Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: Х. Чӗре сасси

Пай: Хура ҫӑкӑр –> Пӗрремӗш кӗнеке

Автор: Илпек Микулайӗ

Ҫӑлкуҫ: Илпек Микулайӗ. Хура ҫӑкӑр. Роман. — Шупашкар: Чӑваш кӗнеке издательстви, 1989. — 400 с.

Ҫул: 1989; Хушнӑ: 2020.10.28 00:03

Пуплевӗш: 357; Сӑмах: 2848

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Паллӑ мар

Шерккей хӑй килне ҫитиччен никампа та сӑмахламарӗ. Хапхи умӑнче ӑна Сайте кӗтсе илчӗ. Упӑшкин кӑмӑлӗ ҫӗкленнине вӑл ҫийӗнчех асӑрхарӗ.

— Тата мӗн пулчӗ? — ыйтрӗ Сайте.

— Нимӗн те пулман-ҫке, — тавӑрчӗ Шерккей; унтан вай шухӑшӗ тӗлне пулнӑ сӑмахсене йӗркеллӗ ҫыхӑнтармасӑрах кала-кала пачӗ, — Ак, мана атӑ пачӗҫ, пиншакпа кӗпе те пачӗҫ, шӑлаварӗ те пурччӗ, Тухтара парса хӑвартӑм…

— Тупата, мӗн сӳпӗлтетен ҫак? Кам парса ячӗ? Мӗн парса хӑвартӑм тетӗн? Паттӑра тухрӑнам?

— Паттӑра… Паттӑра… Ну, ут ячӗҫ. Ман ҫӳренӗм чи малти вырӑна тухрӗ. Пӗрремӗш парне пачӗҫ… Ак, куратӑн пуль?

— Ай, курмасӑр, курмасӑ-ӑр!.. Чим-ха, мӗн кирлӗ мара калаҫатӑн? Ӑҫта ун пек, ытла… — тавҫӑрма хӑтланчӗ пулин те шанмасӑр сӑмах хушрӗ Сайте.

— Хм… Хӗрарӑм-ҫке! Сана ҫын чӗлхипе калаҫҫӗ-ха ҫапла тесе, ӗненместӗн… Ме, кӗртсе хур ҫаксене… Чим, атти юрать-и хама, тӑхӑнса пӑхам. — Шерккей урамрах, ҫӑпатине салтса, аттине тӑхӑнса пӑхрӗ. Ятне хӑй валли ҫӗлетнӗ тейӗн, шӑп кӑна. Ӑна каялла хыврӗ те пӗтӗм ҫыххине Сайтене тыттарчӗ.

Шерккей хӑй пурпӗрех Сайтене мӗн пулни-иртнине пӗтӗмпе каласа парас ҫук. Сайте Тимрукран ыйтса пӗлӗ-ха, Селиме каласа парӗ ӑна. Вӑл хӑйне тыттарнӑ япаласене, хушнӑ пекех, килне кӗртсе хучӗ. Шерккей лашине витенелле ҫавӑтрӗ, курӑк пачӗ, лаши ҫинӗ вӑхӑтра вӑл ун ҫинчен куҫ илмесӗр савӑнса пӑхса тӑчӗ.

…Кӗрекаҫ ҫеремӗнче ҫамрӑксем пурте Тухтара хупӑрласа илчӗҫ. Сӑмах вӗҫӗ ҫук вӗсен. Паянхи пек пысӑк уявра Тухтар пӗрремӗш хут кӑна ут ярса мала тухрӗ те, унта та, Нямаҫ хӑй хыҫне хӑварса, чаплӑ ята кӗчӗ.

— Каласа пар-ха, епле мала тухрӑн?..

— Тимрукӗ мӗншӗн хӑй каймарӗ?..

Пӗри ыйтать, тепри ӑна пӳлет. Тухтар, халиччен ҫынпа питех сӑмахласа кайманскер, мӗн ыйтнине тавӑрса калама та ӗлкӗреймест, кӗскен ҫеҫ ӑнлантарать:

— Ҫапла ҫав…

— Хам кайрӑм…

Шерккей лашине Тухтар час-часах ҫитерме ҫӳретнине ял ҫамрӑкӗсем пурте тенӗ пекех пӗлсе тӑраҫҫӗ. Тимрукӗ вӗсен питех ун пек ҫӗре ҫӳреме юратмасть, Тухтар вара, лаша тесен, каҫса каять, хӑш чухне вӑл хӑй ҫиес ҫӑкӑрне те лашине парать, ҫитерме кайсан, шӑварасса та, ыттисем пек, ҫырмари тӑмлӑ-хӑйӑрлӑ шывпа шӑвармасть, каҫӑн-ирӗн юри Турикас хӗрринчи васана, тапса тӑран ҫӑлкуҫӗ патне чарӑнать…

Ҫамрӑксемпе калаҫнӑ хушӑрах Тухтар тӗрлӗ япала ҫинчен шухӑшлать, хӑй мӗнле ут ярса килнине аса илет.

Паян вӑл мала тухасса ӗмӗтленменччӗ те. Кунта пӗр ял лашисем кӑна марччӗ, аякран килнисем те йышлӑччӗ. Нямаҫсенех лаши шӑп урхамах темелле…

— Ку мӗн тата санӑн?

— Парне.

— Ҫак кӑна-и?..

— Ыттисене парса ятӑм…

Ку хура шӑлавар чиперех килӗшет пуль-ха. Ҫынсем кулма пӑхӗҫ, Тухтар, ав, вӗҫкӗнлене те пуҫларӗ тейӗҫ. Ӗнтӗ, тепӗр тесен тата, вӑрласа тӑхӑнни мар-ҫке. Тухтар ҫавӑнтах Палюк сӑмахне асне илчӗ.

Акатуй иртрӗ, халӑх килнелле салана пуҫларӗ. Такам Тухтара та пӗрле утма сӗнчӗ, анчах Тухтарӑн ҫак хушӑра пӗр-пӗччен пуласси килчӗ. Унӑн хирелле кайса ҫаврӑнас ӗмӗчӗ пур. Ҫапла шухӑшласа тӑнӑ вӑхӑтра хӑй хыҫӗнче палланӑ сасӑ илтӗнчӗ:

— Эсӗ мӗн, Тухтар, пӗчченех тӑратӑн? Эпӗр сана кайнӑ пуль тесе.

Селиме иккен. Тата Селиме тусӗ, Елисса.

— Мала тухрӗ-ҫке Тухтар, вӑл халь пирӗн еннелле пӑхмасть те ӗнтӗ, — шӳтлесе каларӗ Елисса. — Ҫапла-и?

— Ҫапла пуль ҫав, кӑштах та вӗҫкӗнленме юрамасть-и вара? — кулкаласа илчӗ Тухтар та.

Виҫҫӗшӗ пӗрле ҫаранпа васкамасӑр утрӗҫ.

Ешӗл ҫаран куҫа илӗртет. Ытармалла мар ырӑ шӑршӑ, тӗр-лӗ чечексем, умранах вӗҫсе иртекен тӗрлӗ тӗслӗ лӗпӗшсем чу-на савӑнтараҫҫӗ.

Елисса утнӑ май чечек пуҫтарма тытӑнчӗ. Ӑна курах Селиме те ҫӗрелле пӗшкӗнчӗ, ал айне пулан илемлӗ чечексене тата пуҫларӗ.

— Тухтар, эс чечек татмастӑн-им? — илтӗнчӗ Елисса сасси.

— Чечек-и? — тӗлӗннӗ пек пулса пӑхкаларӗ Тухтар. — Эпӗ чечек татса йӑлӑхнӑ та.

— Ҫапах пире пӗрре те пуҫ кӑшӑлӗ ҫыхса параймарӑн-ха.

— Ай, пуҫ кӑшӑлӗ тетӗн! Вӑл ӑна ҫыхма та пӗлмест пуль? — кулса ячӗ Елисса.

— Асту сана, пӗлмест пуль, — Тухтар ирӗксӗртен тенӗ пек чечек татма пӗшкӗнчӗ. Чечекӗсем те ытла ачаш иккен, тытсассӑнах татӑлаҫҫӗ.

— Сан аллупа чечек мар, турат хуҫмалла…

Тухтар халиччен чечеке ним вырӑнне те хуман — ҫӳренӗ, таптанӑ. Кун ҫутине вӑл пуринчен ытла чечек ҫинче ирттернӗ темелле, хӑй ҫапах чечексен ятне те пӗлмест.

Чечек тата-тата, Тухтарпа хӗрсем ҫаран хӗрринелле пӑрӑнчӗҫ.

Кӗрекаҫран халӑх саланнӑ. Вӗлкӗшмест ӗнтӗ халь шур элем те. Пӗр-пӗр ҫивӗч маттур шӑчӑ тӑрӑх хӑпарса антарнӑ ӗнтӗ ӑна. Чӳмелкке Михали те хӑйӗн тертлӗ ӗҫне туса пӗтернӗ. Хӑшпӗр лупашкасенче ҫеҫ тӗллӗн-паллӑн ҫынсем ушкӑнланса ларкалани курӑнать, — хӑналанаҫҫӗ. Хушӑран юрлани те илтӗне-илтӗне каять.

— Тухтар, — терӗ Селиме, — эс пире ху мала тухни ҫинчен каласа та кӑтартмарӑн-ҫке?

— Мӗн каламалли пур унта? Эпӗ хам чупман-ҫке, лаша чупрӗ.

— Каларӑн та! Лаши унта Нямаҫ тетесен те чупрӗ, темшӗн мала тухаймарӗ.

— Эс, Тухтар, кайран курмарӑн-ха, — терӗ Селиме. — Нямаҫ тетепе Михаля тете пӗр-пӗринпе ӗмӗрхи тӑшмансем пек хирӗҫсе кайрӗҫ, тупата. «Парне пирки сана мӗн каларӑм та мӗн каларӑм», — тет Нямаҫ тети. Михаля тетен тӗнкине кӑларчӗ. Леш, мӗскӗн, и-и-и, нимӗн калаймасӑр тӑчӗ. Ҫапӑҫсах каяҫҫӗ пуль тенӗччӗ. Мерченпе иксӗмӗр вӗсем патӗнчен аран хӑтӑлтӑмӑр…. Тухтар, парнӳне кӑтарт-ха пире?

— Ак тата! Хӑвӑн аллупах патӑн-ҫке вӗсене?

— Мӗн калама ун чухне, — терӗ Селиме. — Парнене мар, ҫын ҫине пӑхма та вӑтанса тӑтӑм, ҫӗр тӗпне анса каясса ҫитрӗм.

— Епле хушрӗҫ сана ҫав ӗҫе? — пӗр кулмасӑр ыйтрӗ Тухтар.

— Михаля тете шухӑшласа кӑларнӑ ӗнтӗ ӑна.

Селимепе Елисса Тухтарӑн парнине чарӑнса тӑрса пӑхрӗҫ.

— Лайӑх йышши тавартан пулас, кӗленче пек яка, — терӗ Селиме. — Ку хайхи пиншакпа тӑхӑнма та чухах пуль?

— Юрать пуль тетӗп.

— Чим-ха, сана эп паян хам ятӑмран та пӗр-мӗскер парӑп-ха.

— Мӗн тата?

— Э-э, ҫук, вӑхӑт ҫитиччен каламастӑп, — пӳрнипе юнарӗ Селиме.

— Ут ярса килнӗ чух хӑрамарӑн та-и? — пӗлесшӗн пулчӗ Елисса.

— И-и, тусӑм, вӑл нимӗнрен те хӑрамасть.

Селиме парнене, тирпейлӗн чӗркесе, хуҫине тыттарчӗ.

— Мӗн хӑрамалли пур унта, ларса кӑна пыр, — терӗ Тухтар, Елисса енне пӑхса.

— Ӳкесрен ара. Лашу ӗрӗхсе кайӗ те…

— Ӗрӗхмест, чӗлпӗртен тытса пыратӑн-ҫке.

— Тухтар, эс калатӑн та, — пӳлчӗ ӑна Селиме. — Унта пӗр чӗлпӗр тытса пырасси кӑна мар пуль ҫав. Лашисене ыттисем те тытса пычӗҫ те мала тухаймарӗҫ…

— Ак, ку тата мӗнле чечек? — сӑмаха тепӗр май пӑрчӗ Тухтар.

— Чикен курӑкӗ теҫҫӗ ӑна.

— Пирӗн атте ҫак курӑка, ӑшне хытӑ кӗрсен, чей вырӑнне вӗретсе ӗҫет, — терӗ Елисса.

— Чарӑнать тет-и вара ӑш ыратни? — пӗлесшӗн пулчӗ Тухтар.

— Чарӑнать тет ҫав, сиплӗ курӑк тет. Малтан вӑл ӑна ӑшӗ ыратнӑ тӗле тытса сӑвать, кайран вӗретсе ӗҫет.

— Мӗнле сӑвать? — ыйтрӗ Тухтар.

— Такмакӗ пысӑк: «Пӗр чикен сӑвап, виҫ чикен сӑвап», — тесе тӑххӑра ҫити ытӑ хисеплесе каять те унтан ҫапла майпах кутӑнла хисеплесе килет, кайран: «Пӗр чикен сӑвӑп — пӗртте ан пултӑр», — тесе пӗтерет. Ҫавӑн пек унӑн такмакӗ.

— Ай, тем те шухӑшласа кӑларӗҫ ҫав, — кулса ячӗ Селиме.

— Такмакӗ мӗнле-тӗр те, курӑкӗ сиплӗ пулма пултарать пуль, эмелсене те курӑкран тӑваҫҫӗ, тет, — хушрӗ Тухтар.

Хӗрсем пӗр ҫӗклем чечек татса пуҫтарчӗҫ.

— Кӑҫалхи пек чечек нумаййине астумастӑп та, — терӗ Селиме, усӑнса аннӑ ҫӳҫ тунине ҫурӑмӗ ҫинелле ывӑтса. — Чимӗр-ха, атьӑр, ҫакӑнта ларса, пуҫ кӑшӑлӗ ҫыхар.

— Лартӑмӑр, — терӗ Елисса, ҫӗрелле пӗшкӗнсе.

Вӑл чечекӗсене хӑй умне пӑрахрӗ те чиперрӗн майлашӑнса ларчӗ. Селиме унпа юнашар вырнаҫрӗ. — Эх, курӑкӗ епле ҫемҫе, ытармалла мар.

— Хӗрсем, элле ывӑнтӑр-и? — ҫаплах чечек татнӑ май ыйтрӗ Тухтар.

— Ывӑнтӑмӑр, Тухтар, ывӑнтӑмӑр… Кил-ха кунта эс те, хамӑр хушӑмӑра лартӑпӑр.

Тухтар вӑтана-вӑтана вӗсем патне пычӗ. Чӗркемне хӑй хыҫнелле пӑрахрӗ, алӑ вӗҫҫӗн тӗренсе, курӑк ҫине выртрӗ, унтан ҫӗкленсе ларчӗ.

— Эс кӑваккуҫ кӑна татнӑ-ҫке? — ыйтрӗ Селиме, пӳрнинчи кӑвак куҫлӑ ҫӗррине тӳрлеткелем пек туса.

— Хӑшне татмаллаччӗ тата?

— Ай, тусӑм, эс пӗлместне вара, вӑл кӑвак куҫа кӑна савать-ҫке?

— Пирӗн пеккисене ним вырӑнне те хумасть-и?

— Чӑнах, Тухтар, ҫаплах-и?

— Селиме пӗлсех калать пуль ентӗ, — кулкаларӗ Тухтар.

— Тупата, ӑҫта кайса кӗмелле ӗнтӗ ман пек чакӑр куҫлисен? Тусӑмӑн та кӑвак куҫ мар, хура куҫ…

Пуҫ кӑшӑлӗ ҫыхма тытӑнчӗҫ. Елисса тавраналла пӑхкаласа илчӗ. Ҫывӑхра ҫынсем курӑнмаҫҫӗ. Вӑл майӗпен кӑна юрӑ пуҫласа ячӗ:

Ҫеҫенхир варринче шур юр ҫунӑ,
Ҫырла ҫеҫки чечекӗ епле-ши?

Ай-хай, ҫамрӑк пӗвӗм, хура куҫӑм,
Кам куҫӗнчен пӑхмашкӑн ӳсрӗн-ши?

Утҫӑм лайӑх тесе, ҫула ан тух,
Сар ылтӑн пек пӳҫна ҫухатӑн;
Чӗре савман ҫынна, тусӑм, ан тух,
Ӗмӗрлӗхе хӑвна ҫухатӑн…

Селиме те юрра хутшӑнчӗ:

Шурӑ юрсем ҫӑвать, пушмак путать,
Шурӑ пурҫӑн пиҫиххи кам ҫыхать;
Каласамчӗ, тусам, чӑн тӳррипе —
Санӑн чуну кама та пит савать,
Манӑн чунӑм сана-ҫке пит савать.

Хура вӑрман хыҫне шур юр ҫунӑ,
Хура сӑсар тухса йӗр хывнӑ,
Хура сӑсар йӗрсене ман йӗрлес ҫук,
Аттей-анне хушнинчен иртес ҫук…

Тухтар итлесе тӑрать, вӑл юрламасть. Итлет те кӑшӑл ҫыхать.

— Тухтар, — чӗнчӗ ӑна Елисса, — кала-ха пире, кам ҫав санӑн савнӑ тусу?

— Манӑн-и? — вӑрӑм чечек тунине чӗрнипе касса татрӗ Тухтар. — Савнӑ тус манӑн… ак ҫаки чечек пуль… хир савма пултарӗ… Урӑх кам мана савтӑр?

— Эпӗ мар-и вара? — кулса илчӗ Селиме. — Хам ята асӑнасса кӗтнӗччӗ-ха эп.

Тухтар ӑна куҫран пӑхрӗ те йӑл кулчӗ, хӑй ҫавӑнтах панулми пек хӗреле пуҫларӗ.

— Ан кала, ан та кала, Тухтар, хамах пӗлетӗп! — терӗ Елисса. — Тусӑм чӑнласах калать, Тухтар, вӑл сана пит юратать.

— Чипер калаҫ, тусӑм! — Селимен те пит-куҫӗ вӗрилене пуҫларӗ…

Хӗрсем кӑшӑл ҫыхса пӗтерчӗҫ. Тӗрлӗ тӗслӗ чечексене йӗркеллӗн майлаштарса тухнӑ пуҫ кӑшӑлӗсем пит илемлӗ. Вӗсене яла ҫитиччен пуҫа сырма та юрать. Яла кӗреспе пӗр-пӗр ҫатан тӗкми ҫине лартса хӑвараҫҫӗ.

— Пӑх-ха, Тухтар, аван кӑшӑл пулчӗ-и?

— Пит чечен кӑшӑлсем ҫыхрӑр.

Елисса тӑхӑнса пӑхать, пӗчӗкрех иккен-ха, тата кӑшт хушмалла.

— Эпӗ малтанах виҫсе пӑхрӑм, — хӗрле ҫыхнӑ тутӑрӗ ҫине лартса пӑхрӗ Селиме. — Ак пулчӗ те… Кӳр, Тухтар, сана кӑшӑл вӗҫ питӗрме пулӑшам.

Ҫак ача-пӑча ӗҫӗ Тухтара йӑлӑхтарсах ҫитернӗччӗ, хӗрсене пула кӑна вӑл, ытахальтен тенӗ пек, пуҫ кӑшӑлӗ ҫыхса аппаланчӗ. Селиме ун ӗҫне малалла тӑвӑп тенӗрен Тухтар савӑнса кайрӗ.

— Сан кӑшӑлу пӗр йышши чечекрен кӑна иккен. Кай, тупата, тусӑм, кур-ха, капла тата илемлӗрех-ҫке, — терӗ Селиме, пуҫ кӑшӑлне Тухтар аллинчен илсе. — И-и, пӗтӗмпех кӑвак чечексем.

— Ну, Тухтар, — кулкаласа, сӑмах хушрӗ Елисса та, — пӳлӗх умӗнче калатӑп, ҫакӑн пек кӑшӑл мана та ҫыхса памасан, тусӑма памастӑп сана, илтетне?

— Манӑн урӑх чечек те юлмарӗ.

— Ҫапла пуль ӗнтӗ…

Васкамасӑр ҫывхарать ҫуллахи каҫ. Ял хӗрринчи ҫырма-ҫатра тӑрӑх шур мамӑк пек ҫӑра тӗтре хӑпарать. Вӑрман ҫийӗ, кӑвакарса, пӗлӗтпе пӗрлешет те катаран питех палӑрми пулать. Каҫхи уҫӑ сывлӑш ҫанҫурӑма эпеклет, кӑштах ҫӳҫентернӗ пек туйӑнать.

— Ах, кая юлатпӑр-ҫке капла, вӑййа тухма ӗлкӗреймӗпӗр, — пӑшӑрхана пуҫларӗ Елисса.

— Кунтан тӳрех тухатпӑр эпӗр. Хамӑрпа пӗрле Тухтара та илсе каятпӑр… Пыратна, Тухтар?

— Мӗнле-ха капла… Алӑра япала пур-ҫке манӑн…

— Ӑна хамӑр пата кӗртсе хурӑпӑр.

Селиме сӑмахӗпе килӗшмеллех пулчӗ Тухтарӑн. Хӑй тем вӑтанатчӗ пулин те, паян хӗрсемпе пӗрле вӑййа кайма кӑмӑл турӗ.

Вӑйӑра темрен вӑтанмалли ҫук иккен; пурте ялти ҫамрӑксем, палланӑ ҫынсем. Пӗр-пӗринпе тытӑнса, ҫамраксем сӑвӑ каларӗҫ, Тухтар та хӑйне ял ҫамрӑкӗсемпе пӗр танлӑ шутла пуҫларӗ.

Автан авӑтас умӗн ҫеҫ вӑйӑ саланчӗ. Хӗрсем касси-кассипе алла-аллӑн тытӑнчӗҫ. Каччисем вӗсем хыҫҫӑн пыраҫҫӗ, пурте пӗрле, сӑвӑ каласа, килӗсене таврӑнаҫҫӗ.

Тухтар ҫеҫ сӑвӑ каламарӗ: ҫапах та кӗҫӗр унӑн чӗри ҫӗкленчӗ, чун хавалӗ хавасланчӗ, хӗпӗртерӗ: халиччен кӑлӑхах ҫӳремен иккен вӑл ҫамрӑксен вӑййине.

Селимесен тӗлне ҫитеспе вӗсем виҫҫӗшӗ пӗрле тӑрса юлчӗҫ. Ытти ҫамрӑксем тӑвалла иртрӗҫ. Часах Елисса та, Тухтарпа Селимене ырӑ сунса, килне васкарӗ. Хурама айӗнче Тухтарпа Селиме иккӗшӗ кӑна тӑрса юлчӗҫ.

— Эп сана ҫыххӑна кӑларса парам-ха — асилтерчӗ Селиме, Тухтара куҫран пӑхса.

Тухтар хӑйне мӗн каласса кӗтсе тӑмасӑрах, вӑл ҫил хапхинчен кӗрсе кайрӗ те, пӗр чӗркем вырӑнне икӗ чӗркем илсе тухса, Тухтара тыттарчӗ.

— Ку мӗскер тата?

— Ку вӑл… Каларӑм-ҫке, пӗр-мӗскер парӑп тесе?.. Хам ятӑмран парне паратӑп… асӑнмалӑх… — вӑтанса та майӗпен, хӑйне ҫеҫ илтӗнмелле каларӗ Селиме. — Иртнӗ уйӑхрах ҫакна тума пуҫланӑччӗ сан валли, ӗнер туса пӗтертӗм.

Тухтар вӑтанса ҫавӑркаларӗ ҫыххине.

— Тавтапуҫ, Селиме… Унта мӗн иккенне пӑхма юрать пуль?

— Халь мар, Тухтар, килне ҫитсен курӑн… Хӑвна килӗшмесен, каялла хамах тавӑрса пар.

— Мӗншӗн аплах тата?

— Сана хӑвна килӗшекен япала парасшӑн эпӗ. Тен, эсӗ те мана мӗнле те пулин парне парӑн.

— Йышӑнатӑн пулсан…

— Сӑмах та ҫук.

— Пит чипер япала парӑп сана та, — Тухтар каллех салтса пӑхасшӑн пулчӗ.

— Кайран темерӗм-и? — чарчӗ ӑна Селиме, итлемен ачана хӑтӑрнӑ пек. — Урамра аван мар, ҫын курса хамӑра вӑтантарӗ, килне илсе кайсан та курма ӗлкӗрӗн.

Хирӗҫлисен пахчинчи лапсӑркка йӑмра тӗлне пулнӑ уйӑх хушӑран шупкан курӑнать те пытанать, курӑнать те пытанать. Вӑхӑчӗпе вӑл, ҫулҫӑ хӳттине кӗрсе, турат ҫине выртса каннӑ пек курӑна-курӑна каять. Каҫхи ялта шӑп, тинех сас-чӳ илтӗнмест. Урам варринчи йывӑҫсем ҫинче ҫеҫ хура кураксем, хӑйсен йӑвисене вырнаҫсарах ларнӑ май, хутран-ситрен кранклаткаласа илеҫҫӗ те чарӑнаҫҫӗ. Хушӑран тата таҫта нӑрӑ нӑрӑлтатса вӗҫсе каять.

Тухтарпа Селиме вӑхӑтлӑха иккӗшӗ те калаҫма чарӑнчӗҫ. Ҫавӑн пек вӑл: курман чухне темтепӗр калас килет пек, куратӑн та — сӑмах та тупӑнмасть. Ӑҫта ҫав асра шӑраннӑ канӑҫсӑр шухӑшсем ҫинчен каласа памалли сӑмахсем? Тухтар пӗлмест-ҫке ҫав сӑмахсене. Унӑн чӗри ҫумӗнче кӑна, темле, халиччен хӑй пӗлмен хаклӑ туйӑм вӗчӗлтетсе тӑнӑ пек-ха, ҫав туйӑм халь-халь вӑй илсе амаланассӑн, сиксе тухассӑн сисӗнет, тапса тӑрать, ҫапах та сиксе тухаймасть. Хӗре вӑл ҫак самантра тем каланӑ пулӗччӗ: «Пӑхсамччӗ, тусӑм, мана куҫран, эпӗ ҫавӑншӑн та сан умӑнта пуҫӑма хума хатӗр», — тейӗччӗ — Тухтарӑн хӑюлӑхӗ ҫитмест. Унӑн хулӑн-хулӑн кӑтрисем шурӑ ҫамкине сарлакӑшпе витсе анаҫҫӗ. Ҫав кӑтрасем илертмеҫҫӗ-ҫке Селимене, ҫук, темле урӑх хӑват, шалти чун варӗ ҫывхартать ӑна Тухтар патне. Селиме хӑй те, Тухтар пекех, калас тенӗ сӑмахне ҫавӑрса калама хӑю ҫитереймест. Паян ут ярса таврӑннӑ чухне те, иртнӗ кунхине кашкӑр хӑратсан, вӑл ӑна тӑнран кайнӑ ҫӗртен вӑратса, ура ҫине тӑратнӑ чухне те, тата тахҫан-тахҫанах-ха вӑл — алла пӗрремӗш хут ҫурла тытса ыраш вырма вӗреннӗ чух та, Тухтар Селимешӗн хак хума ҫук лайӑх ҫын пек туйӑнчӗ. Ачалла пулман иккен ҫав туйӑм: вӑл, кунсерен те каҫсерен вӑй илсе, арасланнӑҫемӗн арасланса пынӑ та паян акӑ чӑтӑм картӗнче текех шӑнӑҫаймасть. Калинччӗ Тухтар пӗр сӑмах та пулин. «Селиме, эс мана саватӑн-и?» — тесе ыйтинччӗ. Ҫук, ыйтмасть…

Ҫапла вӑхӑт иртрӗ, вӑхӑт ытларах та иртрӗ.

— Ну, ҫитет пуль, Тухтар, санӑн та кӗрсе выртмалла. Чипер кай…

— Чипер юл… Халех килне кӗртес килмест-ҫке манӑн сана.

— Мӗншӗн?

— Хам та пӗлместӗп мӗншӗнне.

— Эп пӗлетӗп мӗншӗнне, — терӗ Селиме, кӑштах тӑрсан.

— Мӗншӗн тейӗн?

— Калам-и, чӑнах? Кулмӑна манран? — Селимен вӑрӑм куҫ хӑрпахӗ час-часах сиккелесе илчӗ.

— Ак ӗнтӗ тата! Кала тетӗп-ҫке,..

— Эс мана са-ва-тӑн… Ҫапла-и?.. Ҫапла мар-и, Тухтар? — хӑлхана аран илтӗнчӗҫ хӗр сӑмахӗсем.

Тухтар ҫамки ҫинчи ҫӳҫне тӳрлеткелерӗ те куҫне мӑч-мӑч хупкаласа илчӗ.

— Ҫапла мар-и? — каллех ыйтрӗ Селиме. — Ну, Тухтар, илтнӗ пул эппин: эп те сана саватӑп, са-ва-тӑп…, пӗтӗм чӗререн… Халь кай ӗнтӗ… Чипер кай! — хӑвӑрт-хӑвӑрт тӑкӑнчӗҫ Селиме сӑмахӗсем.

Тайӑлнӑ ҫил хапхинчен Селиме васкавлӑн кӗрсе кайрӗ те, пӑлтӑр пусми ҫине чупса хӑпарса, алӑк леш енне пытанчӗ. Унӑн шурӑ кӗпи куҫран ҫухалчӗ. Алӑк вӑраххӑн хупӑнчӗ.

Селимен сӑмахне илтнӗ Тухтар пӗр вӑхӑта аптраса ӳкнӗ пек пулчӗ. Хӗре вӑл пӗр сӑмах та тавӑрса калаймарӗ…

Темле куҫа курӑнман асамлӑ ҫунат Тухтарӑн вӗри чунне ачашшӑн та ҫепӗҫҫӗн ҫупӑрларӗ. Унӑн мӑшӑр куҫӗнче сӳнми ҫутӑ выляса йӑлкӑшать. Пуҫӗнче капланнӑ шухӑшӗсем, сӑмахланма ӗлкӗреймесӗрех, ҫамрӑк чӗрине таҫта ҫӳле-ҫӳле — ҫут тӗнче тӑррине-и е куҫ ҫавӑрса илейми юмахри инҫетлӗхе — илсе хӑпартрӗҫ…

Чим-ха, тен, чӗринчи ӗмӗт сасси кӑна ҫапла илтӗнчӗ пуль. Тухтар ҫапах та вӗҫӗмсӗр: «Селиме, Селиме… Селиме…» — тесе пӑшӑлтатрӗ. Ҫав ытарайми ятран урӑх нимӗн те асне килмест унӑн ҫак самантра. Ял ҫамрӑкӗсем умӗнче халиччен сӑмах пуҫласа калаҫма хӑяйман Тухтар Селимене тем каласшӑнччӗ, анчах пӗр сӑмах та чӗнеймерӗ. «Юрӗ, юрӗ», — тенӗ пулсан та, вырӑнлӑ пулнӑ пулӗччӗ, шет, ӑна та пулин калаймарӗ. Ҫапах ун шӑпине телей килсе ҫитрӗ иккен. Чӑнах-ши?..

Тухтар хӑй сисмесӗрех алӑк ҫинелле пӑхрӗ. Килне кӗрсех кайрӗ-ши вӑл?.. Урӑх тухмасть те-ши?..

Ҫапла вырӑнӗнчен тапранмасӑр пӑхса тӑчӗ Тухтар. Пӑхасса вара тӗттӗм витӗр шӑтарас пек, алӑк витӗр те курассӑн тинкерчӗ. Селиме курӑнмарӗ. Тухтарӑн чӗри ҫӗкленчӗ те, вӗчӗрхенчӗ те. Ҫак самантра хӑйне вӑл ҫурт умӗнчи лаштра хурамана та, ҫавӑрса тытса, вӑтӑрса кӑларас пек вӑйлӑн туйрӗ.

Акӑ алӑк тинех шӑлтлатса хупӑнчӗ. Эппин, Селиме кӗрсе кайман пулнӑ иккен-ха. Шет, вӑл та халех кӗресшӗн марччӗ пуль? Ҫывӑрма пулать-и вара кӗҫӗрхи каҫ?.. Халиччен аса илмен шухӑшсем тинех вӑранчӗҫ те, каччӑ канӑҫлӑхне ҫухатрӗ.

Тухтар васкамасӑр пӑрӑнчӗ Селимесен умӗнчен. Ури ҫӗре тивес ҫук пек ҫепӗҫҫӗн пусса утать. Ҫул урлӑ каҫрӗ вӑл, тӑкӑрлӑкпа тухрӗ, килне ҫитнине те сисмерӗ.

Акӑ унӑн пӗчӗк пӳрчӗ: ҫамкасӑр, улӑмпа витнӗ те ҫиелтен сайран кӑна сайхахсемпе пустарнӑ. Хупӑсӑр чӳречи пӗри урамалла, тепри картиш пулмалли ҫӗрелле пӑхать. Чӳречисем хӑнчӑрӑн пӑхаҫҫӗ пулин те, хуҫине вӗсем саламланӑн туйӑнчӗҫ. Картишӗ ҫук, картишне вӗрлӗксемпе тӑваткӑлласа ячӗшӗн кӑна тытнӑ, тен, хӑҫан та пулин унӑн та выльӑх тавраш пулӗ, ӗне чунӗ туянса ярӗ, питӗ питӗрнӗ картишӗнче путек-сурӑх макӑрӗ, лаша та пулӗ ӳлӗмрен, шанчӑкне тӳрре кӑларма хӑват ҫитерейсен. Карта хыҫӗнче турачӗсене аякиннелле сарнӑ пилеш йывӑҫҫипе Тухтар хӑй лартса ӳстернӗ ҫамрӑк улмуҫҫи пур. Тата хыҫаларах, пахча варринче, арпалӑх. Урӑх ун хуҫалӑхӗнче нимӗн те ҫук-ха.

Ӗнтӗ, пӗчӗкҫӗ пулсан та, хӑйӗн пӳрчӗ, хӑйӗн йӑви. Ялта унтан начар пурӑнакансем те пур: Куҫинка таврашӗ, ав, миҫе ҫул пӳртсӗрех пурӑнать, ҫын патӗнче ӗҫлет, ҫавӑнтах кунне-ҫӗрне ирттерет, хӑйсен пурпӗрех нимӗн те ҫук, Тухтар ҫамрӑк-ха. Тивлечӗ ҫитсен, ҫурт та ҫавӑрӗ.

Тӗнчене кӑвак ҫутӑ карса илчӗ. Автансем ӑмӑртмалла авӑтаҫҫӗ.

Тухтар чӳрече умӗнчи кӗске тенкел ҫине пырса ларчӗ. Селиме сӑмахӗ ҫаплах ун пуҫӗнчен тухмасть. Мӗнле пӑхмалла ӗнтӗ ӑна ыран куҫа-куҫӑн?.. Чим-ха, мӗн парса ячӗ вӑл ӑна?

Хӑйне никам та курмасть-ши тенӗн, Тухтар йӗри-тавра ҫаврӑнса пӑхрӗ. Никам та ҫук. Тухтар пир татӑкӗпе ҫыхнӑ чӗркеме салтрӗ. Шурӑ япала. Кӗпе-ҫке!.. Шап-шурӑ йӗтӗн ҫиппинчен тӗртсе ҫӗлетнӗ шурӑ кӗпе. Ҫухипе ҫанни вӗҫне, аркине карӑс ҫиппипе тӗрленӗ. Тӗрри калама ҫук чечен. Ун пек илемлӗ тӗрре тӗнчере Селимерен урӑх никам та тӗрлеймест пуль. Унӑн ачашлӑ ҫепӗҫ вӑрӑм пӳрнисем ҫак тӗрлӗ тӗслӗ ҫиппе чунне хурса тӗрленӗ. Тухтар кӗпе тӗррине пӳрнисемпе хыпашласа пӑхать. Асӑнмалӑх терӗ Селиме, парне терӗ. Тен, Тухтар хӑй те ун валли пӗр-пӗр ятлӑ парне хатӗрлеме пултарӗ. Хатӗрлейӗ-ши?..

Селиме пирки шухӑшне татмасӑрах, Тухтар ут ярса мала тухнине асне илчӗ. Ҫавӑн чухнехи парнене те вӑл Селиме аллинчен йышӑнчӗ. Илессе, чӑн та ӗнтӗ, Тухтар хӑй аллипе илеймерӗ-ха, Шерккей йыснӑш хӑех илме ӗлкӗрчӗ, анчах пурпӗр мар-и, парни Тухтар ячӗпе пулчӗ-ҫке? Ҫак икӗ парне хушшинче темле ӑспуҫ тавҫӑрайми ҫыхӑну пур пек. Енчен Селиме шӑпах Тухтар ятне пӳрнӗ хӗр пулсан?.. Тухтар ҫамки ҫине сивӗ тар тапса тухрӗ. Ай, Селиме, саватӑп, саватӑп терӗн те, юри пулмарӗ-ши сӑмаху? Тӳррипе каласан, халиччен эс Тухтара пӗлсех те пӗтерейместӗн-ҫке. Ҫапах та саватӑн-и? Эппин, вӑл малашне те пулин хӑй ҫинчен пӗлтерме тӑрӑшӗ: вара хӑвах курӑн-ха Тухтар таса чӗреллӗ ҫын иккенне. Саншӑн тесен, вӑл, ӗмӗр асапне тӳссе, сана ал вӗҫҫӗн ҫӗклесе ҫӳреме хатӗр. Тухтар чухӑн тесе, эс ӑна тӗксе ямарӑн, йӗрӗнмерӗн, кулмарӑн, кирек хӑҫан та ӑна ӑшӑ сӑмахпа йӑпатса пурӑнтӑн: вӑл мӗскӗн тесе, ун чӗрине йӗртмерӗн, саватӑп та терӗн. Ҫавӑн пек чун-вартан тухакан сӑмах кӗтме ӗмӗтленнӗччӗ те вӑл санран. Эс хӑвах чӗлхе уҫса каларӑн. Ӗнтӗ вӑл тӗнчере тинех тӑлӑх мар, унпа пӗрле эсӗ пур. Таса кӑмӑлпа савса тӑнӑшӑн вӑл та сан умӑнта парӑмра юлас ҫук. Ҫак самантра унӑн ҫуначӗ пулсан, вӗҫӗччӗ вӑл инҫете-инҫете, хӑй телейӗ патне.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех