Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: Вунпиллӗкмӗш сыпӑк

Пай: Уржум ачи

Автор: Николай Пиктемир

Ҫӑлкуҫ: Голубева, Антонина Георгиевна. Уржум ачи: повесть; вырӑсларан Н. Пиктемир куҫарнӑ. — Шупашкар: Чӑваш государство издательстви, 1953. — 194 с.

Ҫул: 1953; Хушнӑ: 2020.08.01 17:25

Пуплевӗш: 126; Сӑмах: 1146

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Паллӑ мар

Саня-реалист

Саня Вяткӑран каникула июнь уйӑхӗнчи шӑрӑх кунсенчен пӗринче таврӑннӑ. Ҫине вӑл ваткӑллӑ вӑрӑм пальто, пуҫне реальнӑй училищӗн ылтӑнланӑ гербне ҫыпӑҫтарнӑ сарӑ кантлӑ хура картуз тӑхӑннӑ. Воскресенски урам тӑрӑх васкамасӑр, мӑнкӑмӑллӑн утнӑ. Ӑна пит шӑрӑх пулнӑ, пичӗ тӑрӑх пӑтӑртатса тар юхнӑ. Анчах вӑл хӑйӗн ваткӑллӑ пальтине ҫапах хывма шутламан.

Унӑн хӑйӗн ҫӗнӗ формине пурне те кӑтартас килнӗ. Ҫав ҫӗнӗ формӑпа вӑл яланхинчен ҫӳллӗрех тата ҫинҫерех курӑннӑ. Анчах, тарӑхмалла енне, ун ҫине пӑхакансем никам та пулман. Уржум хулин тӗлӗрекен пушӑ урамӗсем шӑрӑхпа пӑчӑхнӑ. Ниҫта пӗр чун курӑнман. Ҫул варринче кӑна пӗр ватӑ лӗпсекӗ йытӑ шӑрӑха тӳсейменнипе чӗлхине кӑларса выртнӑ.

Саня хӑйсен килӗ умне ҫитсе тӑнӑ та, калиткене уҫса, картишне кӗнӗ. Картиш варринче Серёжа асламӑшӗ йӗпе кӗпесем ҫакса тӑнӑ.

— Эсир кам патне килетӗр, ҫамрӑк ҫыннӑм? — тесе кӑшкӑрнӑ ватӑ асанне, унтан аллисене куҫхаршисем патне тытса, палламан ҫынна тинкерсе пӑхма тытӑннӑ.

— Эпӗ пулатӑп, Маланья асанне. Мӗн, эсӗ мана паллаймарӑн-им? — тесе кулнӑ Саня, хӑйне ҫамрӑк ҫын вырӑнне йышӑннӑшӑн питех те савӑнса.

— Саня-и? Ха вӑл епле тӑсӑлса кайнӑ. Ватти-ватӑлсах пырать, ҫамрӑкки — ӳсет. Ку санӑн мӗнле форма тата? — пуҫӗпе сулса кӑтартнӑ вӑл хура пальто ҫине, унтан Саня патне пырса, пуставне хыпашласа пӑхнӑ.

— Аван пустав. Мӗн чухлӗ панӑ? — тесе ыйтнӑ асламӑшӗ.

Пӳртрен Саньӑн амӑшӗпе йӑмӑкӗсем чупса тухнӑ. Пурте хупӑрласа илнӗ ӑна, чуптунӑ, пӗр-пӗринчен ирттермелле темӗн ҫинчен ыйтса пӗлнӗ. Амӑшӗ ывӑлне ыталаса илнӗ те пӗрре йӗнӗ, тепре кулнӑ. Пурте пухӑннӑ. Серёжа ҫеҫ пулман.

— Ну, Серьга мӗнле? Иккӗмӗш класа куҫрӗ-и? — тесе ыйтнӑ Саня.

— Куҫнӑ. Ӑна шкулта мухтаҫҫӗ — лайӑх вӗренет. Ыран килет ак, вара калаҫса та тӑранаймӑр, — тенӗ асламӑшӗ.

— Ыран мар, виҫмине, — ыран шӑматкун. Серёжа вырсарникун килет, — калаҫӑва хутшӑннӑ сакӑр ҫулхи Лиза.

— Пирӗн шӗвӗрӗ пур ҫӗрте те ӗлкӗрӗ, — тесе кулнӑ асламӑшӗ, унтан Лизӑна хуллен хӗрлӗ ҫивӗтӗнчен тытса туртнӑ.

Тепӗр икӗ кунтан юлташсем пӗр-пӗринпе тӗл пулнӑ. Саня чи малтан Сергее хӑйӗн ҫӗнӗ формине кӑтартнӑ. Вӑл хӑйӗн ҫутӑ тӳмеллӗ ваткӑллӑ пальтине тата картузне тӑхӑннӑ та, пӗр аллине кӗсйине, теприне кӑкӑрӗ умне чиксе, васкамасӑр картиш тӑрӑх калла-малла утса тухнӑ. Серёжа пӗрене ҫинче юлташне пӑхса ларнӑ.

— Пырать пальто, анчах ытлашши вӑрӑм, утма чӑрмантарать.

— Хӑнӑхиччен ҫеҫ чӑрмантарать, унтан аплах мар, — тенӗ те Саня, реальнӑйра, канцеляринче, стена ҫумӗнче, шинель арки ҫӗр ҫумӗнчен икӗ вершук ҫурӑран ытла пулмалла марри ҫинчен калакан приказ ҫакӑнса тӑни ҫинчен ӑнлантарса пама тытӑннӑ.

Саня пальтине хывнӑ та хура шӑлаварӗ тата пысӑк йӗс тӑхаллӑ чӗн пиҫиххипе ҫыхнӑ хура пӗчӗк курткӑпа тӑрса юлнӑ.

— Пирӗн сирӗннинчен пӗр саспалли ытларах. Сирӗн УГУ, пирӗн АВРУ, — тенӗ Саня, пиҫиххи тӑхине шӑлкаласа.

Саня пӗрехмай «пирӗн» те «сирӗн» тенӗшӗн Серёжа пит те кӳреннӗ.

— Мӗн вӑл АВРУ? — тесе ыйтнӑ вӑл.

— Александровское вятское реальное училище, — тесе тӑсса каланӑ Саня.

— А мӗншӗн Александровское?

— Мӗншӗн тесен вӑл Александр патша ячӗпе хисепленет. — Унтан, нимӗн чӗнмесӗр тӑнӑ хыҫҫӑн, хушса хунӑ:  — Кӑмӑлу пур пулсан, манӑн формӑна тӑхӑнса пӑхма пултаратӑн!

Сергей пальтине тата картузне тӑхӑннӑ. Картузӗ ӑна пӗчӗккӗ, пальти ҫӗр ҫумӗнченех сӗтӗрӗнет, аллисем ҫаннинчен курӑнмаҫҫӗ пулин те, кӑкӑрӗ патӗнчен хӗсет.

— Эсӗ ряса тӑхӑннӑ пуп пекех капла, — тесе кулнӑ Саня.

Серёжа йывӑр ваткӑллӑ пальтине васкаса хывма тытӑннӑ.

— Айта-ха училище картишне чупса кайса килер, — тенӗ вӑл Санькӑна. — Эпӗ унта сана мӗн те пулин туса кӑтартӑп.

— Мӗн курман эпӗ унта? — тенӗ Санька кахаллӑн, анчах хӑй ҫапах та кайнӑ.

Шкул картишне ҫитсен Серёжа ҫӗр ҫине ларса аттисене хывма тытӑннӑ.

— Мӗн тума хыватӑн?

Серёжа йӑл кулса илнӗ те, ответ парас вырӑнне, курткине хывма пуҫланӑ, унтан шӑлаварне чӗркуҫҫинчен ҫӳлерех тавӑрса лартнӑ.

Вара трапеци патне чупса пырса ҫӑмӑллӑн пусма урлинчен ярса тытнӑ. Аллисене пӗрин хыҫҫӑн теприне улӑштарса, чи ҫӳле ҫитичченех алӑ вӗҫҫӗн улӑхма тытӑннӑ. Унӑн кӗлетки меллӗн енчен енне сулкаланнӑ.

— Гимнастикӑра пирӗн учитель ҫеҫ ҫапла тума пултарать, вӑл офицер, — тенӗ Саня.

— Эпӗ ӑна пӗр ҫултах вӗренсе ҫитрӗм! — тесе кӑшкӑрнӑ Серёжа ҫӳлтен, унтан ҫӗре сиксе анса, аллисене курӑк ҫумне шӑлнӑ.

— Халӗ иккӗмӗш номер фокус-покус туса кӑтартатӑп!

Вӑл пусма ҫумӗнчи тачка юпа патне чупса пынӑ та, урисемпе юпаран ыталаса илсе, хӑвӑрттӑн та ҫӑмӑллӑн ҫӳлелле улӑхма пуҫланӑ. Юпи тӑрне хӑпарса ҫитсен, вӑл ун ҫумӗнчи трапеци ҫине сикнӗ те аллисемпе тытса ярӑнма пуҫланӑ. Юлашкинчен икӗ хутчен пуҫхӗрлӗ ҫаврӑнса илнӗ.

— Упӑте пек, чӑн-чӑн упӑте пек, — тенӗ Саня.

Пурнӑҫра вӑл упӑтесене нихҫан та курман, анчах вӗсем йывӑҫсем тӑрӑх хӑпарма пултарасси ҫинчен калаҫнине илтнӗ.

Сергей Саньӑна хӑйӗн мӗнпур фокусӗсене кӑтартса пӗтернӗ, унтан вӗсем курӑк ҫине ларса калаҫма тытӑннӑ.

Саня хӑйӗн шкулти ҫӗнӗ юлташӗсем ҫинчен, учительсем ҫинчен тата Вятка хули ҫинчен каласа панӑ.

Унӑн сӑмахӗсем тӑрӑх, Вятка вӑл калама ҫук пысӑк хула, Петербургран кӑшт ҫеҫ пӗчӗкрех. Ҫуртсене унта пурне те чултан тунӑ, вӗсем виҫӗ хутлисем те пулнӑ.

Хула садӗнче иртен пуҫласа каҫченех ҫар духовой музыкӗн оркестрӗ вылянӑ, Соборта архиерей хӑй кӗлтунӑ.

Серёжа курӑк ҫине выртнӑ та, пуҫне аллисем ҫине хурса, юлташӗ каласа панине ытараймасӑр итленӗ.

Чӑннипе илсен, Вятка провинцири питех паллӑ мар пӗчӗк хула кӑна пулнӑ. Унта урамсене те, Уржумри пекех, краҫҫын хунарсемпе ҫутатнӑ. Кӗркунне тата ҫуркунне иртсе ҫӳремелле мар пылчӑклӑ пулнӑ пирки тротуарсене урамсенчен уйӑрса илме те май пулман. Ҫынсем урамсенче ҫуртсем ҫумне лӑпчӑнса, аллисемпе стенасенчен тата чӳрече хашакӗсенчен тыткаласа иртсе ҫӳренӗ.

— Вяткӑра тата, пирӗн Уржумри пекех, крамольниксем пурӑнаҫҫӗ, — тенӗ Саня юлашкинчен.

Ку чӑнах ҫапла пулнӑ, Политически ссыльнӑйсене Вяткӑна малтанах, Уржума — каярахпа тин яма пуҫланӑ. Юлашкинчен Саня лӑпланнӑ.

Унтан Серёжӑн юлташне ҫӗнӗ хыпарсем пӗлтерме черет ҫитнӗ.

Мӗнпе тӗлӗнтермелле-ха Санькӑна, вӗт вӑл хӑй те Уржумран, хӑй те УГУ-ра вӗреннӗ!

Туссем тата пӑртак тенкел ҫинче ларнӑ та каллех Полстоваловскинелле утнӑ.

Килӗнче Саня Серёжӑна хӑйӗн Вяткӑран илсе килнӗ учебникӗсене кӑтартма тытӑннӑ:
— Ку мӗнли тата? — тесе ыйтнӑ Серёжа, пӗр кӗнекине уҫса.

— Вӑл нимӗҫли.

— Эсӗ нимӗҫле пӗлетӗн-и вара?

— Пӗлетӗп. Вулама та, ҫырма та.

— Калаҫма?

— Калаҫма та. Нумаях мар.

— Каласа пар-ха эппин, сӗтел нимӗҫле мӗнле пулать?

— Дер тыш.

— Пукан?

— Дер штуль.

— Качака? — тесе ыйтнӑ Серёжа, картишӗнче ҫӳрекен ватӑ Шимкӑна чӳречерен курса.

— Эпир качака ҫинчен вӗренмен-ха!

— Манӑн та нимӗҫле вӗренес килет, — тенӗ Серёжа, унтан каллех нимӗҫле вӗренмелли кӗнекене уҫкалама тытӑннӑ.

Уржумра нимӗҫле вӗрентекен учительсем пулман, вӗсем Вяткӑра ҫеҫ пурӑннӑ.

— Ну, мӗнех вара? Акӑ УГУ-ран вӗренсе тухатӑп та, Вяткӑна вӗренме каятӑп, — тенӗ Сергей.

Саня кулса янӑ, анчах тавлашма шутламан.

Тепӗр кунне Сергей кӑнтӑрлахи апат хыҫҫӑн асламӑшӗ патне чупса пырсан, Санька Вяткӑри пек мар, Уржумри пекех тумланнине курнӑ.

Шинельне, герблӑ картузне, шӑлаварне, курткине, ҫитменнине тата чӗн пиҫиххине те амӑшӗ йӑлтах арчана пытарса чикнӗ. Саня формине тӑхӑнса пустуй ан сӗтӗртӗр тенӗ вӑл.

Саня картишӗнче тӑнӑ, вӑл кӗске йӗм тата пӗлтӗрхи кӗске ҫанӑллӑ кӗпине тӑхӑннӑ, вараланчӑк ҫара урисене каткари шывпа ҫунӑ.

— Каяр пӗвене уланкӑсем тытма, — тесе чӗннӗ Серёжа Санькӑна.

Саня ҫенӗкрен витрепе вӑлтасем чупса илсе тухнӑ, юлташсем хӑйсен ҫулӗпе арман патнелле утнӑ. Малтан ҫул тӑрӑх тусан кӑларса харӑс утса пынӑ, унтан пӗр-пӗринчен ирттермелле чупма шутланӑ. Ҫав тери хытӑ чупнипе пуш витрисем ыткӑнса кӑна пынӑ, ҫурӑм хыҫӗнчи вӑлта хуллисем силленнӗ.

— Эсӗ Вяткӑра пулӑ тытма ҫӳренӗ-и? — тесе ыйтнӑ Серёжа, пӗве хӗррине пырса ларсан.

— Ҫӳренӗ, — тенӗ Санька ирӗксӗр, вӑлтине шыва ярса.

— Вяткӑра мӗнле пулӑсем пур?

— Ну, тата сана ҫав Вяткӑпа! Пулӑ-тӑк, пулӑ… Пирӗн Уржумкӑри уланкӑсем унтинчен шултрарах та пулӗ.

Серёжа ӑнланса илнӗ. Санька Вяткӑна мухтанӑ пулин те, Уржум ӑна ытларах килӗшнӗ.

Июль уйӑхӗ пӗтиччен Санька Вятка ҫинчен урӑх ҫӑвар та уҫман тата хӑйсен АВРУ-не те аса илмен. Кайиччен пӗр эрне малтан кӑна амӑшӗ унӑн формине арчаран кӑларса панӑ та, вӑл ҫавӑн чух тин сасартӑк:
— Эх, ҫу иртрӗ! Часах манӑн каллех Вяткӑна каймалла пулать, — тенӗ.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех