Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: Вунтӑххӑрмӗш сыпӑк

Пай: Щорс

Автор: Николай Степанов

Ҫӑлкуҫ: Герасимов, Е. Щорс: [тулли мар вӑтам шкулсем валли] / Е. Герасимов, М. Эрлих; Н. Степанов куҫарнӑ. — Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1940. — 208 с.

Ҫул: 1940; Хушнӑ: 2020.11.20 19:57

Пуплевӗш: 122; Сӑмах: 1071

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Паллӑ мар

Ют ҫынсем

Щорс дивизийӗ ҫапӑҫса Галицин ӗлӗкхи чикки патне ҫывхарса пынӑ. Июль уйӑхӗнче богунецсем Старо-Константинов — Проскуров хушшинче петлюровецсене хӗссе чикӗри Волочиск местечко патне тухнӑ; Новоград-Волынскран Дубно ҫинелле наступлени тӑвакан тарашанецсем Дубнона илнӗ те Радзивилов местечко тӗлӗнче чикӗ патне тухнӑ. Петлюра правительствин, вагонран тухайманскерӗн, «Директори» тесе хисеплӗ ят панӑскерӗн, аллинче Украина ҫӗрӗн Каменец-Подольск районӗнчи пӗчӗк ҫӗр татӑкӗ ҫеҫ юлнӑ. Ҫавӑнпа та, богунецсемпе тарашанецсем Петлюра правительствинчен: «Вагонра Директори, вагон айӗнче — территори», тесе мӑшкӑлласа кулнӑ.

Петлюрӑн арканнӑ ҫарӗ чакса Галицие кӗрсе кайнӑ. Щорс дивизийӗ хӑйӗн боевой задачисене питӗ ӑнӑҫлӑ пурнӑҫа кӗртнӗ. Анчах ҫар штабӗнче хӑш-пӗр ҫар специалисчӗсем: Щорс аслӑ командованин оперативлӑ планӗсене пӑхӑнмасть, партизанла ҫапӑҫать тесе, е мӗнле те пулин урӑхла сӑлтав туртса кӑларса суя сӑмахсем сара пуҫланӑ. Щорс пӑлханнине сайра-хутра ҫеҫ курма пулнӑ, анчах та ҫакӑн пек калаҫусем ӑна та йӗркерен кӑларнӑ. Пӗрреччен вӑл прямой провод патне командарма чӗнсе илнӗ.

— Командарм юлташ, штабра калаҫнӑ тӑрӑх, эпӗ штаб командованине пӑхӑнмастӑп пулать. Ҫакӑн ҫинчен эсир мӗнле шухӑшланине пӗлместӗп, анчах та штабра ун пек калаҫусене эпӗ темиҫе хутчен те илтнӗ. Эпӗ нихӑҫан та командовани приказне итлемесӗр тӑманни ҫинчен сире ӗнентерсех калатӑп. Нимӗнле партизанла ӗҫ тума та эпӗ ирӗк памастӑп. Партизанла ӗҫ тӑвакансене асӑрхасанах, эпӗ вӗсене арестлетӗп те провокаторсем вырӑнне хурса суда паратӑп. Паллах, эпӗ революци ӗҫне хирӗҫлекен приказ илсен, ҫак приказа хӑть те кирек кам панӑ пулсан та, уншӑн мана кирек те мӗн тума пултараҫҫӗ пулсан та, эпӗ ӑна пурнӑҫа кӗртместӗп. Анчах эпӗ ӑна приказ паракан инстанцинех тавӑрса панӑ пулӑттӑм. Эпӗ кулиса хыҫӗнче нимӗнле вӑйӑ та вылямастӑп, — тенӗ вӑл командарма.

— Кунта темӗнле йӑнӑшлӑх пур пулмалла. Ҫар Реввоенсовечӗ сире хӗвеланӑҫӗнчи чи тӗп, чи шанчӑклӑ тӗреклӗх тесе шутлать. Эсир сывӑ чухне эпир нимӗн те пӑшӑрханмастпӑр. Вӑрттӑн ӗҫ ҫинчен нимӗнле калаҫу та пулма пултараймасть, — тенӗ командарм Щорса лӑплантарнӑ май. Анчах такам вӑрттӑн ӗҫ тунӑ-тунах. Пӗр майлӑ айӑплама май килмен — тепӗр майлӑ айӑплама пуҫланӑ. Щорс дивизинче ҫар специалисчӗсене ӗҫлеме питӗ йывӑр, Щорс вӗсене пӑрахса кайма хӗтӗртет, никама та шанмасть, тесе калаҫма пуҫланӑ. Щорс ҫак калаҫусене темӗн пекех илтмӗш пулса ирттерсе яма тӑрӑшнӑ пулин те, анчах вӗсем ӑна пӑлхантарнӑ, тарӑхтарнӑ. Чӑнах та, ун патне хӑйсене «батальон командирӗнчен кая мар» должность пама хушакан приказсем йӑтса пынӑ ҫынсене, ӗлӗк патша офицерӗсем пулнӑскерсене, вӑл каялла янӑ. Тепӗр чухне ӗлӗк патша офицерӗсем пулнӑ ҫынсене, хӑй лайӑххӑн тӗрӗслесе пӗлменскерсене, команднӑй должноҫсем парса чаҫсене ярсан, полк командирне е комиссарне асӑрхаттарнӑ:
— Ӑна куҫран ан вӗҫертӗр, — тенӗ.

Анчах та, тӳрӗ ӗҫлекен, революцие парӑнни ҫинчен нимӗн иккӗленмесӗр шанакан ҫар специалисчӗсемпе Щорс юлташла пулнӑ. Вӑл спецсене ҫиет тени — суя сӑмах пулнӑ. Ҫак сӑмах ӑҫтан килнине Щорс туйнӑ.

Шӑпах ҫак вӑхӑтра ун патне центртан Троцкий мандачӗсемпе инспекторсем час-часах пыра пуҫланӑ. Вӗсем мӗн хӑтланнине асӑрхарах пӑхсанах, вӗсем Щорса тата унӑн ҫывӑх помошникӗсене сиен кӳрес тесе тӑрӑшни палӑрсах тӑнӑ. Анчах Щорс ҫак ҫынсене часах хӑй патӗнчен сивӗтнӗ. Инспекторсене вӑл кӑмӑллӑн йышӑннӑ, анчах вӗсен ыйтӑвӗсем ҫине кӗскен, кашни сӑмаха лайӑх шухӑшласа ответ панӑ, хӑш-пӗр ыйтусем ҫине вуҫех те ответлемен. Сӑмах ҫарти вӑрттӑнлӑх ҫине куҫсан, Щорс ӑна хӑвӑртрах урӑх ҫӗрелле пӑрса янӑ. Вӑл Иудушка-Троцкий предатель пулнине ун чухнех пӗлнӗ пекех, унӑн фронт ҫывӑхӗнчи тылра уйрӑм вагонсемпе ҫӳрекен представителӗсене ӗненмен, вӗсенчен асӑрханнӑ. Щорс асӑрханни вара ҫак представительсене хӑвӑртрах кайма хӗтӗртнӗ.

— Пирӗн кунта нимӗн тумалли те ҫук, эпир тӳрех бригадӑсене каятпӑр, — тенӗ вӗсем, сывпуллашса.

— Питӗ аван, — тенӗ Щорс, — анчах асӑрхаттаратӑп: дивизире начальник — эпӗ. Пур тӗрлӗ кӑтартусене те ман урлӑ ҫеҫ памалла.

Пӗрреччен, инспекци Боженко бригадине пырса ҫитнӗ. Батько хӑйӗн штаб вагонӗнче дивизи штабӗнчен тин ҫеҫ ҫитнӗ снабжени начальникӗпе — Тысленкопа калаҫса ларнӑ.

— Инспекци килнӗ, йышӑнма ыйтаҫҫӗ, — тесе пӗлтернӗ комендант.

— Вӗсене Мыкола йышӑнать-и? — тесе ыйтнӑ батько Тысленкоран.

— Паллах, йышӑнать, — тенӗ Тысленко.

— Пит аван. Эпӗ те йышӑнатӑп. Кӗччӗр, кала. Калаҫӑпӑр, — тенӗ батько.

Вӑл сӗтел ҫине нагайка хунӑ, хӑйӗн кӑтра уссисене пӗтӗрнӗ, вара, танлӑраххӑн курӑнас тесе пулас, сигара чӗртсе янӑ.

Ҫар ҫыннисем темиҫен кӗнӗ, ҫиелтен пӑхсан — вӗсем ӗлӗкхи патша офицерӗсем пулни палӑрнӑ.

— Ларӑр, сирӗнпе калаҫма питӗ хавас, — тенӗ Боженко.

Кӗнӗ ҫынсем, мӗн ҫине лармаллине шыраса пуҫӗсене пӑркаласа пӑхнӑ, анчах ларма юрӑхлӑ япала нимӗн те тупайман.

— Ларӑр, ларӑр! — тесе йӑлӑннӑ батько, ҫӑварӗнчен пӗр ҫавра тӗтӗм кӑларса.

Хӑйсемпе паллаштарнӑ хыҫҫӑн, аслӑ инспектор чи малтанах хӑйсене бригадӑн личнӑй составӗпе паллаштарма ыйтнӑ.

— Сирӗнтен пуҫлӑпӑр, комбриг юлташ, — тенӗ вӑл.

— Ыйтӑр, — тесе килӗшнӗ батько.

Калаҫу ҫакӑн пекрех пулса иртнӗ:

— Эсир мӗн чухлӗ вӗреннӗ?

— Ытлашши пысӑк тесе суймастӑп. Вӑтамминчен кӗҫӗнрех.

— Анчах ҫапах та? Ӑҫта вӗреннӗ?

— Дьячок патӗнче. Ӗлӗкех, кӗтӳ ачи пулнӑ чухнех вӗреннӗ эпӗ ун патӗнче. Вӑл мана, эсреле, алӑ пусма вӗрентрӗ.

— Вӑрҫӑ ӗҫне эсир мӗн чухлӗ вӗреннӗ?

— Вӑл та вӑтамминчен кӗҫӗнрех пулать пуль. Ахаль каласан — патша каземачӗ.

— Каҫарӑр, анчах эпӗ ӑнланаймарӑм: кунта каземат мӗн тума кирлӗ вара?

— Мӗнле мӗн тума? Казематра ларнӑ чухне пире, арестантсене, уҫӑлса ҫӳреме стройпа, командӑпа илсе тухатчӗҫ: команда пама эпӗ ҫавӑнта вӗреннӗ те ӗнтӗ.

Аслӑ инспектор хулпуҫҫисене ҫӗклесе илнӗ.

— Ну, Боженко юлташ, сире вӑрҫӑ ӗҫне тӗплӗн вӗренмен пирки бригадӑна ертсе пыма йывӑр мар-и?

— Мыколӑран ыйтса пӗлӗр, вӑл сире каласа парӗ, — тенӗ батько, унтан Тысленко енне пуҫне тайнӑ та пӑшӑлтатса каланӑ:  — Мыкола патӗнче те ҫак историех-и вара?

Тысленко пуҫне сулнӑ.

Боженко нагайка илнӗ те, унпа сӗтел ҫине икӗ хутчен шартлаттарса, коменданта чӗнсе кӗртнӗ.

— Ҫак начальниксен вагонне манӑн состав ҫумне ҫыпӑҫтарӑр. Тепӗр пилӗк минутран отправлени парӑр.

Инспекторсем нимӗн тума аптранипе пӗр-пӗрин ҫине пӑхса илнӗ.

— Ӑҫта, Боженко юлташ?

— Малти позицие, — тенӗ батько нагайкӑпа выляса.

Аслӑ инспектор темӗн каласа хирӗҫлеме хӑтланнӑ.

— Эпӗ мӗнле каларӑм, ҫавӑн пек пулать. Эпӗ мӗнле командовать тунине хӑвӑрах курӑр… Эпӗ сире батальонсем ҫумне ҫыпӑҫтарӑп. Чӗрӗ юлсан, татах калаҫӑпӑр.

Вара, сехӗрленсе ӳкнӗ инспекторсем тухса кайсан, Тысленко каланӑ:
— Асту, батько, Мыкола ҫилленет, — тенӗ.

Боженко чӑннипех пӑлхана пуҫланӑ.

— Чӑнах-и? Суймастӑн-и? — тенӗ вӑл.

— Факт. Ҫилленет.

— Апла манӑн мӗн тӑвас-ха?

— Приказа улӑштар.

— Ой, улӑштарас килмест!.. Е улӑштармах тивет вара.

Боженко каллех коменданта чӗнсе илнӗ.

— Приказа улӑштаратӑп. Ан чарӑр, хӑть кирек те ӑҫта кайччӑр, анчах паровоза ан парӑр, — тесе батько питӗ чеен кулса илнӗ. — Куншӑн Мыкола ҫилленме пултараймасть. Вӑл хӑй те кунашкал господасене паровоз памасть.

Батько мӗне тӗксе каланине Тысленко ӑнланса илнӗ. Житомирта ҫакӑн пек ӗҫ пулса иртнӗ.

Щорс, боевой операцие хатӗрленме тытӑннӑскер, Бердичевран инспекци валли паровоз яма телеграмма илнӗ.

— Инспекци составне пӗлӗр те мана каялла парӑр, — тесе приказ панӑ Щорс хӑйӗн штабӗн начальникне.

Инспекци виҫӗ класнӑй вагонпа ҫӳренӗ иккен. Унта ӗлӗк патша офицерӗсем пулнӑ вунсакӑр ҫын пулнӑ. Инспекцие ӗлӗк патша генералӗ пулнӑ ҫын, Щорс пӗлекенскер, ертсе пынӑ.

— Коммунистсем пур-и? — тесе ыйтнӑ Щорс.

— Пӗр ҫын, генерал патне ҫыпӑҫтарнӑскер, — тесе пӗлтернӗ штаб начальникӗ, Бердичевпа прямой провод тӑрӑх калаҫнӑскер.

Щорс йӗрӗнчӗклӗн кулса янӑ:

— Пӗр коммунист, генерал патне ҫыпӑҫтарнӑскер?… Сӑмах май каласан, ку вӑл унӑн политики, генералсене вӑл пире шаннинчен ытларах шанать.

«Унӑн политики» тесе Щорс Троцкин «политикне» каланине пурте пӗлнӗ. Ҫак ҫыннӑн ятне те вӑл кӑмӑллӑн илтме пултарайман.

— Мӗн тӑвас-ха апла пулсан? — тесе ыйтнӑ штаб начальникӗ.

— Телеграмма ярӑр: «Паровозсем боевой операцие пурнӑҫлама кирлӗ. Пушшисем ҫук».

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех