Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: Хӗллехи поход

Автор: Александр Галкин

Ҫӑлкуҫ: Арсеньев В.К. Тайгари тӗлпулусем: калавсем. — Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1960. — 178 с. — 105–114 с.

Ҫул: 1960; Хушнӑ: 2020.11.14 14:45

Пуплевӗш: 217; Сӑмах: 2320

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Ҫутҫанталӑк

Эпир Сихотэ-Алинь текен ту хырҫи урлӑ каҫрӑмӑр. Унӑн хӗвеланӑҫ енчи сӗвеклӗхӗнче юр ытла та тарӑн иккен. Нарттӑсене хамӑрӑн ҫӗклесе утма лекрӗ. Йытӑсем кӗрт ӑшне пута-пута лараҫҫӗ те унталла-кунталла сиккелеҫҫӗ кӑна, нимӗн чухлӗ те пире пулӑшаймаҫҫӗ. Хӑйсем чееленме те пӗлеҫҫӗ тата: кӳлнӗ ременьсене туртӑнтармасӑрах пыраҫҫӗ; вӗсене тӗрӗслес тесе, алӑпа тытма хӑтланатӑн ҫеҫ, ҫак вӑхӑтра каялла ҫаврӑнса пӑхаҫҫӗ те туртанҫи тума хӑтланаҫҫӗ.

Ҫырма тӑрӑх анаталла аннӑҫемӗн юр тарӑнланса пырать, пирӗи ҫула йывӑрлатнӑҫем йывӑрлатать. Ыран эпӗ, нарттӑсене канма вырнаҫнӑ ҫӗре хӑварса, малтан йӗлтӗрсемпе ҫул тума, тепӗр кунне вара ҫав ҫулпа кайма шутласа хутӑм.

Эпир ҫырман сылтӑм ҫыранӗнчи ҫамрӑк чӑрӑшлӑха, ҫӳллӗ чул хысак ҫывӑхне вырнаҫрӑмӑр. Ку вырӑн мана аванрах пек туйӑнчӗ: пӗр енчен пире ҫилтен сыран хӳтӗлет, тепӗр енчен — вӑрман, виҫҫӗмӗш енчен — ҫамрӑк чӑрӑшлӑх.

Тепӗр кунне эпир ҫул тума тухрӑмӑр. Кӑштах кайсан, каялла ҫаврӑнса пӑхрӑм та канмалли вырӑна анӑҫлӑх суйласа илейменнине асӑрхарӑм. Чул хысак тӑрринче кӗҫ-вӗҫ пирӗн палаткӑсем ҫине татӑлса анас пек юр купи усӑнса тӑрать. Эпӗ вара, каялла таврӑнсанах, палаткӑсене урӑх вырӑна куҫарма шухӑшласа хутӑм.

Кӑпка юр тӑрӑх темӗнле ҫын та канмасӑр ҫур сехетрен ытла утаймасть. Ҫавӑнпа та малта пыраканни, ҫирӗм минутран хыҫа тӑрса, улшӑнса пымалла турӑмӑр. Ҫапла ылмашӑнкаласа эпир кун каҫиччен вунӑ ҫухрӑм ҫул тукаларӑмӑр. Хӗвел ана пуҫласан тин каялла таврӑнтӑмӑр.

Канма вырнаҫнӑ ҫӗре ҫитрӗмӗр те пӑхатпӑр: пирӗн палаткӑсем вырӑнӗнче ҫӳп-ҫаплӑ юр купи кӑна. Шӑпах эп шутланӑ пек пулса тухнӑ иккен: хамӑр ҫук чухне хайхи юр купи йӑтӑнса та аннӑ. Пӗр-икӗ сехет чаврӑмӑр эпир палаткӑна туртса кӑлариччен. Унтан ӑна урӑх ҫӗре лартрӑмӑр та вутӑ татса кӑвайт хутӑмӑр. Каҫхи апат хатӗрлеме тытӑниччен йӑлтах тӗттӗмленсе ҫитрӗ.

Ҫав тери лӑпкӑ каҫ тӑрать, тӳпере ҫӑлтӑрсем выляҫҫӗ. Хушӑран-хушӑран ҫеҫ вӑрманти йывӑҫсем сивӗпе шартлатса ҫурӑлни илтӗнсе каять. Палаткӑра самаях ырӑ-мӗн, тултинчен те ӑшӑрах. Эпӗ кун кӗнекине ҫыратӑп, Ноздрин лӑкӑртатса вӗрекен пӑтта ҫунса хытасран кашӑкпа пӑтратса ларать, Рожков чикарккӑ чӗркесе тӑрать. Сасартӑк темӗнле халиччен илтмен шӑв-шав кӗрлесе иртрӗ. Вӑл таҫтан ҫӗр айӗнчен хӑпарнӑ пек илтӗнчӗ. Темӗнле пысӑк та йывӑр япала, пӗр енчен тепӗр ене пыра-пыра ҫапӑнса, арканса, шавласа тарӑн шӑтӑкалла йӑтӑнса аннӑ пек туйӑнчӗ. Палатка сиксе илчӗ те чалӑшса кайрӗ. Вӑрман шавлама, йывӑҫсем ҫинчен юр тӑкӑнма пуҫларӗ. Йытӑсем ҫуйхашма, сиккелеме тытӑнчӗҫ. Шӑв-шав часах ҫурҫӗр-хӗвелтухӑҫ еннелле кайса ҫухалчӗ. Ку ҫӗр чӗтренӳ пулнине эпӗ часах тавҫӑрса илтӗм. Юр пирӗн палаткӑсем ҫине мӗншӗн йӑтӑнса анни те халь паллӑ пулчӗ.

Ҫав вӑхӑтра эпир палаткӑра пулнӑ пулсан, паллах, инкек курмасӑр хӑтӑлаймастӑмӑрччӗ.

Ҫӗр сиккелеме тытӑнсан, Ноздрин, тӗтӗме пула куҫне-пуҫне хӗскеленӗ май, Рожков ҫине пӑхмасӑр:
— Ҫитӗ сана, мӗн ашкӑнса ларатӑн, — терӗ кӑмӑлсӑррӑн.

— Мӗн тетӗн? — ыйтрӗ лешӗ унран.

— Ан силлесе лар, тетӗп.

Вӑл палаткӑпа пӑтӑ витрине Рожков силлесе ларать тесе шутларӗ пулас.

Ҫӗрле тата икӗ хутчен силленсе илнӗ иккен ҫӗр, анчах эп, кун каҫиччен ҫав тери ывӑнса ҫитнӗскер, ним туймиех ҫывӑрнӑ пулнӑ. Ҫӗр каҫиччен эпир хывнӑ ҫул самаях хытма ӗлкӗрнӗ, вунӑ ҫухрӑм вара ним чӑрмавсӑрах тухрӑмӑр.

Малтан ҫул хывса пынӑ май пирӗн кашни хутӗнчех ҫав ҫула виҫӗ хут утма лекнипе вӑхӑт тӗлӗшпе ҫул тӑршшӗ икӗ хут ытларах вӑрӑмланчӗ. Ку мана пӑшӑрхантара пуҫларӗ, мӗншӗн эпир хамӑрпа пӗрле виҫӗ эрнелӗх кӑна апат-ҫимӗҫ илсе тухнӑ. Ӑна виҫ-тӑватӑ кунлӑха перекетлеме пулать ӗнтӗ, унтан ытла мар. Эп вара, ӑтӑр тытакансене тӗл пуласса шанса, пур йӗре те тимлесе пӑха пуҫларӑм.

Кашни кун ҫул хывма тиврӗ. Хӑш-пӗр чух тата каҫхине пирӗн ҫула тӑман шӑлса лартнисем те пулкаларӗҫ, вара ӑна тата тепӗр хут таптаса тухма лекрӗ. Кун каҫиччен ҫав тери ывӑнса ҫитнипе урасем те пӗр-пӗринчен иртми пулаҫҫӗ, канмалли ҫӗре таврӑнсан татах ӗҫ пур: вутӑ хатӗрлемелле, татмалла, ҫурмалла, каҫхи апат пӗҫермелле, атӑ-пушмаксемпе кӗпе-тумтирсене юсамалла. Юр тӗлӗнмелле тарӑн, хӑш-пӗр чухне канма вырнаҫнӑ ҫӗрте те йӗлтӗрсемпех ҫӳретпӗр. Вӗсемсӗр шыв йӑтса килме те, вутӑ ҫӗклеме кайма та, нарттӑсем патне пыма та май ҫук.

Атӑ-пушмаксемпе кӗпе-тумтирсем юлашкинчен палласа илейми ҫӗтӗлсе пӗтрӗҫ. Тӗлӗнмелли те ҫук ӗнтӗ кунран: ҫулҫӳреве тухни кӗҫ-вӗҫ икӗ ҫул тултарать. Ҫӗтӗлсе юрӑхсӑра тухнӑ атӑ-пушмаксене эпир пӑрахмастпӑр: ыттисем ҫӗтӗлсен саплама кирлӗ.

Малтанах эпир атӑ-пушмаксене сайра хутра ҫеҫ юсакалаттӑмӑр, юлашки вӑхӑтра кашни кун тенӗ пекех юсама тиве пуҫларӗ. Пулӑ тирӗ те пӗтсе ҫитрӗ, вара эпир, кӗрӗк аркисене тата-тата илсе, урасене чӗркеме пикентӗмӗр. Анчах вӗсем нумай чӑтаймаҫҫӗ. Ҫапла тата-тата илнипе пирӗн кӗрӗксем часах гусарсен аркӑсӑр пиншакӗсем пек тӑрса юлчӗҫ. Эпир вара пиҫиххисене салтса пӑрахрӑмӑр, мӗншӗн тесен вӗсем аялти пиншаксем ҫине шуса анакан пулчӗҫ.

Аялти кӗпе-йӗмсем тӗлӗшпе те ӗҫсем начарланчӗҫ. Эпир ӗнтӗ тахҫантанпах кӗпесене улӑштарман. Вӗсем тарпа хытса ларчӗҫ, ҫӗвӗрен кайма тытӑнчӗҫ. Ҫӗтӗк-ҫатӑксем ӳте-тире аран ҫеҫ хуплакаласа тӑраҫҫӗ, вӗсем, усӑнса анса, утма чӑрмантараҫҫӗ. Хывӑнмасӑрах ҫӗтӗк татӑксене е кӗсье, е ҫухава, е ҫанӑ витӗр турта-турта кӑларатпӑр.

Ҫул ҫинче кун чухлӗ вӑхӑт иртессе эпӗ пӗрре те шухӑшламан. Куншӑн пӗтӗмпех тарӑн юр тата час-час пулакан ҫил-тӑмансем айӑплӑ.

Декабрӗн ҫиччӗмӗшпе вунсаккӑрмӗшсем хушшинче ҫанталӑк уйрӑмах япӑх тӑчӗ. Ҫак вӑхӑтра эпир шӑпах йывӑҫ хупписенчен тунӑ хӳшӗ евӗрлӗ пӗр пӗчӗк пӳрт патне ҫитсе тухрӑмӑр. Ӑна, паллах, орочсем тунӑ ӗнтӗ, унта ҫуллахи вӑхӑтра сунарҫӑсем ҫӗр каҫаҫҫӗ. Пӳрчӗ кивӗскер, ӑна туса лартнӑранпа чылай ҫулсем иртнӗ пулас. Тӑррине витнӗ йывӑҫ хуппи вистеннӗ те, витӗрех ҫил вылять. Эпир пурпӗрех савӑнтӑмӑр, ку пирӗншӗн чи чаплӑ хӑна ҫурчӗ пекех туйӑнчӗ. Кунта тахҫан ҫынсем пулнӑ вӗт-ха! Чӑн та ӗнтӗ, ку тахҫанах пулнӑ, ҫапах вӗсем кунта кӗрсе ҫӗр каҫнӑ. Тен, халь каллех пӗр-пӗр сунарҫӑ килсе тухӗ.

Эпир пӳрте май килнӗ таран йӗркелеме тытӑнтӑмӑр: чи малтанах мӑрьерен кӗрсе тулнӑ юра шӑлса кӑлартӑмӑр, ҫӳп-ҫапсене тасатрӑмӑр, йӗпе курӑкпа шӑтӑк-ҫурӑксене мӑкласа хутӑмӑр.

Ҫул ҫинчех ҫитсе ҫапнӑ ҫил-тӑман кӗҫех чарӑнать пулӗ тенӗччӗ те эпӗ, анчах йӑнӑшнӑ иккен. Тул ҫутӑласпа вӑл пушшех урса кайрӗ. Вӑйлӑ ҫил юр пӗлӗтне ҫӗр ҫумӗнчен ҫӗклет те айлӑм тӑрӑх кутӑн-пуҫӑн ҫавӑрттарса хӑвалать. Сывлӑшра пӗчӗк туратсем, йывӑҫ хупписемпе типӗ курӑк пӗрчисем явӑнкаласа вӗҫсе ҫӳреҫҫӗ. Пӗчӗк пӳрт чӗтрешсе кӑна ларать, кӗҫ-вӗҫ сывлӑша ҫӗкленессӗн туйӑнать. Сых ятне эпир ӑна нарттӑсем ҫумӗнчи вӗренсемпе ҫывӑхри йывӑҫ вуллисемпе тункатасенчен кӑкарса лартрӑмӑр.

Пирӗн кӗҫех хутма вутӑ пӗтсе ҫитрӗ, вутӑ илме каймалла. Анчах Рожков пӳртрен тухма кӑна ӗлкӗрчӗ, питне-куҫне ҫийӗнчех тӑм илсе ячӗ. Кӑвакарса кайнӑ питҫӑмартийӗсем самантрах шуралса ларчӗҫ. Эп вара ҫине тӑрсах ун питне юрпа сӑтӑрма тытӑнтӑм.

Ҫил-тӑман пирӗн пӳрте силле-силле ӳлет. Пӳртре сивӗ, тӗтӗм йӑсӑрланать.

Юлашки пуленкене вучаха пӑрахсан, кирек мӗнле пулсан та вутӑ патне каймалли паллӑ пулса тӑчӗ. Вара пуртӑсем йӑтрӑмӑр та, пуҫ урлӑ утиялсем пӗркенсе, Ноздринпа иксӗмӗр пӳртрен тухрӑмӑр. Вӑйлӑ ҫил пырса ҫапнипе эпӗ кӑшт ҫеҫ йӑванса каймарӑм, вӗтӗ чуллӑ хӑйӑр сине «хӑна ҫурчӗн» тӑррине тытса тӑма ҫапса лартнӑ шалҫаран ярса илсе кӑна хӑтӑлса юлтӑм. Нимӗн курӑнми ҫавӑрттарать, хӑрушӑ. Юр стенасем пыра-пыра ҫапаҫҫӗ. Ҫавсем хушшинче эпӗ Ноздрина кӑштах курма ӗлкӗртӗм. Вӑл ҫиле май ҫаврӑнса тӑнӑ та питне пытарма тӑрӑшать. Ним тӗлсӗрех эп сылтӑмалла пӑрӑнтӑм та пӳртрен ҫӗр метр пек кайрӑм, тип ҫырма хӗрринче шывпа юхса килсе выртнӑ пӗрене ҫине пырса тӑрӑнтӑм. Эп ӑна вырӑнтан тапратасшӑн пултӑм. Ҫак вӑхӑтра ҫил-тӑман чатӑрӗ ҫурӑлса кайрӗ те ман ҫумрах Ноздрин курӑнчӗ. Эпӗ ӑна хулӗнчен тӗртрӗм. Вара май килнӗ чухлӗ вутӑ хатӗрлерӗмӗр те пӳрт еннелле йӑтса утрӑмӑр.

Кӑшт вӑхӑт иртсен, Рожков та пӳрте ҫитсе кӗчӗ. Хӑй нимӗн те тупайман, шӑнса-кӳтсе ҫеҫ кайнӑ. Эп ана, чирлӗскере, мана нимӗн каламасӑр тухса кайнӑшӑн хытах вӑрҫса илтӗм. Кун пек ҫанталӑкра пӳрт ҫумӗнчен кӑшт пӑрӑнсанах ҫухалса кайса пӗтме пулать.

Кӑвайт умӗнче хӗртӗнкелесе ӑшӑнсан, каҫ пулас умӗн эпир татах вутӑ патне кайрӑмӑр, икӗ хут хутларӑмӑр та вутӑ пирӗн ҫӗр каҫипе ҫунтармалӑхах ҫитрӗ.

Ҫапла эпир ҫак пӳртре тата тепӗр талӑк хытӑркаса лартӑмӑр. Виҫҫӗмӗш кунне каҫалапа тин ҫил кӑштах лӑплана пуҫларӗ. Йывӑр пӗлӗтсем тӳпене ҫаплах хупӑрласа тӑраҫҫӗ-ха, хушӑран хӗвеланӑҫӑн хӗрлӗ сӑнӗ курӑна-курӑна каять. Тӗксӗм пӗлӗтсем шупкалма тытӑнни, куҫа алчӑратса яракан шурӑ юр ялтӑртатни, хӗвеланӑҫ ҫутӑлни ырӑ ҫанталӑк килессе систереҫҫӗ.

Перекетлес тесе апат-ҫимӗҫе сахалтарах ҫиме пуҫланӑранпа пирӗн вӑйсем сисӗнмеллех чакма тытӑнчӗҫ. Апат-ҫимӗҫ кунран-кун сахаланнипе нарттӑсем ҫӑмӑлланчӗҫ, анчах йӑтма вара йывӑрланнӑҫем йывӑрлана пуҫларӗ.

Мӗн те пулин пӑрахса хӑварма май килмӗ-ши тесе, эпир хамӑр япаласене темиҫе хут та тӗрӗслерӗмӗр ӗнтӗ, анчах кашнинчех хамӑртан ытлашши япала ҫуккине куртӑмӑр. Ҫулла пулсан пӑрахса та хӑварӑттӑмӑр-и тен, ҫири кӗпе-тумтирпе те ҫынсем патне ҫитсе ӳкнӗ пулӑттӑмӑр, анчах тарӑн юрпа шартлама сивӗ палаткӑсене, вӑрӑм пӑчкӑсене, пуртӑсемпе ытти япаласене хамӑр хыҫҫӑн сӗтӗрме хӗтӗртет. Вӗсене пӑрахса хӑварсан, вилӗмрен ҫӑлӑнасси ҫинчен ан та шухӑшла вара.

Ҫитес кунсенчех пӗр-пӗр чӗрчун тытма ӗлкӗреймесен е ҫынсене тӗл пулаймасан, пӗтесси те пирӗншӗн паллӑ пулса тӑчӗ.

Юр ытла та тарӑннине пула чӗрчунсем те ҫӳремеҫҫӗ-мӗн, вӗсем кун пек чух йывӑҫ хуппи кӑшласа пурӑнаҫҫӗ. Ҫавӑнпа ниҫта та пӗр йӗр ҫук. Ултӑ йытӑран виҫҫӗшӗ таҫта ҫухалса юлчӗҫ. Те каялла кайрӗҫ вӗсем. Иккӗшӗ выҫса вилчӗҫ, ӗнтӗ пӗри ҫеҫ нарттӑсем хыҫҫӑн лапӑстатса пырать. Манӑн пӗр ӑтӑра персе ӳкерме май килчӗ, Ноздрин тепӗр пысӑках мар ҫӳлевӗҫ тытрӗ. Эпир вӗсене каҫса кайсах пӗҫерсе ҫирӗмӗр, кайран вара выҫӑ пурӑнма пуҫларӑмӑр. Халтан кайса ҫитнипе пирӗн урасем те пӗр-пӗринчен иртми пулса ҫитрӗҫ.

Эпир утакан ҫулсем кунсеренех кӗскелме тытӑнчӗҫ, час-часах канма пуҫларӑмӑр, ҫӗр каҫма вырнаҫсан, ҫав вырӑнтан вӑр-вар пуҫтарӑнса тухайми пултӑмӑр, юлашкинчен вара эп яланлӑхах тайгара юлассинчен шикленме тытӑнтӑм. Ывӑнса ҫитни, выҫӑхса халтан кайни ҫӗрле йӗркеллӗ ҫывӑрма памасть. Кун каҫмалӑх канма вырнаҫас, ҫиме ҫукки канӑҫсӑрлантарать, ҫавӑнпа мӗн пур вӑя хурса та пулин малаллах утма тӑрӑшатпӑр. Ҫынсене тӗл пулни ҫеҫ пире ҫӑлма пултарать, ҫак шанчӑк ҫеҫ пирӗн сӳнсе пыракан вӑй-хала кӑшт чӗрӗ вӑй хушать.

Пӗррехинче малта пыракан Ноздрин чарӑнчӗ те йывӑррӑн нартта ҫине тӗшӗрӗлсе анчӗ. Эпир иксӗмӗр шӑпах ҫакна кӗтнӗ тейӗн. Рожков нартта ҫаккине хывса пӑрахрӗ те ларчӗ, эп ҫыран хӗррине, пӑр ҫумне ҫыпҫӑннӑ пысӑк йывӑҫ вулли ҫумне пырса йӑвантӑм.

Чылайччен нихӑшӗ те чӗнмерӗмӗр. Эпӗ патакпа юр ҫине тӗлсӗр кукӑр-макӑрсем ӳкерме тытӑнтӑм. Унтан пуҫа ҫӗклерӗм те анлӑ ҫырма урлӑ ахальтен тенӗ пек тинкертӗм. Эпир кукӑртан тин кӑна пӑрӑнса тухнӑ май, пирӗн ума ҫухрӑм ҫурӑ сарлакӑш пӑр тӳремлӗхӗ тухса тӑчӗ. Хӗвел, чи аякри йывӑҫ тӑррисем патне ҫитнӗ май, Хунгари текен айлӑм ҫинелле чалӑшшӑн ҫутатать, ҫавӑнпа ҫеҫ унти путӑк-шӑтӑксемпе тӗмескесем хӑйсен мӗлкисене пула палӑраҫҫӗ. Мана ҫырма урлӑ темӗнле йӗр тӑсӑлса выртнӑ пек курӑнчӗ. Верен тӑсса хунӑ тейӗн. Тепӗр ҫыранта вӑл йывӑҫ тӗмисем хушшине кӗрсе курӑнми пулать. «йӗлтӗр йӗрӗ, тем тесен те йӗлтӗр йӗрӗ!»

Ҫак шухӑш вӗлтлетсе илме ҫеҫ ӗлкӗрчӗ ман пуҫӑмра, эпӗ сиксе тӑтӑм та хайхи йӗр еннелле ыткӑнтӑм. Ҫывхарса пынӑҫем вӑл лайӑхрах палӑра пуҫларӗ. Чӑнах та, йӗлтӗр йӗрӗ иккен. Унӑн пӗр хӗррине хӗвел ҫутатать, тепӗр хӗрри ҫуталаймасть, ҫавӑнпа тӗксӗммӗн курӑнать. Ҫакна асӑрханӑ та ӗнтӗ эпӗ.

— Ҫынсем, ҫынсем! — кӑшкӑрса ятӑм эпӗ урмӑшнӑ сасӑпа.

Рожковпа Ноздрин нарттӑсене пӑрахса хӑварсах ман пата чупса пычӗҫ. Ҫак хушӑра эпӗ йӗре тӗплӗн тӗпчесе пӗлме те ӗлкӗртӗм. Йӗрӗ ку ӗнерхи-мӗн, юр ӑна кӑштах шӑлса лартма та ӗлкӗрнӗ. Йӗр тӑрӑх пӑхсах ку ҫын пӗчӗкскер пулни паллӑ: йӗлтӗрӗ те, утӑмӗсем те питӗ пӗчӗк, пӗр енче туя йӗрӗ пур. Эхер те пӗр-пӗр пӗчӗк ача пулсан, вӗсем пурӑнакан вырӑн вара инҫех пулас ҫук.

Эпир тӳрех йӗр тӑрӑх утрӑмӑр. Утнӑ май эп ҫаплах йӗре сӑнаса пытӑм, аяккалла та пӑхма манмарӑм. Пӗр тӗлте шӑнса ларнӑ ваксем пуррине асӑрхарӑм, вӗсене пурне те пӗр рете каснӑ. Кунта ӗнтӗ, паллах, пулӑ тытнӑ. Тепӗртак кайсан, пирӗн йӗр урлӑ икӗ вӗр-ҫӗнӗ йӗлтӗр йӗрри каҫса кайни курӑнчӗ. Кунта, ав, нумай пулмасть вутӑ валли йывӑҫ каснӑ.

— Ҫынсем, ҫынсем! — тетпӗр хамӑр пурте. Ҫырма сылтӑмалла пӑрӑнчӗ, ҫак самантра эпир йывӑҫ хуппинчен тунӑ хӳшӗ ларнине асӑрхарӑмӑр. Унтан пӗркеленчӗк питлӗ-куҫлӑ пӗр пӗчӗк кӑна карчӑк тухрӗ. Ҫӑварне хӑй чӗлӗм хыпнӑ.

— Би — Чжанге, ке-кеу-де ела ни агдэ ини. Бу дзяпты анчи («Эпӗ — начальник, эпир виҫҫӗн. Темиҫе кун ӗнтӗ эпир нимӗн те ҫимен»), — терӗм эп ӑна.

Карчӑк малтан хӑраса ӳкрӗ, хӑйсен тӑван чӗлхипе калаҫнине илтсен, вӑл шикленме пӑрахрӗ. Ҫак вӑхӑтра хӳшӗрен тата тепӗр карчӑк тухрӗ, ку пушшех те пӗчӗк, пичӗ-кусӗ тата ытларах йӗрленкелесе пӗтнӗ, ҫӑварне тата вӑрӑмрах чӑпӑклӑ чӗлӗм хыпнӑ. Эпӗ вӗсене хамӑр камне, Хунгари ҫине епле ҫакланни, ӑҫталла ҫул тытни, йӗр тӑрӑх килсе вӗсене епле тупни ҫинчен ӑнлантарса патӑм та пулӑшу ыйтрӑм. Эпир выҫӑпа аптӑраса халтан кайнине пӗлсен, карчӑксем хыпӑнса ӳкрӗҫ, пире хӳшше кӗме сӗнчӗҫ. Пӗри вакка шыв ӑсма кайрӗ, тепри васкавлӑн йӗлтӗр ҫине тӑчӗ те, туя илсе, вӑрманалла йӑпӑртатрӗ. Вунӑ минут пек иртсен, вӑл пӑлан какайӗ илсе килчӗ, хыпалансах пӗҫерме пикенчӗ. Тепӗр карчӑкӗ кӑвайт ҫине чей вӗретме ҫакса ячӗ, кӑвар ҫинче юкола ӑшалама тытӑнчӗ.

Эпир ӗмӗрне курман пек ҫиме пуҫларӑмӑр. Карчӑксем пире кӑмӑллӑн хӑналаҫҫӗ, анчах ытлашши сисе тултарма хушмаҫҫӗ.

Хырӑм выҫҫи кӑшт иртнӗ пек пулсан, эпир нарттӑсене илсе килме каясшӑнччӗ, анчах карчӑксем иккӗшӗ те нарттӑсем ӑҫтине ыйтса пӗлнӗ хыҫҫӑн пире ҫывӑрма выртма сӗнчӗҫ, нарттӑсене ӗнер сунара тухса кайнӑ упӑшкисем илсе килеҫҫӗ, терӗҫ. Вӗсем кӗҫех таврӑнмалла ӗнтӗ.

Хывӑнмасӑрах эпӗ ҫемҫе йывӑҫ лӑссисем ҫине выртрӑм, куҫсем хӑйсем тӗллӗнех хупӑнчӗҫ. Хӳшӗ ҫывӑхӗнче йӗлтӗрсем юр ҫинче чӗриклетнине ҫеҫ илтсе юлтӑм. Карчӑксем таҫта кайрӗҫ ӗнтӗ. Ҫакӑн хыҫҫӑнах эпӗ те вилнӗ пекех ҫывӑрса кайнӑ. Нумай ҫывӑрнӑ-и, сахал-и, вӑранса кайрӑм. Ноздринпа Рожков ҫывӑраҫҫӗ-ха. Кӑвайт леш енче карчӑксем тата вӗсен сунартан таврӑннӑ упӑшкисем лараҫҫӗ. Эпир ҫывӑрнӑ вӑхӑтра вӗсем, пирӗн ҫӗтӗк-ҫатӑк атӑсене хывса илсе, ҫӑмламас тиртен ҫӗлетнӗ чӑлхасем тӑхӑнтартса янӑ. Эпӗ тӑма хӑтлантӑм, анчах пуҫ ҫаврӑнса кайнипе каллех йӑванса кайрӑм.

— Ҫывӑр! Нумай ҫывӑрас пулать, — терӗ пӗр старикӗ мана.

Эп выртнӑ-выртман каллех ыйха путрӑм.

Тепӗр кунне вӑрансанах хамӑр кӗлеткесене тапратма май ҫук сурнине туйрӑмӑр. Пӗтӗм шӑмшак тӑхланпа шӑратса янӑ пек йывӑрланса выртнӑ, вӑй пачах та ҫук, алла ҫӗклеме те ҫав тери йывӑр: Рожковпа Ноздрин вӑранчӗҫ те, эп вӗсене аран палласа илтӗм. Пичӗ-куҫӗсем, алли-урисем йӑлтах шыҫса кайнӑ. Вӗсем те ман ҫинелле шиклӗн пӑхаҫҫӗ. Эпӗ те вӗсенчен уйрӑм мар пулас. Стариксем пире епле пулсан та тӑма, кӑштах утса ҫӳреме, хускалкалама хушрӗҫ.

Анчах кӑна калама ҫеҫ ҫӑмӑл, пурнӑҫа епле кӗртмелле? Орочсем ҫине тӑрсах хушаҫҫӗ-мӗн тӑма. Вӗсем пире урасене тӑхӑнма, ура ҫине тӑма пулӑшрӗҫ. Стариксем вутӑ татма пикенчӗҫ, пирӗнтен кашнинех е пуртӑ патне кайма, е вутӑ илсе килме, е пӗр-пӗр вут сыппине ҫӗклесе хума хуша пуҫларӗҫ. Эп Ноздринпа Рожкова ӗҫрен ан пӑрӑнӑр, терӗм, мӗн пирки хусканусем тума е мӗн пирки ӗҫлеме кирли ҫинчен ӑнлантарса патӑм.

Пуҫ ҫаврӑнасси, ӑш йӗкленесси, ыйхӑпа аптрасси ҫак кун кунӗнех канӑҫ памарӗ. Хускалкалас тесе эпир хӳшӗрен виҫӗ хут та тухса пӑхрӑмӑр.

Вӑй кӗресси ытла та вӑраха кайрӗ. Пирӗн хыҫҫӑн икӗ карчӑк, пӗчӗк ачасем хыҫҫӑн ҫӳренӗ пек, ҫӳрерӗҫ, ӑшшӑн пӑхрӗҫ. Хӑйӗн чирлӗ ачине ҫеҫ ҫапла пӑхма пултарать амӑшӗ. Хӗрарӑмсем пирӗн мӗнпур тумтирсене юсарӗҫ, ҫӗнӗ атӑсем пачӗҫ, арҫынсем нарттӑсене юсарӗҫ, ҫӗнӗ йӗлтӗрсем туса парнелерӗҫ. Юлашкинчен эпир ҫула тухмалӑхах сывалса ҫитрӗмӗр.

Ҫав юр хӗвсе лартнӑ ҫырма хӗрринчи пӗчӗк хӳшше эпӗ халӗ те паянхи пек куҫ умӗнче курса тӑратӑп. Хӳшӗ патӗнче ҫӑварӗсене чӗлӗм хыпнӑ икӗ карчӑк тӑраҫҫӗ. Вӗсем пире ӑсатма тухнӑ. Пӑртакках кайсан эпӗ ҫаврӑнса пӑхрӑм. Карчӑксем ҫав вырӑнтах тӑраҫҫӗ. Эп вӗсене ҫӗлӗкпе сулма тытӑнтӑм. Ҫырма кукӑрне кӗрсе кайнӑ чух вара юлашки хут сулса хӑвартӑм.

Стариксем пире ҫул сине валли апат-ҫимӗҫ пачӗҫ, чылай аякка ӑсатса ячӗҫ. Малашне мӗнле каймаллине, ҫынсене ӑҫта тупмаллине каласа ӑнлантарчӗҫ. Вара уйрӑлтӑмӑр.

Хӗллехи ҫанталӑкра Хунгари текен юханшыв тӑрӑх ҫӳрени ман пурнӑҫра чи йывӑр самантсенчен пӗри шутланать. Ку вӑл 1909 ҫулта пулса иртрӗ. Ахальтен мар ӗнтӗ икӗ карчӑк сӑнарӗ ман куҫ умӗнчен кайма пӗлмест. Пирӗн пурнӑҫа ҫавсем ҫӑлчӗҫ те-и тен?

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех