Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: Быгин-Быгинен

Автор: Александр Галкин

Ҫӑлкуҫ: Арсеньев В.К. Тайгари тӗлпулусем: калавсем. — Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1960. — 178 с. — 159–164 с.

Ҫул: 1960; Хушнӑ: 2020.11.14 17:33

Пуплевӗш: 104; Сӑмах: 1156

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Ҫутҫанталӑк

Пӗррехинче эпӗ эвенксемпе пӗрле Олгон текен юханшыв бассейнне кайма тухрӑм.

Пирӗн отрядра вунпӗр арҫын, тӑватӑ хӗрарӑм, ултӑ ача тата утмӑл пӑлан.

Эвенксем хушшинче пӗр старик пур, ӑна вӗсем пурте хисеплеҫҫӗ. Ингину ятлӑччӗ хӑй. Сӑнран пӑхма вӑл ҫитмӗлтен каях мар пек туйӑнать. Унӑн тӑваткал сӑн-сӑпачӗ илемлӗ, сӳрӗкрех куҫӗсем ӑслӑн та кӑмӑллӑн пӑхаҫҫӗ.

Ингину тӗрлесе илемлетнӗ ҫӑмламас пашниклӗ кухлянка тӑхӑннӑ, пашникӗн кӑкӑр умне ҫакмаллийӗ те пур. Кӑвакарса кайнӑ сайра ҫӳҫлӗ пуҫне вӑл ӑтӑр тирӗнчен ҫӗлетнӗ ҫӗлӗк тӑхӑннӑ. Пӑлан тирӗнчен ҫӗлетнӗ шӑлаварне ҫемҫе кунчаллӑ торбас ӑшне пуҫтарса чикнӗ те чӗркуҫҫинчен кӑшт аяларахран пиҫиххипе ҫыхса лартнӑ. Ингину кӑштах курпунланнӑ, ватлӑха пула вӑйӗ самаях чакнӑ пулмалла та, пӑлан ҫине те вӑл ҫын пулӑшмасӑр утланса лараймасть.

Якутсен Талакан ятлӑ ялӗнчен тухсан, эпир хӗвелтухӑҫ еннелле ҫул тытрӑмӑр, виҫӗ талӑкран вара Урмипе Олгон текен юханшыв хушшине ҫитрӗмӗр. Ку шывсене пӗр-пӗринчен ҫӳллӗ ту хырҫи уйӑрса тӑрать. Ӑна быгин-быгинен теҫҫӗ имӗш.

Ҫанталӑк сасартӑк пӑсӑлма пуҫларӗ: тӳпене пӗлӗтсем хупӑрларӗҫ, сивӗ ҫил вӗрме тытӑнчӗ. Юр ҫӗкленчӗ, ҫил хӑйӗн ҫулне икӗ хут улӑштарма та ӗлкӗрчӗ. Эвенксем шиклӗн ун-кун пӑхкалама, пӑлансене хӑвалама тытӑнчӗҫ.

Ҫапах усал ҫанталӑкран тарса хӑтӑлма пулмарӗ. Пире вӑл шӑп та лӑп сӑртра ҫитсе ҫапрӗ, ҫавӑнпа эпир ун урлӑ каҫса ҫитнӗ-ҫитмен канма вырнаҫмалли хӳтӗрех вырӑн шырама пуҫларӑмӑр.

Ҫӗрле асар-писер ҫанталӑк пуласси паллах. Вӑйлӑ ҫил йывӑҫсене ава-ава илет, вӑрман кашлать. Пӑлансен ҫурӑмӗсем, вӗсем ҫине тиенӗ япаласем, ҫынсен хулпуҫҫийӗсемпе ҫӗлӗкӗсем юр вӗҫтернипе шап-шурӑ шуралса ларнӑ. Пӑрланчӑк юр пӗрчисем йӗркеллӗ пӑхма та памаҫҫӗ, хытӑ пырса ҫапнипе питӗ ыраттараҫҫӗ, йӗппе чикнӗ пекех туйӑнать. Эвенксем пичӗсене хупӑрласа лартнӑ та ҫаплипех малалла утаҫҫӗ.

Малта пыракансем канма вырнаҫма самай лайӑх вырӑн тупнӑ-мӗн. Вӗсем ту хырҫин сӗвеклӗхӗсене хупӑрласа тӑракан вӑрманти пӗр пысӑках мар уҫланкӑна суйласа илнӗ. Ку уҫланкӑ хӗвелтухӑҫ еннелли сӗвеклӗхре, унтан, сайра вӑрмансем урлӑ каҫсан, сисмесӗрех тундрӑна кӗрсе каятӑн. Пирӗн ҫул ӗнтӗ шӑпах ҫав еннелле выртать.

Эвенксем пӑлансем ҫинчи япаласене вӑр-вар пушатрӗҫ те палаткӑсем карма тытӑнчӗҫ. Эп вӗсем ҫав тери хӑвӑрт та туслӑн ӗҫленинчен тӗлӗнсе кӑна тӑратӑп.

Палаткӑсем карсанах арҫынсем вӑрманалла чупрӗҫ: пӗрисем — вутӑ патне, теприсем — чӑрӑш лӑсси хуҫма. Хӗрарӑмсем ку хушӑра типӗ курӑк татса тултарчӗҫ. Кухлянкӑсемпе чӗркенӗ ачасем, хӑйсене палаткӑсене хӑҫан илсе кӗрӗҫ-ши тесе, тӗркесем ҫинче чӑтӑмлӑн кӗтсе лараҫҫӗ.

Ингину старик кӑвайт умӗнче тӑрать, хӑй туя сине уртӑннӑ, хушӑран ҫеҫ вӑл кӑтартусем паркалать, ӗҫ чиперех пынӑ чух хӑй хутшӑнмасть.

Пӗр вӑтӑр минут пек иртсен, эпир пурте палаткӑна кӗтӗмӗр, чей вӗретрӗмӗр, тимӗр кӑмака тавра ларса, чей ӗҫме тытӑнтӑмӑр. Тулта асар-писер ҫил-тӑман ахӑрать. Ҫил палаткӑна тыта-тыта силлет, типӗ юрпа сапать. Кӑмака мӑрйине кӗре-кӗре хурлӑхлӑн улать те, тискер чӗрчун пек урса кайса, вӑрманалла кӗрсе ахӑрать.

Апатланнӑ хыҫҫӑн пурте васкасах ҫывӑрма выртрӗҫ. Кӑмака умӗнче эпир старикпе иксӗмӗр ҫеҫ ларса юлтӑмӑр. Унпа эп кашни каҫ тенӗ пекех калаҫнӑ, сахал мар вӑл мана хӑйӗн йывӑр пурнӑҫӗ ҫинчен каласа панӑ. Ингину питӗ нумай курса ҫӳренинчен пайтах тӗлӗннӗ эпӗ. Ӑҫта кӑна пулман пулӗ вӑл хӑйӗн табунӗпе пӗрле. Якут облаҫне те ҫитнӗ, Сюркум сӑмсахӗ патӗнче те пулнӑ, икӗ хут Охотск тинӗсӗн кӑнтӑр ҫыранӗ тӗлӗнчен тундра урлӑ каҫнӑ, Чумкан патне ҫитнӗ.

Ҫак вӑхӑтра эп старике вӑл мана Уркан юханшывӗ ҫинче пулса иртнӗ истори ҫинчен каласа пама пулни ҫинчен аса илтертӗм.

Ингину чӗлӗмне чӗртсе ячӗ те, кӑмака умнерех сиксе ларса, хӗмленсех ҫунакан кӑвайта вут пуленкисем пӑрахрӗ, унтан вара калама пуҫларӗ.

Старик вырӑсла начар калаҫать, ӑна хам ӑшра тӳрлете-тӳрлете эпӗ ҫапла ҫырса пытӑм:
— Ку вӑл тахҫанах пулса иртнӗ… — терӗ Ингину васкамасӑр.
— Ун чухне эпӗ пӗчӗк ача кӑначчӗ-ха. Ку вӑхӑтра эпир Ян-дэ-янге текен ту-сӑрт тӑрӑх пӗр вырӑнтан тепӗр вырӑна куҫса ҫӳреттӗмӗр. Ҫак ҫулсенче кунта пӗр вырӑс ҫынни ылтӑн шырама килнӗччӗ. Пӗр ҫирӗм пиллӗксенче пурччӗ пуль вӑл, сарӑ ҫӳҫлӗччӗ, кӑвак куҫлӑччӗ. Пирӗн пекех кухлянка, торбас тата тир ҫӗлӗк тӑхӑннӑччӗ, аллисенче — алсишчӗ. Вӑл ылтӑн кӑларнӑ ҫӗртен таврӑнма тухнӑ-мӗн ватӑлса виличчен пурӑнмалӑхах тупнӑ пулнӑ хӑй ылтӑнне. Анчах пурнӑҫ шӑпи урӑхла пулса тухнӑ.

Вӑл ҫулхине пӑлансем питӗ нумай вилсе пӗтрӗҫ. Выҫлӑх ҫул ҫитсе ҫапни куҫ умӗнчех пулнӑ ӗнтӗ. Пур ҫӗртен те усал хыпарсем ҫеҫ килетчӗҫ. Ман атте вара чир сарӑлнӑ районтан аяккарах тухса кайма шутларӗ. Ҫула тухас умӗн хайхи ылтӑн шыракан пирӗнпе пӗрле хӑйне те илме ыйтрӗ. Атте шухӑшларӗ-шухӑшларӗ те килӗшрӗ. Тепӗр кунне эпир ҫула тухрӑмӑр, вӑл та пирӗнтен юлмарӗ. Эп унӑн ятне пӗлместӗп, анчах хӑйне вара паянхи пекех астӑватӑп, паянхи пекех чӗрӗ тӑрать вӑл ман умра. Питӗ хастар йӗкӗтчӗ хӑй — пӗрре те алла усса лармастчӗ: пӑлансем ҫине тиенӗ тӗркесене пушататчӗ, вӑр-вар кӑна палаткӑсем каратчӗ. Атте ӑна ҫав тери юратса пӑрахнӑччӗ, эпӗ те туслашса кайнӑччӗ.

Пӗр ултӑ кунтан эпир Горин текен юханшыв хӗррине ҫитрӗмӗр, кунта кивӗ хӳшӗре пурӑнакан чухӑн эвенка тӗл пултӑмӑр. Арӑмӗ, икӗ пӗчӗк ача пур хӑйӗн. Вӗсен мӗнпур пек пӑланӗсем йӑлтах вилсе пӗтнӗ-мӗн те, ҫавна пула халь вӗсем йӗлтӗрпех хӑйсен сородичӗсем тӑракан Уркан хӗррине кайма хатӗрленнӗ. Пирӗн атте вӗсене хӑйӗн ушкӑнӗпе пӗрлешме сӗнчӗ, анчах вӗсем килӗшмерӗҫ, хайсен янташӗсем патне ҫитсе, ҫуркуннеччен пулӑ тытса пурӑнатпӑр терӗҫ. Уркан хӗррине кайса курас шутпа йӗкӗт те пирӗнпе пыма килӗшмерӗ, чухӑн ҫемйипе пӗрле юлчӗ. Эпир вӗсене пусса ҫиме пӗр пӑлан парса хӑвартӑмӑр та хамӑр Уд текен юханшыв еннелле ҫул тытрӑмӑр.

Эпир тухса кайсан, эвенк вырӑс йӗкӗчӗпе пӗрле кӗлтӗрпе ҫул хывма тухса кайнӑ. Ку ҫулпа вӗсем кайран эвенк ҫемйине тата япалисене илсе кайма шутланӑ. Арӑмӗ ачи-пӑчипе хӳшӗрех юлнӑ. Виҫҫӗмӗш кунне вӗсем Уркан хӗррине чиперех ҫитнӗ, анчах унтан эвенксем тухса кайнӑ пулнӑ, вӗсем вырӑнне сунарҫӑ-нанаецсем вырнаҫнӑ.

Хӑйсем сунарҫӑсем патӗнче ҫӗр каҫнӑ та, ирхине, ҫанталӑк пӑсӑлса кайнине курсан, ирӗксӗрех тепӗр каҫа юлма тивнӗ. Иккӗмӗш каҫхине эвенк сасартӑк вилсе кайнӑ. Вара йӗкӗт нанаецсенчен кӑштах типӗтнӗ пулӑ илнӗ те эвенк ҫемйине ҫӑлас шутпа каялла тухса кайнӑ. Ҫул ҫинче ӑна каллех ҫил-тӑман ҫитсе ҫапнӑ. Ку ҫил-тӑман темиҫе талӑка пынӑ. Мӗнпур вӑйне пухса малалла утнӑ вӑл тарӑн кӗртсене аша-аша, анчах вилнӗ эвенкӑн ҫемйине ҫӑлма пӳрмен пулас ӑна. Виҫҫӗмӗш хутӗнче те вӑл ҫил-тӑман айне пулнӑ. Малтан хывнӑ йӗлтӗр йӗрне юр шӑлса лартнӑ, ҫавна пула вӑл ҫӗтсе кайнӑ пулмалла. Эвенкӑн арӑмӗпе ачисем ӑҫта кайса кӗни паллӑ мар, нимӗнле йӗр те юлман. Ахӑртнех, тайгара вӗсем те ҫӗтсе кайнӑ пулас. Ҫӗтнӗ пулсан, паллах, выҫса вилнӗ ӗнтӗ.

— Ҫуркунне, юр ирӗлме пуҫласан, — терӗ малалла Ингину, — эпир Уд хӗрринчен тапранса тухрӑмӑр та Уркан хӗрне ҫитрӗмӗр. Пӗррехинче икӗ эвенк хӑйсен планӗсене шырама тухса кайнӑ, ҫӳресен-ҫӳресен вӗсем сасартӑк кӗрт ӑшӗнчен этем ури кӑнтарса тӑнине асӑрханӑ. Атте юра чавма хушнӑ. Ку ҫын ылтӑн шырама килнӗ вырӑс йӗкӗчӗ пулнине пӗлсен, эпир питӗ хурлантӑмӑр, мӗншӗн тесен ӑна пурте питӗ кӑмӑллаттӑмӑр. Эпир ун йӗри-тавра хытах сӑнарӑмӑр. Вӑл кӑвайт хурасшӑн пулнӑ, анчах чӗртсе ярайман. Хӑйпе илсе тухнӑ типӗтнӗ пуллине шӑшисем кӑшланӑ…

Старик шӑпланчӗ. Тулта ҫаплах ҫил-тӑман ахӑрать. Палатка чӳхенсе ҫеҫ ларать. Таҫта инҫех те мар хӑрӑк йывӑҫ кӗрслетсе ӳкни илтӗнчӗ. Пирӗн палаткӑсем ҫине ҫил хаяррӑн киле-киле тапӑнать, пире эвенк ҫемйине ҫӑласшӑн тӑрӑшнӑ сарӑ ҫӳҫлӗ йӗкӗте пӗтернӗ пек пӗтерейменшӗн ытла та хытӑ тарӑхать пулас вӑл.

Отрядри чи пӗчӗк хӗрача вӑранчӗ те йӗрме тытӑнчӗ. Амӑшӗ ӑна алла илсе лӑпкама, сиктерме пуҫларӗ.

Эпӗ старик ҫине пӑхса илтӗм. Вӑл куҫне хупнӑ та сулахай аллипе темӗнле хӑрушӑ япалана сирсе ярасшӑн пулнӑ пек ларать. Эп ӑна хулпуҫҫинчен тӗртрӗм. Вӑл карт! сикрӗ те хӑравҫӑллӑн йӗри-тавралла пӑхса илчӗ, унтан тӑрса вырӑн сарма тытӑнчӗ.

Эпӗ те хам вырӑн ҫине кӗрсе выртрӑм, анчах чылайччен ҫывӑрса каяймарӑм. Ман куҫ умӗнче мӗн тӗлӗрсе кайичченех тайгари юрпа хупланса ларнӑ пӗчӗк хӳшӗ, унта икӗ пӗчӗк ачапа ларакан мӗскӗн хӗрарӑм, хӑрушӑ ҫанталӑк витӗрех ҫул хывма тухнӑ ҫамрӑк йӗкӗт курӑнса тӑчӗҫ…

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех