӑр. Кун пек уяр каҫ часах пулас ҫук, ҫитменнине тата телескоп та пушах пулмӗ. Эсир хамӑр тӗнчен центрне, хамӑр галактикӑн «ҫӑлтӑрла кустӑрми» ҫаврӑнакан тӗнӗлне курасшӑнччӗ.

Каллех моторсем кӗрлеме пуҫларӗҫ. Шатров площадка куҫнине туйрӗ. Бинокуляр кантӑкӗ витӗр кӑшт ҫеҫ палӑрмалла йӑлтӑртатакан ҫутӑсем пыл хурчӗсем уйӑрнӑ чухнехи пек нумайӑн тухса тӑчӗҫ. Телескопа куҫарма Бельский пӗтӗмпех чарӑнман-ха. Темӗн пысӑкӑш машина пӗр сасӑсӑр куҫса пынӑ май Шатров куҫӗ умӗнче Хуркайӑк ҫулӗн Стрелец тата Змееносец патӗнчи вырӑнсем ярӑнса иртрӗҫ.

Бельский кӗскен ӑнлантарса пыни Шатрова мӗн курнине хӑвӑрт ӑнланма пулӑшрӗ.

Тӗксӗммӗн ҫуталакан хуркайӑк ҫулӗнчи ҫӑлтӑрсен тӗтринче шутласа кӑларма ҫук нумай ҫутӑсем сапаланса пӗтнӗ. Ҫав ҫӑлтӑрсен ушкӑнӗ ҫӑралса пырса пысӑк та вӑрӑм пӗлӗт евӗр курӑнать, ӑна икӗ ҫӗрте тӗксӗм йӗрсем касса иртеҫҫӗ. Таврара, тӗнче инҫелӗхӗнчен уйрӑмӑн палӑрса, ҫӗре ҫывӑхарах ҫӑлтӑрсем ҫуттӑн йӑлтӑртатаҫҫӗ.

Бельский телескопа чарчӗ те пысӑклатса кӑтартмаллине тата хӑпартрӗ. Халӗ ӗнтӗ куҫ умӗнче пӗтӗмпех ҫӑлтӑр пӗлӗчӗ — уйрӑм ҫӑлтӑрсене уйӑрса илме май ҫук тачӑ ҫутӑлса тӑракан масса курӑнчӗ. Ун йӗри-тавра миллионшар ытти ҫӑлтӑрсем е йӑвӑ, е сайра сапаланса пӗтнӗ. Ҫак пирӗн хӗвелтен ҫутипе те, пысӑкӑшӗпе те пӗрре те кая мар ҫӑлтӑрсен тӗнчи ҫине пӑхса, Шатров хӑйӗн чӗрине тем асаплӑн пӑчӑртаса кайнине туйрӗ.

— Ҫак енче — галактика центрӗ. Унта ҫитме вӑтӑр пилӗк пин ҫутӑ ҫулталӑкӗ чухлӗ вӑхӑт кирлӗ, — ӑнлантарчӗ Бельский. — Шӑп центрне эпир курма пултараймастпӑр. Акӑ ҫакӑнта, сылтӑмалла, темӗн пысӑкӑш хура вырӑн: ку вӑл галактикӑн центрне хупласа тӑракан хура масса. Анчах ун йӗри-тавра тӗнчери пӗтӗм ҫӑлтӑрсем ҫаврӑнаҫҫӗ, хӗвел ун тавра секундӑра виҫҫӗр километр хӑвӑртлӑхпа ыткӑнса пырать. Ҫав хура чаршав пулман пулсан, паллах ӗнтӗ, Хуркайӑк ҫулӗ чылай ҫутӑрах курӑннӑ пулӗччӗ, каҫхи тӳпе те хура мар, кӗл тӗслӗ кӑвакрах пулӗччӗ… Атя малалла каяр…

Телескоп каллех куҫрӗ.

Шатров миллионшар километрти ҫӑлтӑрсен ушкӑнӗсем хушшинче хура уҫӑ вырӑнсем курчӗ.

— Ку тӗксӗм тусан тата ванчӑк материсен пӗлӗчӗсем, — терӗ Бельский, — Ятарласах фотографипе ӳкернӗ пластинкӑсем кӑтартса панӑ тӑрӑх, хӑшпӗр ҫӑлтӑрсем хӑйсен ультрафиолетовӑй тата инфракраснӑй пайӑркисемпе вӗсем витӗр ҫутатаҫҫӗ…

Шатрова пӗр пысӑк тӗтрелӗх тӗлӗнтерсе ячӗ. Ҫуталакан сӗрӗм евӗрлӗскер, унта-кунта хура путӑксемпе пайланнӑскер, ҫавраҫил тустарса салатса янӑ пӗлӗт евӗр ҫакӑнса тӑрать вӑл. Унӑн ҫийӗнче тата унран сылтӑмра таҫта лерелле, ҫӑлтӑрсен тӗнчи ӑшнелле каякан тӗксӗм кӑвак татӑксем курӑнаҫҫӗ. Ҫав аякри ҫӑлтӑрсен ҫуттине хӑй ҫине илекен тусан пӗлӗчӗн калама ҫук пысӑк калӑпӑшӗ ҫинчен шутласан, ҫӳҫ-пуҫ вирелле тӑмалла. Ҫав хура путӑксенче хуть хӑшӗнче те пирӗн хӗвел системи пӗр сисӗнмесӗрех вырнаҫнӑ пулӗччӗ.

— Халӗ ӗнтӗ хамӑр галактикӑн тепӗр енне пӑхар, — терӗ Бельский.

Шатров куҫӗ умне нимӗн те курӑнми тарӑн тӗттӗмлӗх тухса тӑчӗ. Сайра тӗлте кӑна кӑшт ҫеҫ палӑракан вӗтӗ-вӗтӗ пӑнчӑсем курӑнкалаҫҫӗ, вӗсем ӑспа та виҫсе илме ҫук инҫелӗхре; ҫутти те куҫрах пӗтсе-сӳнсе каять.

— Ку вӑл пирӗн галактикӑна ыттисенчен, хӑй пек ҫӑлтӑрсен утравӗсенчен уйӑрса тӑраканни. Халӗ эсир кураканни — ҫӑлтӑрсем мар, вӗсем пирӗнтен калама ҫук аякри ҫӑлтӑр тӗнчисен тӗтрелӗхӗсем шутланаҫҫӗ. Ҫакӑнта, Пегас ҫӑлтӑрлӑхӗ енче, пирӗн умма эпир пӗлекен чи аякри пушӑ вырӑнсем курӑнаҫҫӗ. Халӗ акӑ формипе те, пысӑкӑшпе те пирӗн тем пысӑкӑш ҫӑлтӑрлӑх системи евӗрлӗ чи ҫывӑхри галактика ҫине пӑхӑпӑр. Вӑл пысӑкӑшӗпе те, ҫуттипе те тӗрлӗрен миллионшар ҫӑлтӑрсенчен тытӑнса тӑрать. Пирӗнни пекех хура материллӗ пӗлӗтсем, экваторла тӳремҫи ҫинче вырнаҫакан матери тӑрӑхӗсем пур, пирӗн галактикӑри пекех, ӑна та ҫӑлтӑр пуххисем, шар евӗрлисем, ҫавӑрса илнӗ. Ку вӑл Андролид ҫӑлтӑрлӑхӗнчи тӗтрелӗх текенскер. Вӑл пирӗн паталла чалӑшрах тӑрать, ҫавӑнпа эпир ӑна е айккинчен, е тӑрӑхла куратпӑр…

Шатров ҫӑмарта формиллӗ, тӗксӗммӗн ҫуталса тӑракан пӗлӗт курчӗ. Тинкерсе пӑхсан, вӑл спираль евӗрлӗ вырнаҫса тухнӑ ҫутӑ тӑрӑхсене асӑрхарӗ, вӗсем пӗр-пӗринчен хура тӗспе уйрӑлса тӑраҫҫӗ.

Тӗтрелӗх варринче ҫуталса тӑракан тачӑ масса палӑрать, ахӑртнех ку пӗр-пӗринчен калама ҫук аякра ҫӑлтӑрсен йӑвӑ пуххисем пулмалла. Унран вара кӑшт ҫеҫ палӑракан спираль евӗрлӗ авӑнчӑк юпасем уйрӑлса каяҫҫӗ. Ҫав хура ҫаврашкасемпе уйӑрӑлса тӑракан тачӑ масса тавра сайра та тӗксӗм тӑрӑхсем пынӑ. Чи хӗрринче, уйрӑмӑнах куҫ куракан вырӑнти аял енӗн хӗрринче, ҫаврака тӑрӑхсем темиҫе ҫавракарах пӑнчӑсем ҫине пайланса тӑнӑ.

— Пӑхӑр-ха, пӑхӑр! Сире ку, палеонтолога, уйрӑмӑнах интереслӗ пулмалла. Халь сирӗн куҫа курӑнакан ҫутӑ ҫав галактикӑран миллион ҫул каялла тухса кайнӑ. Ҫӗр ҫинче ун чухне ҫын тӗсӗ те пулман!

— Хӑй вара пире чи ҫывӑх галактикӑсенчен пӗри! — хӑраса каларӗ Шатров.

— Паллах ӗнтӗ! Эпир халӗ пирӗнтен 500 миллион ҫутӑ ҫулталӑкӗ чухлӗ аякри галактикӑсене те пӗлетпӗр. Ҫутӑ ҫулталӑкра вунӑ триллион километрлӑ хӑвӑртлӑхпа пилӗкҫӗр миллион ҫул таранах вӗҫсе килет. Ун пек галактикӑсене эсир Пегас ҫӑлтӑрлӑхӗнче куртӑр…

— Шутласа кӑларма ҫук, тӗлӗнмелле! Ан та калӑр, ҫапах та ҫавӑн чухлӗ инҫӗшне пуҫпа ҫавӑрса илме май ҫук. Виҫме май ҫук, вӗҫӗ-хӗррисӗр инҫелӗх…

Бельский пӳрнисемпе шакӑлтаттарса илчӗ.

— Эпир, астрономсем, халлӗхе нумайӑшне пӗлсех ҫитерейместпӗр пулин те, тӳпере хамӑра шанчӑклӑрах туйса ӗҫлетпӗр… Акӑ пӑхӑр-ха… Пирӗн телескоп Андромед тӗтрелӗхӗ еннелле пӑхать. Аякрах мар, кунтарах, сулахайра та горизонт патнерех — Треугольник ҫӑлтӑрлӑхӗ. Ун ӑшӗнче «М-33» ятлӑ хитре те лайӑх курӑнакан тӗтрелӗх — пире чи ҫывӑх галактика. Телескопа шӑп тепӗр енне, Алтӑр Ҫӑлтӑрпа Вӗшле йытӑсем еннелле ҫавӑрсан, кӑшт ҫеҫ курӑнакан аякри икӗ галактикӑна куратпӑр. Вӗсем иккӗшӗ те Андромедпа «М-33» галактикӑсем евӗр вырнаҫнӑ.

Бельский тата нумайччен Шатрова ҫӑлтӑрсен тӳпине кӑтартрӗ. Юлашкинчен Шатров хӑйӗн ҫӑлтӑрне — Вергилие хӗрӳллӗн тав турӗ, хваттерне таврӑнса вырӑн ҫине кӗрсе выртсан, нумайччен ҫывӑрса каяймасӑр выртрӗ.

Куҫа хупсан куҫ умӗнче пиншер ҫутӑ йӑлтӑртатрӗ, ҫӑлтӑр капланӑвӗн калама ҫук пысӑк пӗлӗчӗсем ишрӗҫ, сивӗ материсен хура чаршавӗсем, ҫутатакан газсен темӗн пысӑкӑш пайӗсем курӑнчӗҫ.

Ҫав пӗтӗм япаласем вара — темиҫе биллион тата триллион километр таран сарӑлса выртаҫҫӗ, калама ҫук сивӗ пушӑлӑхра сапаланса пӗтнӗ, пуҫпа шухӑшласа илме май ҫук инҫелӗхре, пӑхса курӑнман тӗттӗмре вӗлерме пултаракан ҫутӑ пайӑркисем кӑна вӗҫсе ҫӳреҫҫӗ.

Ҫӑлтӑрсене материн калама ҫук пысӑк вӑйӗ туртса тӑрать, туртӑм вӑйӗ ҫав материсене вӑйпа пусарса хунӑ, хытӑ пусарса лартнипе вӗсем питӗ хӗрсе кайнӑ. Хытӑ хӗрсе кайнине пула атомӑн сӑнчӑравлӑ реакцийӗсем ӗҫлеме тытӑнаҫҫӗ, вӗсем ҫӑлтӑрсенчен уйрӑлса тухакан энерги хӑватне вӑйлатаҫҫӗ. Ҫӑлтӑрсем ҫурӑлса сирпӗнсе каймасӑр тата пӗр виҫеллӗ ҫӳреме пултарни вӗсем темӗн чухлӗ энерги: ҫутта, ӑшша тата космически ҫутӑ пайӑркисене — тӗнче уҫлӑхне сирпӗтсе кӑларнинчен килет. Ҫавӑн пек ҫӑлтӑрсем тавра, атом энергийӗпе ӗҫлекен электростанци таврашӗнчи пекех, планетӑсем ҫаврӑнса тӑраҫҫӗ, вӗсем ҫӑлтӑр хӗрӗвӗпех ӑшӑнаҫҫӗ.

Тӗнчен калама ҫук, чӑтма ҫук пысӑк тарӑнӑшӗнче ҫав планетӑсен системисем пӗчченшерӗн миллиард ҫӑлтӑрсемпе тата хура та темӗн пысӑкӑш хытса ларнӑ материпе — кустӑрма евӗрлӗ галактикӑпа пӗрле ҫаврӑнса ҫӳреҫҫӗ. Хӑшпӗр чухне ҫӑлтӑрсем пӗр-пӗрин патне ҫывхараҫҫӗ, унтан каллех, миллиардшар ҫуллӑха, галактика карапӗсем пек уйрӑлса каяҫҫӗ. Унтан та пысӑк инҫелӗхри ӑспа виҫсе илме ҫук пысӑк океанра, этем тӗнчи туйма пултарайман сивӗлӗхре тата та пысӑкрах карапсем евӗр уйрӑм галактикӑсем куҫаҫҫӗ, пӗр-пӗрне хӑйсен ҫутипе ҫутатаҫҫӗ.

Сехре хӑпса каймалла туйӑмсем хупӑрласа илчӗҫ Шатрова ҫӑлтӑрсен тӗнчи ҫинчен уҫҫӑн та чӗррӗн шухӑшласа пӑхнӑ хыҫҫӑн. Унӑн куҫӗ умне каллех тӗнчен пӗр шанчӑксӑр та вилӗмле сивӗ пушӑлӑхӗ тухса тӑчӗ, ҫав пушӑлӑхра — вилӗм кӳрекен матери массисем, этем тӗнчи туйма пултарайман вӗрискерсем, сапаланнӑ. Вӑл нимӗнле вӑйпа та ҫитме ҫук инҫет ҫинчен, ҫав инҫетре этем ӑнланӑвне кӗрейми нумай вӑхӑт хушшиллӗ процессем ҫинчен шухӑшларӗ, ун пек процессӗнче пирӗн ҫӗр евӗрлӗ пӗчӗк тусан пӗрчисем ним пӗлтерӗшне те тӑмаҫҫӗ.

Ҫав вӑхӑтрах тата этем ӑс-хакӑлӗ пирки мӑнаҫланса савӑнни ҫӑлтӑрсен тӗнчин хӑрушлӑхне хӑваласа ярать. Пурнӑҫ вӑл — час иртекен, час ванакан япала, ҫавӑнпа ҫӗр пек планетӑсем ҫинче ҫеҫ пулать, тӗнче уҫҫийӗн хура та вилӗмлӗ тарӑнӑшӗпе пӗчӗк ҫутӑсем евӗр кӑна мӗлтлетсе ҫунать.

Пурнӑҫӑн мӗнпур ҫирӗплӗхӗ тата вӑйӗ — унӑн питӗ кӑткӑс йӗркеленӗвӗнче (ӑна эпир халь ҫеҫ ӑнланма пуҫланӑ-ха), ҫав йӗркеленӳ истори аталанӑвӗн миллионшар ҫулӗсем хушшинче пулса пынӑ, унта шалти хире-хирӗҫлӗхсем кӗрешни те, кивелнӗ формӑсем пӗр вӗҫсӗр ҫӗнӗ формӑсемпе улшӑнса пынисем те пур.

Ҫакӑнта ӗнтӗ пурнӑҫ вӑйӗ, ҫакна пулах вӑл космос процессӗсенче аслӑ та пысӑк улшӑнусене хутшӑнса урӑхланман, ҫӗнелмен чӗрӗ мар материрен лайӑхрах, ҫӳлӗрех вырӑнта тӑрать. Анчах космос вӑйӗсем пурнӑҫ ҫине тӑшманла хаяррӑн тапӑнаҫҫӗ пулин те, пурнӑҫ малаллах аталанса пырать, юлашкинчен ҫутҫанталӑка ҫӗнтерме, унӑн законӗсене тӗпчесе пӗлсе, вӗсемпех тӗнчене урӑхлатма пулӑшакан ӑс-хакӑл ҫуратать.

Пирӗн Ҫӗр ҫинче те, тӗнчен тем тарӑнӑш инҫетӗнче те ӑс-тӑнпа вӑй ҫӑлкуҫӗ — пурнӑҫ чечекленет, каярахпа вара вӑл тӗнче тӑрӑх анлӑн сарӑлса куҫакан юхӑм пулса каять. Вӑл юхӑм пӗчченшер пӗчӗк ҫырмасене ӑс-хакӑлӑн темӗн пысӑкӑш океанне пӗрлештернӗ. Ун пек пулассине хӑҫан та пулин Тао-Ли коробки ӑшӗнчи наукӑлла ҫитӗнӳ калӗ…

Шатров вара ӑнланчӗ: ҫӗрле мӗн шухӑшласа, чӑтса ирттерни унӑн хытса лара пуҫланӑ творчествӑлла шухӑш-туйӑмӗсен вӑйне ҫӗнӗрен хускатрӗ.

Чӑтма ҫук йывӑр пулсан та, вӑл нимӗн хӑрамасӑр малаллах утӗ, ҫӗннинчен шикленмӗ.

«Витим» пӑрахут ҫинчи капитанӑн аслӑ помощникӗ хӗвел ҫутипе йӑлтӑртатса тӑракан карлӑк ҫине сӳрӗккӗн таяннӑ. Тикӗссӗн хумханса тӑракан симӗс шыв ҫинче ҫутӑ шевлесемпе тӗрӗленнӗ пысӑк пӑрахут кӑтӑш пулса кайнӑ пекех тӑрать. Юнашарах, ҫӳлӗ мачтӑсем ҫинчи икӗ шурӑ хӗресне кахаллӑн тайса, акӑлчансен пысӑк сӑмсаллӑ вӑрӑм пӑрахучӗ ҫӑра тӗтӗм мӑкӑрлантарать.

Ӗмӗлкене пула хура курӑнакан кӑнтӑр енчи бухта хӗрлӗ-кӑвак тӗслӗ сӑртсем хыҫӗнче вӗҫленет.

Офицер аялта ура сасси илтрӗ те картлашка ҫинче Давыдов профессорӑн пысӑк пуҫӗпе сарлака хулпуҫҫийӗсене курчӗ.

— Мӗн эсир ирех, Илья Андреевич? — саламларӗ вӑл учёнӑя.

Давыдов куҫне хӗссе хӗвелпе ҫуталнӑ тавралӑха пӑхса ҫаврӑнчӗ, унтан ӑшӑ кӑмӑллӑн пӑхакан аслӑ помощник енне ҫаврӑнчӗ.

— Гавай утравӗсемпе сывпуллашас тетӗп. Аван вырӑн, илемлӗ вырӑн… Час тапранса каятпӑр-и?

— Хуҫа ҫук-ха — ҫыранра ӗҫсем пӗтермен. Ахаль пулсан, пурте хатӗр. Капитан килсен ҫийӗнчех тапранатпӑр: тӳрех килелле!

Профессор пуҫне сӗлтрӗ те папирос илме аллине кесйине чикрӗ. Вӑл чӑн-чӑн учӗнӑй пурнӑҫӗнче сайра хутра кӑна пулакан канупа, кунӗ-кунӗпе ирӗксӗрех ӗҫсӗр ҫӳреме лекнӗ вӑхӑтпа савӑннӑ. Давыдов Сан-Францискоран таврӑнать, унта вӑл Ҫӗрӗн авалхи пурнӑҫне тӗпчесе пӗлекен геологсемпе палеонтологсен съездне делегат пулса кайнӑччӗ.

Учӗнӑйӑн тӑван ҫӗршыва каялла совет пӑрахучӗпе таврӑнас килнӗ, «Витим» шӑп та шай вӑхӑтра килсе тухнӑ. Гавай утравӗсем хушшине кӗни тата та пысӑк савӑнӑҫ пулнӑ. Кунта тӑнӑ вӑхӑтра Давыдова Лӑпкӑ океанӑн калама ҫук сарлака шывӗ тыткӑнӗнче хупӑрланса тӑракан ҫак ҫӗршывӑн ҫутҫанталӑкӗпе паллашма май килчӗ. Халӗ, таврана пӑхса ҫаврӑннӑ май, часах тӑван ҫӗршыва таврӑнассине ӑнланса, вӑл пушшех те хытӑрах савӑнчӗ. Васкамасӑр, шӑппӑн ӑсласа ирттернӗ кунсенче интереслӑ шухӑшсем нумай капланса тулчӗҫ. Учӗнӑй пуҫӗнче ҫӗнӗ шухӑшсем тулса пырса тӗрӗслеме, танлаштарса пӑхма, малалла аталантарма ыйтаҫҫӗ. Анчах вӑл ӗҫсене пӑрахут каютинче тума май пулман: ҫырса пынисем, кӗнекесем, коллекцисем — ал айӗнче ҫук…

Давыдов пӳрнисемпе тӑнлавне шӑлса илчӗ, кун пек туни профессорӑн пӗр-пӗр ыйтӑва татса пама йывӑррине е кӳреннине пӗлтернӗ…

Ыттисенчен маларах тухса тӑракан бетон пирс кӗтессинчен сылтӑмарах сасартӑк пальмӑсен анлӑ аллеи пуҫланса каять; вӗсен хур тӗкӗ евӗрлӗ ҫӑра турачӗсем бронза тӗслӗ курӑнаҫҫӗ, чечексемпе илемленсе ларакан шурӑ ҫуртсене хитре хупласа тӑраҫҫӗ. Малалла, ҫыран сӑмсахӗнче, шыв патне ҫитичченех лутра йывӑҫсем ешӗреҫҫӗ. Ҫыран ҫумӗнчех йӑрӑм-йӑрӑм хура тӑрӑхлӑ кӑвак кимӗ ерипен силленсе тӑрать. Кимӗ ҫинчи темиҫе хӗрача тата каччӑ хӑйсен хӗвелпе пиҫсе ҫитнӗ ӳт-пӗвне тин ҫеҫ тухакан ирхи хӗвеле кӑтартса киленеҫҫӗ, шыва кӗрес ӳмӗн хавхаланса кулаҫҫӗ.

Профессорӑн аякка куракан куҫӗсем ҫак уҫӑ та тӑрӑ ҫанталӑкра ҫывӑхри ҫыранӑн мӗнпур уйрӑмлӑхӗсене асӑрхаҫҫӗ. Давыдов пӗр ҫаврака клумба курчӗ, унӑн варринче тӗлӗнмелле курӑк ӳсет. Аялта ҫӗҫӗ евӗрлӗ кӗмӗл ҫулҫисем питӗ ҫӑра курӑнаҫҫӗ. Ҫулҫӑсенчен ҫӳлте ҫын ҫӳллӗшне яхӑн йӗке формиллӗ хӗрлӗ чечек хӑпарать.

— Эсир пӗлместӗр-и, мӗнле курӑк-ши вӑл? — тесе ыйтрӗ аслӑ помощникрен профессор.

— Пӗлместӗп. — сӳрӗккӗн ответлерӗ ҫамрӑк моряк. — Курнӑ эпӗ ӑна, вӗсен вӑл сайра тӗл пулакан курӑк тенине илтнӗ… Эсир калӑр-ха, Илья Андреевич, тӗрӗс-и, сире ҫамрӑк чухне моряк пулнӑ, теҫҫӗ?

Урӑх япала ҫинчен калаҫма пуҫланипе профессор кӑмӑлсӑрланчӗ.

— Пулнӑ. Мӗн тума кирлӗ вӑл халь? — мӑкӑртатрӗ вӑл. — Эсир хӑть…

Таҫта ҫуртсем хыҫӗнче гудок кӑшкӑрса ячӗ те, унӑн сасси шӑп выртакан шыв ҫийӗ тӑрӑх аякка кайрӗ.

Аслӑ помощник темӗне сиснӗ пек сыхланса тӑчӗ. Давыдов нимӗн те ӑнланмасӑр ҫаврӑнса пӑхрӗ.

Кӑвак тӗслӗ океанри пысӑк бухтӑпа пӗчӗк хула ҫийӗнче ҫав-ҫавах ирхи шӑплӑх канлӗн тӑрать. Профессор шыва кӗме хатӗрленекен кимӗ ҫинчи ҫамрӑксем ҫине пӑхрӗ.

Хура ӳтлӗ хӗрача, туземка пулмалла, кимӗ вӗҫӗ ҫине тӳп-тӳрӗ тӑрса вырӑс морякӗсене саламласа аллипе сулларӗ те шыва чӑмрӗ. Унӑн шыва кӗмелли костюмӗн хӗрлӗ чечекӗсем кантӑк евӗрлӗ шывпа пӗрлешрӗҫ те ҫийӗнчех куҫран ҫухалчӗҫ. Ҫӑмӑл моторка питӗ хӑвӑрт гаванелле вӗҫтерчӗ. Тепӗр минутран пристане автомобиль ҫитсе тӑчӗ, ун ӑшӗнчен «Витим» капитанӗ сиксе тухрӗ те тӳрех хӑйӗн карапӗ патнелле вӗҫтерчӗ. Сигнал мачти ҫине темӗн чухлӗ пӗчӗк ялавсем шуса хӑпарчӗҫ, хытӑ вӗлкӗшме пуҫларӗҫ. Капитан пӳлӗне-пӳлӗне сывласа, пичӗсем ҫинчи тарне юр пек шурӑ китель ҫаннипех шӑла-шӑла мостик ҫине вӗҫнӗ пек хӑпарчӗ.

— Мӗн пулнӑ? — ыйтрӗ аслӑ помощник. — Эпӗ ку сигнала ӑнланай…

— Аврал! — кӑшкӑрчӗ капитан. — Аврал! — терӗ те машиннӑй телеграф авринчен ярса тытрӗ. — Машина хатӗр-и?

Капитан калаҫмалли трубка патнелле тайӑлса темиҫе сӑмах татӑклӑн хушса каларӗ.

— Йыхӑрӑр, пурне те ҫӳле! Люксене уҫӑр! Палубӑра тасатӑр! Шварт парӑр! Шӑп ҫав вӑхӑтра юнашар карап ҫинчи рупор кӗрлесе кайрӗ: Russians, what schall gon do!

— Goahead! — ҫийӗнчех ответлерӗ «Витим» капитанӗ.

— Well! At full spead — терӗ шанчӑклӑн акӑлчан.

Корма айӗнчи шыв шӑппӑн шӑмпӑртатрӗ, «Витим» корпусӗ чӗтренсе илчӗ, пристань майӗпен сылтӑмалла юлчӗ. Давыдова палуба ҫинче васкаса чупкалани пӑлхан-тарчӗ. Вӑл темиҫе хутчен капитан еннелле ыйтуллӑн пӑхрӗ, анчах лешӗ караппа маневр тунӑ май йӗри-таврара нимӗн те курмасть, тейӗн ҫав.

Тинӗсӗ вара малтанхи пекех шӑппӑн та пӗр тикӗссӗн хумханать. Уяр, шӑрӑх тӳпере пӗр пӗлӗт татки те курӑнмасть.

«Витим» ҫаврӑнчӗ те хӑвӑртлӑхне ӳстерсе малалла, океан ирӗклӗхне ҫул тытрӗ.

Капитан тинех сывлӑш ҫавӑрса ячӗ, кӗсйинчен сӑмса тутӑрӗ кӑларчӗ. Ҫивчӗ куҫӗпе палуба ҫине тавралла пӑхса илсен, пурте вӑл ӑнлантарса парасса кӗтнине сисрӗҫ.

— Ҫурҫӗр-хӗвелтухӑҫ ҫилӗ калама ҫук пысӑк прилив хумӗ хуса килет. Карапа хӑтармалли пӗртен-пӗр мел — ҫав хума хамӑрӑн машинӑсен пӗтӗм хӑвӑртлӑхӗпе уҫӑ тинӗсре кӗтсе илесси тесе шутлатӑп… Ҫыранран май килнӗ таран инҫерех каяс пулать!

Капитан, хыҫа юлса пыракан пристаньпе карап хушшине виҫесшӗн пек, ҫаврӑнса тӑчӗ.

Аслӑ помощник, мостик ҫинчен палуба ҫине сасартӑк кайса ҫухалнӑскер, кунта хӑпарчӗ, хӑй хумханнипе хӗрелсе кайнӑ.

Давыдов малалла пӑхрӗ те ҫыран хӗрринелле урса кайса, ҫаврӑнса килекен хумсен темиҫе ретне курчӗ. Вӗсен хыҫӗнчен, малтанхи отрядсем хыҫҫӑн тӗп вӑйсем пынӑ евӗр, аякра курӑнакан тинӗс шывӗн кӑвак тӗсне хупласа, кӗл тӗслӗ улӑпла пысӑк хум йывӑррӑн куҫса пырать.

— Команда, аяла анса пытан! — телеграф аврине хӑвӑрттӑн туртса приказ пачӗ капитан.

Ҫыран патне ҫывхарса ҫитнӗҫемӗн малти хумсем ӳссе шӗвӗрленсе пыраҫҫӗ. «Витим» сасартӑк сӑмсипе туртӑнса илчӗ те ҫӳлелле вӗҫсе хӑпарса тӳрех тепӗр хум айне чӑмрӗ. Давыдов тытса тӑракан мостик карлӑкӗ ҫумне ҫемҫен те йывӑррӑн шыв пырса ҫапӑнчӗ. Палуба шыв айне пулчӗ, сирпӗнсе тӑракан шыв пӗрчисем тӗтреллӗ пӗлӗт пекех мостик умне хупласа хучӗҫ. Тепӗр секундӑран «Витим» чӑмса тухрӗ, сӑмси каллех ҫӳлелле ывтӑнчӗ. Таҫта аялта хӑватлӑ машинӑсем чӗтреҫҫӗ, «Витима» чаракан, ӑна каялла ҫыран патнелле хӑваласа ҫӗрӗн ҫирӗп кӑкӑрӗ ҫумне ҫапса салатасшӑн тӑрӑшакан хумсен вӑйӗпе ҫирӗппӗн те хӑватлӑн кӗрешеҫҫӗ.

Хӑрушшӑн чашласа ҫӳлерех те ҫӳлерех хӑпаракан темӗн пысӑкӑш хум тӑрринче пӗр шурӑ кӑпӑк та ҫук. Питӗ хӑвӑрт вӗҫтерсе килекен пысӑк та витӗр курӑнман шыв стенин тӗксӗм ҫути Давыдова Приморье сӑрчӗсенчи базальт скалисене аса илтерчӗ. Базальт евӗр йывӑр хум ҫӳлерех те ҫӳлерех, хӗвелпе пӗлӗте хупласа хӑпарать. Унӑн шӗвӗр тӑрри «Витимӑн» малти мачта ҫийӗнчен ишсе тухрӗ. Шыв сӑрчӗн айӗнче, карап тем тарӑнӑш шӑтӑка ирӗксӗрех вилӗм шыранӑ евӗр чӑмса кӗрекен сӗрте, ытла усал тӗттӗм татах та ҫӑралса кайрӗ.

Мостик ҫинчи ҫынсем хӑйсем ҫине йӑтӑнса анма пултаракан ҫутҫанталӑк вӑйӗ умӗнче ирӗксӗрех пуҫӗсене усрӗҫ. Океаналла туртӑнма тӑрӑшакан карап, хум вӑйӗ сасартӑк чарнӑ пирки, чӗтренсе илчӗ. Корма айӗнчи ултӑ пин лаша вӑйӗпе ҫаврӑнакан винтӑсен вӑйне вӗсенчен пиншер хут хӑватлӑ вӑй путлантарса пӑрахрӗ.

Малтан ҫынсене карлӑк ҫумне тӗртсе ҫыпӑҫтарса лартрӗ, унтан ҫавӑнтах уласа шарлакан шыв мостик ҫине таҫтан ҫӳлтен йӑтӑнса анчӗ те илтми, курми туса хучӗ.

Мӗн пур пек вӑйпа карлӑкран тытса тӑракан профессор, сывлӑшсӑр чыхӑнса кайнӑскер, карап корпусӗ шатӑртатнине, «Витим» сулахай борт еннелле тайӑлнине, ун хыҫҫӑн сылтӑм еннелле кайнине, вара каллех тӳрленсе хӑйне ҫӑтса янӑ шыв ӑшӗнчен тухнине пӗтӗм ӳт-пӗвӗпе туйрӗ. Карап ерипен-ерипен ҫӳлелле хӑпарчӗ те кӑпӑкланса тӑракан шыв ӑшӗнчен сасартӑк ҫӳлелле, уяр та уҫӑ пӗлӗтелле вӗҫсе хӑпарчӗ.

Хӑлхана ҫурас пек улани кӗтмен ҫӗртен, сасартӑк чарӑнчӗ. Темӗн пысӑкӑш хум тӑрринчен пӑхсан, тинӗс анлӑн сарӑлса выртни курӑнчӗ, вара карап ҫыран хӗрринелле иртсе кайнӑ хум тӑрӑх тӑвайккинчен ярӑннӑ чухнехи пек ишсе анчӗ. Тинӗсрен тата темиҫе хум килет, анчах вӗсем ҫӗнтернӗ малтанхи питӗ пысӑк хумпа танлаштарсан хӑрушах мар ӗнтӗ. Капитан ӳсӗрсе илчӗ те кӑмӑллӑн апчху турӗ. Пӗр ҫип юлмиччен йӗпеннӗ Давыдов куҫне шӑлса илчӗ, сылтӑм енче акӑлчансен пӑрахучӗ хумсем ӑшӗнче чӑмса ҫӳренине курчӗ те, темӗн аса илнӗ пек, хӑйӗн йӗпе тумтирӗ утма кансӗрленине пӑхса тӑмасӑрах, мостик вӗҫнелле васкарӗ. Унтан халӗ кӑна пӑрахса хӑварнӑ пристаньпе хула лайӑх курӑнаҫҫӗ. Калама ҫук пысӑк хум шӑп ҫыран хӗрринче тата ӳссе пысӑкланнине, куҫса пыракан шыв стени симӗс садсене, хулари шурӑ ҫуртсене тата пристаньри лайӑх палӑракан тӳрӗ линисене хупласа хунине Давыдов хӑраса пӑхрӗ…

— Иккӗмӗш! Иккӗмӗш! — кӑшкӑрса ячӗ аслӑ помощник Давыдов хӑлхи патӗнчех.

Чӑнах та, иккӗмӗш хум, малтанхи пекех пысӑкскер, карап ҫинелле вӗҫтерсе килет. Вӑл ҫывхарни малтан паллӑ та марччӗ. Ҫав хум океан тӗпӗнчен вӑрттӑн, никам сисмелле мар ҫӗкленсе тухнӑ пек туйӑнчӗ.

Хӑрӑлтатса, мӗкӗрсе, урса кайсах уласа ҫывхарчӗ сӑрт тӑрри пек ҫаврака ҫурӑмлӑ хум. Вара унӑн йывӑрӑшне чӑтаймасӑр чарӑнса ларнӑ карап шатӑртатса енчен енне ыткӑнчӗ, вилӗме хирӗҫ чӑрсӑррӑн тӑчӗ. Пысӑк хум корма хыҫнелле шуса иртрӗ, анчах «Витим» умӗнче ун хыҫҫӑн килнӗ вӗтӗрех хумсем кӗпӗрленсе тӑчӗҫ. Тепӗр ик-виҫӗ минутран тинӗсре виҫҫӗмӗш пысӑк хум чӗвен тӑрса ҫӗкленчӗ. Хальхинче вара капитан аллинчи телеграфа лайӑх итлесе ӗҫлекен машинӑсем карапа шӑп кирлӗ вӑхӑтра каялла чакарчӗҫ, хум ҫемҫерех пырса ҫапӑнчӗ, ун тӑррине карап ҫӑмӑллӑнах хӑпарчӗ.

Ҫак уяр, хӗвеллӗ кун, пӗр ҫил пӗрчи те ҫук вӑхӑтра сиксе тухнӑ вӑрттӑн та тӗлӗнмелле хумсемпе пуҫланнӑ кӗрешӳ пӗр сехете яхӑн пычӗ. Тап-таса ҫӑвӑнса тасалнӑ, пӗчӗк сиенсем курнӑ «Витим» кӑтраланса тӑракан тинӗс ҫийӗнче чылайччен силленчӗ, хӑрушлӑх иртсе кайсан тин капитан ӑна каялла порта ҫавӑрчӗ.

Икӗ сехет каялла кӑна Давыдов «Витим» мостикӗ ҫинчен пӗчӗк хула ҫине пӑхса савӑнса тӑратчӗ. Халӗ ӗнтӗ ҫырана палласа илме те май ҫук. Ула-кӑвак чечексем, йӗркеллӗ аллейӑсем таҫта кайса ҫухалнӑ. Вӗсен вырӑнне йывӑҫ, тимӗр каштасен купи, ҫӗмӗрӗлнӗ пӳрт ҫийӗсем, ҫулҫӑсемсӗр юлнӑ хуҫӑк йывӑҫсем кӑна ҫыран хӗрринчи ҫурт вырӑнӗсене палӑртса тӑраҫҫӗ.

Бухта хӗрринчи йӑвӑ лартса тухнӑ йывӑҫсен кати, савӑнӑҫлӑ ҫамрӑксем шыва кӗнӗ вырӑн халӗ унта-кунта ҫурӑлса пӗтнӗ тункаталлӑ кӳлӗ пулса тӑнӑ. Пристане тӑрӑхла ларакан темиҫе кирпӗч ҫуртӑн кантӑкӗсем йӑлтах ванса пӗтнӗ, шӑтӑк чӳречисемпе вӗсем ытла та кичеммӗн пӑхса лараҫҫӗ. Ҫав ҫуртсем таврашӗнче ҫыран хӗрринчи пӗчӗк ҫуртсемпе лавкасен юлашкисем купаланса выртнӑ. Урамри асфальт сарнӑ ҫулӑн сулахай енче тӑрӑшшӗпех кил-тӗрӗшре усӑ курмалли тем тӗрлӗ япала та сапаланса выртать.

Хӑяккӑн выртакан моторлӑ пысӑк катер, ҫав хуҫӑк, ванчӑк япаласенчен уйрӑлса, хаяр та усал тинӗс ҫӗнтернине кӑтартакан палӑк пек йӑванса выртнӑ.

Тин ҫеҫ кӑларса пӑрахнӑ хӑйӑр ҫинче, ҫӗлен пек авкаланса, хӗвел ҫутипе йӑлтӑртатса, тӑварлӑ шыв юхать. Ишӗлсе, ҫӗмӗрлсе пӗтнӗ ҫурт-йӗр тавра мӗскӗннӗн пурӑнакан ҫынсем вилнисене шыраса е ҫӑлӑнса юлнӑ япалисене пуҫтарса кӗшӗлтетеҫҫӗ.

Тӗлӗнсе кайнӑ совет морякӗсем палуба ҫине пухӑннӑ та ҫыран ҫине пӗр шарламасӑр, тӗксӗммӗн, хӑйсем ҫӑлӑннишӗн те савӑнма хӑват ҫитереймесӗр пӑхса тӑраҫҫӗ. «Витим» бетонран тунӑ пристань ҫумне пырса чарӑннӑ-чарӑнман капитан хӑйӗн морякӗсене вырӑнти халӑха пулӑшма чӗнчӗ, карап ҫинче, вахтӑрисемсӗр пуҫне, пӗр ҫын та юлмарӗ.

Давыдов карап ҫине командӑпа пӗрле каҫ пулсан тин таврӑнчӗ, пӗр шарламасӑр ҫӑвӑнчӗ, аманнӑ аллине салтса ҫыхрӗ те палуба тӑрӑх нумайччен пирус мӑкӑрлантарса ҫӳрерӗ.

Палӑртса хунӑ вӑхӑтра профессор карап сӑмси патне, хӑй лекци вуламалли вырӑна кайрӗ. Хаяр та хӑрушӑ хумсемпе сиен курнӑ утрав куҫран ҫухалма та ӗлкӗрменччӗ, Давыдов патне иккӗмӗш механик, судком председателӗ пырса «Мӗн пулса иртни ҫинчен ачасене каласа пама» ыйтрӗ. Нихҫан та профессор ҫакӑн евӗрлӗ вырӑнта, ҫакӑн пек халӑх умӗнче тухса калаҫманччӗ-ха. Калаҫӑва палуба ҫинчех ирттерес терӗҫ. Итлекенсем пӗрремӗш трюм патӗнче ларса, выртса, ура ҫинчех те тӑрса пухӑннӑ, Давыдов вара кафедра вырӑнне чехол тӑхӑнтартнӑ лебедка ҫине тайӑннӑ. Лӑпкӑ та шӑп океан тӑван ҫӗршыва васкакан карапа пӗрре те чӑрмантармасть.

Моряксене профессор ҫӗр чӑмӑрӗ ҫийӗнчи чи тарӑн вырӑн — планетӑн темӗн пысӑкӑш пайне йышӑннӑ Лӑпкӑ океан ҫинчен каласа пачӗ. Ҫав тарӑн океан тавра, материксенчен аякрах та мар, шыв тӗпӗнчи пысӑк тарӑнлӑхра ҫӗр пичӗн калама ҫук мӑн пӗркеленчӗкӗсем ҫӗкленсе тӑраҫҫӗ. Алеутски, Японски, Зондски утравсем шӑп та шай хальхи вӑхӑтра пулса пыракан ҫавӑн пек хуҫланчӑк, пӗркеленчӗк сийсем шутланаҫҫӗ. Ҫӗр хутламӗсем халӗ те пӗр чарӑнмасӑрах пулса пыраҫҫӗ; кашни хутламӗ ҫав асӑннӑ утравсен тӑрри шутланать, вӗсем вара пӗрмаях ҫӳлелле ӳссе пыраҫҫӗ, хӑшпӗр чухне ҫулталӑкра икӗ метр таран ӳсеҫҫӗ, ҫав вӑхӑтрах ерипен океан еннелле куҫса пыраҫҫӗ.

— Калӑпӑр, — малалла ӑнлантарчӗ профессор, — океанри шыв пӗр вӑхӑтлӑха таҫта кайса ҫухалнӑ, тейӗпӗр… Вара эсир утравсем вырӑнне океан варринчи тӗпсӗр авӑралла тайӑлнӑ, хытса ларнӑ хумсем евӗрлӗ сӑрт-тусем куратӑр. Шыври сӑртсемпе материк хушшинчи пушӑ вырӑн сӗвекрех, анчах ыттисем пекех питӗ тарӑн шӑтӑк туса тӑрать, вӗсене вара шыв тулать. Сӑмахран, Япони тинӗсӗ ҫавӑн пек шутланать. Материк еннелле килекен тайлӑксем хӗррипе вулкансем вырнаҫса тухнӑ. Хутламсем ӑшӗнче пусӑм питӗ хытӑ та пысӑк пулнипе шалти ядро сийӗсем хӗрсе ирӗлсе каяҫҫӗ, вара ҫурӑк вырӑнсенчен шӗвӗ лава сирпӗнсе тухать. Океан енчи тарӑнлӑхсем, шыври хутламсем пуснипе, аяларах та аяларах анса пыраҫҫӗ, вӗсен тавра вара чи вӑйлӑ ҫӗр чӗтревӗн пысӑк центрӗсем вырнаҫса тухаҫҫӗ.

Ӗнер нуша курнин сӑлтавӗ ҫавӑн пек вырӑнта ҫӗр чӗтренипе пулчӗ те ӗнтӗ. Таҫта ҫурҫӗр енче, Алеут утравӗсем патӗнче пулӗ, ҫав утравсен хутламӗсем океан тӗпне хытӑ пуснӑ та, шыв айӗнче питӗ вӑйлӑ шыв чӗтренӗ. Пӗрре е темиҫе хут чӗтренипе темӗн пысӑкӑш хумсем океан ҫине тухса кӑнтӑралла, хӑйсем тухнӑ вырӑнтан пиншер миль таран ярӑнса, темиҫе сехетрен Гавай утравӗсем патне ҫитнӗ. Уҫӑ тинӗсре ҫав хумсен вӑйӗ пирӗн «Витимшӑн» палӑрмасӑрах иртсе кайнӑ пулӗччӗ, мӗншӗн тесен унӑн сарлакӑшӗ питӗ пысӑк (ҫӗр аллӑ километра яхӑн), ҫавӑнпа судно унӑн ҫӳллӗшне хӑпарса ҫитнине сисмен те пулӗччӗ. Тип ҫӗр ҫывӑхӗнче йӑлтах урӑхла. Океан тӑрӑх ярӑнса пыракан хумсем ҫул ҫинче хӑйсене чаракан мӗнле те пулин вырӑн тупсан, хӑпараҫҫӗ, ӳсеҫҫӗ, юлашкинчен ҫыран ҫине питӗ вӑйлӑ хӑватпа пырса ҫапӑнаҫҫӗ. Мӗн каламалли — хум мӗн туса хунине эсир пурте куртӑр ӗнтӗ. Ҫавӑнпа та хумсем мӗнле йышши пулнине ҫыран хӗрринчи ӑшӑхлӑх айне пӑхса пӗлеҫҫӗ.

Ҫӗр хутламӗсем хальхи вӑхӑтра та йӗркеленсе пынӑ пирки Лӑпкӑ океанра ҫавӑн пек хумсем час-часах пулаҫҫӗ… Гавай утравӗсем юлашки ҫӗр ҫирӗм ҫул хушшинче ҫирӗм ултӑ хутчен пысӑк хумсене пула сиен курнӑ. Хумсем тӗрлӗ енчен: Алеут утравӗсем енчен (эпир курни), Япони утравӗсем, Камчатка, Филиппин, Соломонов утравӗ, Кӑнтӑр Америка тата Мексика енчен те пынӑ. Юлашки пысӑк хум пин те тӑхӑрҫӗр вӑтӑр саккӑрмӗш ҫулхи ноябрьте пулнӑ. Хумсен хӑвӑртлӑхӗ вӑтамран виҫҫӗр-пилӗкҫӗр узела ҫитиччен шутланать.

Интересленсе кайнӑ моряксем Давыдова ыйтусем нумай парса тултарчӗҫ, вахта улшӑнса пухӑва хӑваласа салатман пулсан, калаҫу, тен, темиҫе сехете те пынӑ пулӗччӗ-и. Профессор нумайччен, хӗвелтен сыхланма карса хунӑ пир айӗнче тарӑн шухӑша кайса, тутисене ҫыртса ҫӳрерӗ.

Илемлӗ утрава куҫ хупса илнӗ ҫӗре ҫӗмӗрсе-ишсе пӗтерни профессор ӑшӗнче тарӑн йӗр хӑварчӗ. Тата моряксем панӑ ыйтусем те шӑпах вӑл хӑй шухӑшланипе ҫыхӑнакан ыйтусем пулчӗҫ. Лӑпкӑ океанри ҫӗр питӗнче ҫавӑн пек хутламсем мӗнле пулса пынине кӑна мар, тата ҫав процесс мӗншӗн аталанса пынине те пӗлес пулать. Унта, Ҫӗр ӑшӗнче, мӗнле вӑйсене пула ҫав хӑватлӑ та майӗпен пулакан хутламсем темӗн хулӑнӑш ҫӗре чӑмӑртаса ҫиеле хӑпартаҫҫӗ-ши? Планета ӑшӗнчи япаласем мӗнли ҫинчен, вӗсен тарӑнӑшӗ ҫинчен, миллионшар атмосфера пусӑмне пула паллӑ мар составӑн пиншер километр хулӑнӑшӗ айӗнче пулса иртекен физикӑлла тата химилле процессем ҫинчен ҫапах та мӗн тери сахал пӗлетпӗр эпир!

Эпир пӗлекен плӗнка пекех ҫӳхе ҫӗр хуппи татӑкӑн-татӑкӑн таткаланса вуншар километр ҫӳлелле хӑпартӑр тесен, ҫав калама ҫук пысӑк массӑри молекулӑсен йышӗ питӗ пысӑккӑн улшӑнни те ҫителӗклӗ. Анчах, эпир пӗлнӗ тӑрӑх, ун пек япаласем пулмаҫҫӗ-ха, апла пулсан планета ӑшӗнчи япаласем лӑпкӑн, пӗр тикӗссӗн выртаҫҫӗ.

Вӑхӑтран-вӑхӑта, миллионшар ҫул хушшинче пӗрре, вырӑнӗ-вырӑнӗпе сӑрт-тусем ҫемҫелеҫҫӗ, ирӗлеҫҫӗ, вара вулкансем пулмалли вырӑна юхса пуҫтарӑнаҫҫӗ. Ҫакӑ кайран пӗтӗмпех, лапчӑнса-ҫӑрӑлса пӗтнӗскер, ҫӗр ҫине калама ҫук пысӑккӑн мӑкӑрӑлса тухать.

Атмосферӑпа шыв хутламсенчен айлӑмсем, сӑрт-тусем тӑваҫҫӗ, эпир вӗсене сӑрт-туллӑ ҫӗршывсем, тетпӗр.

Ҫакӑнта чи тӗлӗнмелли вӑл — пӗркеленсе хутланакан зонӑсемпе вулкан сирпӗтсе кӑларакан ҫӑлкуҫсем питех те ӑшӑхра, ҫӗр ҫийӗнчен пурӗ те вуншар километр тарӑнӑшӗнче кӑна выртни; ҫав вӑхӑтрах планетӑн центрти пайӗсем виҫӗ пин километр тарӑнӑшӗнче, нумай вӑхӑт хушши шӑп выртакан веществосен варринче вырнаҫнӑ.

Давыдов борт хӗррине пырса тӑчӗ, океан шывне шухӑшпа шӑтарса, унӑн тӗпӗнче, утмӑл километр инҫӗшӗнче мӗн пулса иртнине пӗлесшӗн пек, аялалла пӑхрӗ.

Пирӗн хытса ларнӑ, сӳннӗ планета ҫирӗп те тапранман химилле элементсенчен — пӗтӗм тӗнче тытӑнса тӑракан ҫав тӑхӑрвуникӗ кирпӗчрен тӑрать. Ытти ҫӑлтӑрсем ҫинче элементсем ҫирӗп мар формӑран ҫирӗппине куҫса пыраҫҫӗ, атомӑн сӑнчӑравлӑ реакцийӗсем калама ҫук хӑватлӑ энерги — ӑшӑ, ҫутӑ тата вӗсенчен пӗрре те вӑйсӑр май ытти пайӑркасене кӑларса тӑраҫҫӗ. Кунта вара, Ҫӗр ҫинче, элементсем ҫирӗп, вӗсем улшӑнмаҫҫӗ. Ӗлӗк-авал, пирӗн планета хӑй те ирӗлсе-ҫунса тӑнӑ вӑхӑтра, унта та хӑватлӑ атом процесӗсем пынӑ. Енчен те халь ҫӗрӗн хытнӑ массинче ҫав процессенчен юлнӑ ҫирӗп мар элементсем пур пулсан? Вӑл элементсем сапаланса пӗтнӗ; веществосем пӗр вӗҫсӗр пӑтранса, группӑран группӑна куҫса питӗ пысӑк атомлӑ виҫене ҫитиччен (сӑмахран, уран е торий пуличчен) ҫав ҫирӗп мар элементсем хускалмаҫҫӗ-ха, ӗҫлемеҫҫӗ.

Кайран вара, халӗ эпир пӗлнӗ тӑрӑх, сыпӑк-сыпӑк ҫыхӑнуллӑ реакцие пула, ҫӗр хыттине сирпӗтсе ямалӑх вӑйлӑ энерги ҫуралма пултарать.

Апла пулсан, ҫӗр ӑшӗнчи пире питех паллӑ мар процессем (тинӗс айӗнче хутламсем, пӗркеленчӗксем пулни) тахҫан ҫӑлтӑрлӑ япаласем вӑхӑтӗнче атомлӑ процессенчен юлнӑ хӑватран килеҫҫӗ. Анчах ҫӗр ҫинче сӑрт-тусем пуласси планета ӑшӗнчи атомла реакци хӑватӗнчен килет пулсан, пирӗн ӳлӗмрен ҫав атом реакцийӗсен вучахӗсене хамӑр алла ярса илме те май пур! Вӗсене ҫӗкленекен тата вулкансем сирпӗнсе тухакан вырӑнсенче, ак ҫакӑнта, Лӑпкӑ океанри пек вырӑнсенче, шырамалла… Тен, Ҫӗр ӑшӗнче сыпӑк-сыпӑк ҫыхӑнуллӑ реакци вӑйлӑн аталаннӑ вӑхӑтра ҫӗр ҫинелле пайӑркаллӑ энерги хӑватлӑн хӑпарать пулӗ, ҫавӑн тӑрӑх вара атом пайланса сапаланакан вырӑна шыраса тупма пулать.

Чӑнах та апла пулас-тӑк, иртнӗ геологилле эпохӑсенче ҫавӑн пек энерги пайӑркисем сӑрт-ту пулнӑ ҫӗрте пурӑнакан чӗрчунсене пысӑк сиен кӑтартма пул-тарнӑ.

Давыдов Вӑтам Азире улӑп-калтасен юлашкисем калама ҫук нумай купаланса выртнине аса илчӗ, ун чухне вӑл ҫав миллионшар калта виллисен юлашкисем пӗр вырӑнтах мӗншӗн ҫавӑн чухлӗ пухӑнса выртнине ӑнлантарса пама кӑлӑхах тӑрӑшнӑччӗ.

Ученӑй туйӑмӗпе вӑл халь хӑйӗн шухӑшӗсем лайӑх пулнине туйрӗ.

Шухӑша путнипе вӑл вӑхӑт иртнине асӑрхаймарӗ, ӑнсӑртран сехет ҫине пӑхсан кӑна хӑй апатран тӑрса юлнине ӑнланчӗ те хӑй тӗллӗн хыттӑн ятлаҫса илчӗ.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех