Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: XV

Пай: Умӗн

Автор: Михаил Рубцов

Ҫӑлкуҫ: Тургенев И.С. Умӗн: роман. — Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1955. — 160 с.

Ҫул: 1955; Хушнӑ: 2020.06.29 23:37

Пуплевӗш: 203; Сӑмах: 3029

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Паллӑ мар

Анна Васильевна килте ларма юратни ҫинчен вулакан пӗлет ӗнтӗ; анчах та, тепӗр чухне, унӑн мӗнле те пулин кулленхинчен урӑхларах ӗҫ, мӗнле те пулин тӗлӗнмелле partie de рlaisir туса ирттерес шухӑш пырса кӗнӗ; тата ҫав partie de рlaisir мӗнле чӑрмавлӑрах пулнӑ, вӑл ҫавӑн чухлӗ ҫине тӑрса хатӗрленнӗ, ыттисене пуҫтарӑнма хистенӗ; Анна Васильевна хӑй мӗн чухлӗ пӑлханнӑ, ҫавӑн чухлӗ унӑн кӑмӑлне кайнӑ. Ҫак хӑй тӗллӗн килсе тухакан туйӑм хӗлле хускалсан, вӑл театрта юнашарах 2 — 3 ложа илме хушнӑ, унтан, хӑйӗн пӗлӗшӗсене пуҫтарса, театра е тата маскарада кайнӑ; ҫулла — вӑл хула тулашне, ӑҫта та пулин инҫерех кайнӑ. Тепӗр кунне пуҫ ыратать, тесе ӳпкелешнӗ, йынӑшнӑ, вырӑн ҫинчен тӑман, тепӗр уйӑхран вара каллех «кулленхинчен урӑхла» пурнӑҫа тутанса пӑхассишӗн ҫунма пуҫланӑ. Ҫак хутра та ҫавӑн пекех пулса иртрӗ: ӑна такам Царицыно илемӗ ҫинчен аса илтернӗ, Анна Васильевна вара сасартӑк хӑй тепӗр кунне Царицынӑна кайса килме шутласа хуни ҫинчен пӗлтерчӗ. Кил-хушшинче шӑв-шав пуҫланчӗ: Николай Артемьевича илме тесе ятарласах Мускава ҫын ячӗҫ; унпа пӗрлех дворецкий эрехсем, паштетсем тата ытти апат-ҫимӗҫсем туянма чуптарчӗ; Шубина кӳме тара тытма тата лашасем хатӗрлеме приказ тухрӗ (пӗр кӳме вӗсене ҫителӗксӗр пулнӑ); казачок, икӗ хутчен Берсеневпа Инсаров патне кайса, вӗсене малтан вырӑсла, кайран Зоя французла ҫырнӑ чӗнӳ хучӗсем парса килчӗ. Анна Васильевна хӑй вара хӗрсене ҫул ҫине мӗнле тумтирсем тӑхӑнтарасси пирки хӗвӗшсе ҫӳрерӗ. Ҫав вӑхӑтра partie de рlaisir кӑштах пӑчланса лармарӗ: Николай Артемьевич Мускавран кӑмӑлсарланса таврӑнчӗ (вӑл халь те Августина Христиановнӑна ҫиленнӗ-ха), хӑйне мӗншӗн чӗннине пӗлсен, вӗсемпе пымасси ҫинчен татӑклӑнах пӗлтерчӗ; Кунцовӑран Мускава, Мускавран Царицынӑна, Царицынӑран каллех Мускава, Мускавран каллех Кунцовӑна сиктерсе ҫӳресси ӑссӑр япала, терӗ, юлашкинчен тата, — терӗ вӑл, — малтан мана ҫӗр чӑмӑрӗн пӗр вырӑнӗнче тепӗр вырӑнӗнчинчен хавас пулма пултарасси ҫинчен каласа ӗнентерӗр, ун чухне каятӑп, терӗ. Ҫакна, паллах, никам та ӗнентерсе пама пултараймарӗ, Анна Васильевна вара паха та йӗркеллӗ кавалер ҫуккине пула partie de рlaisir кайма та пӑрахасшӑнччӗ, анчах Увар Иванович ҫинчен аса илчӗ те хурланнипе: «Шыва путакан улӑм пӗрчинчен тытнӑ», тесе, ӑна чӗнтерме ячӗ. Увар Ивановича ыйхӑран вӑратрӗҫ; вӑл аяла анчӗ, Анна Васильевна сӗннине ним чӗнмесӗр итлесе пӗтерчӗ, пӳрнисемпе выляткаласа тӑчӗ те, вӗсемпе пыма килӗшсе, пурне те тӗлӗнтерсе пӑрахрӗ. Анна Васильевна ӑна: чиперккем, терӗ тата питҫӑмартинчен чуптурӗ; Николай Артемьевич йӗрӗнчӗклӗн кулса илчӗ, унтан: Quelle bourde, тесе хучӗ (май килнӗ чухне вӑл французла «эреш» сӑмахсем калама юратать). Тепӗр ирхине, ҫичӗ сехетре, туллиех тиенӗ каретӑпа кӳме Стаховсен дачинчен тухса кайрӗҫ. Каретӑна хӗрарӑмсем, горничная тата Берсенев ларчӗҫ; Инсаров ларкӑч ҫине вырнаҫрӗ; кӳмере Увар Ивановичпа Шубин пулчӗҫ. Увар Иванович Шубина хӑех пӳрнине хускатса чӗнсе илчӗ; Шубин хӑйне ҫул тӑршшӗпех йӗкӗлтесе пырасса пӗлнӗ вӑл, анчах «ҫӗр хӑвачӗпе» ҫамрӑк художник хушшинче темле тӗлӗнмелле ҫыхӑну тата ятлаҫуллӑ ырӑ кӑмӑллӑх пулнӑ. Тепӗр тесен, ку хутӗнче Шубин хӑйӗн самӑр тусне чӑрмантармарӗ: вӑл чӗмсӗр, сапаланчӑк та ҫемҫе кӑмӑллӑ пулчӗ.

Кӑнтӑр тӗлӗнче те тӗксӗммӗн, хаяррӑн курӑнакан Царихцино замокӗн ишӗлчӗкӗ патне экипажсем ҫитсе чарӑннӑ вӑхӑтра хӗвел ҫӳле хӑпарнӑччӗ ӗнтӗ. Вӗсем пурте ҫерем ҫине анчӗҫ те ҫийӗнчех садалла утрӗҫ. Малта Елена тата Зойӑпа Инсаров пыраҫҫӗ; кӑмӑлӗ тулнӑ Анна Васильевнӑпа Увар Иванович алла-аллӑн тытӑнса утаҫҫӗ: Увар Иванович хашкать, ҫӗнӗ улӑм шлепки унӑн ҫамкине касса ыраттарать, урисем атӑ тӑхӑннипе пӗҫерсе тӑраҫҫӗ, апла пулсан та, вӑл хавас; Шубинпа Берсенев хыҫалта пыраҫҫӗ. «Эпир, тӑванӑм, темле ветерансем пек, резервӑра», пӑшӑлтатрӗ Шубин Берсенева. «Халь унта Болгари», тесе хушса хучӗ вӑл, пуҫӗпе Елена ҫине кӑтартса.

Ытарайми лайӑх ҫанталӑк тӑрать. Тавралӑх ҫеҫкеленет, сӗрлет, юрлать; инҫетри кӳлӗсем йӑлтӑртатаҫҫӗ, чуна праҫникри ҫутӑ туйӑм ҫавӑрса илет. «Ах, аван! Ах, аван!» тет пӗр вӗҫӗмсӗр Анна Васильевна; вӑл хаваслӑн кӑшкӑра-кӑшкӑра янине хирӗҫ Увар Иванович пуҫне сулса ответлет, пӗррехинче: «Мӗн каламалли пур!» тесе те хирӗҫ тавӑрчӗ. Елена сайра хутран Инсаровпа сӑмах хускатать; Зоя шлепкине икӗ пӳрнипе тытса пырать, лаптак пуҫлӑ ҫутӑ-кӑвак ботинка тӑхӑннӑ урисене ӳт тӗслӗ барежевӑй ҫитсӑ платьи айӗнчен килӗшӳллӗн кӑларкаласа пусать, е айккинелле, е хыҫалалла пӑхкаласа илет. «Эхе! — сасартӑк ҫурма сасӑпа кӑшкӑрчӗ Шубин:  — Зоя Никитишна ҫаврӑнса пӑхкалать пулас-ха. Каям-ха эпӗ ун патне. Елена Николаевна халь мана кураймасть, сана вара, Андрей Петрович, хисеплет вӑл, ку иккӗшӗ те пӗр майлӑ. Каятӑп, эпӗ ҫителӗклех юнтартӑм ӗнтӗ. Сана, тусӑм, ботаникӑпа аппаланма сӗнетӗп: ку ӗҫ ху шухӑшласа кӑларма пултарассинчен чи лайӑххи; вӑл вӗренӳ тӗлӗшӗнчен те усӑ парать. Сывӑ пул!» Шубин хайхи Зоя патне чупса ҫитрӗ те, аллине кӗлентӗр пек кукӑртса, «Ihre Hand, Madam» тесе, ӑна ҫавӑтса малалла утрӗ. Елена чарӑнса Берсенева чӗнсе илчӗ, ӑна аллинчен ҫавӑтрӗ, анчах хӑй унчченхи пекех Инсаровпа калаҫрӗ. Вӑл унран вӗсен чӗлхипе ландыш, вӗрене, юман, ҫӑка мӗнле пулнине ыйта-ыйта пӗлчӗ… («Болгари!» — шутларӗ мӗскӗн Андрей Петрович.)

Сасартӑк малта кӑшкӑрнӑ сасӑ илтӗнсе кайрӗ — пурте пуҫӗсене ҫӗклерӗҫ. Шубин сигарочницине Зоя тӗмсем хушшине ывӑтрӗ. «Тӑхтӑр-ха, эпӗ сирӗнпе пуриншӗн те татӑлатӑп!» кӑшкӑрса ячӗ Шубин, унтан тӗмсем хушшине кӗрсе сигарочницине тупса тухрӗ те Зоя патне пыма ҫеҫ тытӑннӑччӗ, анчах ун патне ҫывхарса та ӗлкӗреймерӗ, унӑн сигарочници каллех ҫул урлӑ вӗҫсе каҫрӗ. Пӗр пилӗк хутчен пулчӗ ҫавӑн пек. Шубин пӗрмаях ахӑлтатрӗ тата хӑратрӗ, Зоя вара шӑппӑн кӑна кулкаларӗ, кушак пек йӑпшӑнчӗ. Юлашкинчен Шубин унӑн пӳрнинчен ярса тытрӗ те, вӑл хытӑ чӑмӑртанипе Зоя нӑйкӑшса илчӗ, кайран та чылайччен аллине вӗрчӗ, ҫиленнӗ пек пулчӗ, Шубин ӑна хӑлхинчен тем пӑшӑлтатса пычӗ.

— Ҫамрӑк-кӗрӗм, ашкӑнаҫҫӗ, — терӗ Анна Васильевна Увар Ивановича хаваслӑн.

Увар Иванович пӳрнисене выляткаласа илчӗ.

— Зоя Никитишна мӗнлерех? — терӗ Берсенев Еленӑна.

— Шубинӗ тата? — хирӗҫ тавӑрчӗ Елена.

Ҫав вӑхӑтра вӗсем ушкӑнӗпех Миловидово текен беседка патне ҫитрӗҫ те Царицыно кӳллисем ҫине пӑхса киленме чарӑнса тӑчӗҫ. Кӳлӗсем пӗрин хыҫҫӑн тепри темиҫе ҫухрӑма яхӑн тӑсӑлаҫҫӗ; вӗсен леш енче вӑрман хуралса ларать. Сӑрт тайлӑмне, тӗп кӳлӗ патне ҫитиех, ешӗл курӑк витсе тӑни шыва темле ҫутӑ та тӑрна куҫӗ пек тӑрӑ сӑн парса тӑрать. Ниҫта та, ҫыран хӗрринче те пулин, шыв хумханса кӑпӑкланмасть; тип-тикӗс кӳлӗ ҫине ҫил те чӗтрентерсе илмест. Шӑнса хытнӑ кӗленче катрамкки пысӑк валашкана йывӑррӑн та ҫуттӑн вырнаҫнӑ пек, уяр тӳпе ун айне пулнӑн тата кӑтра йывӑҫсем ним хускалмасӑр ун ҫине пӑхнӑн туйӑнать. Пурте чылайччен киленсе пӑхрӗҫ ҫак илем ҫине, Шубин та пулин шӑпланчӗ, Зоя та шухӑша кайса тӑчӗ. Юлашкинчен пурин те кимӗпе ярӑнасси килсе кайрӗ. Вара Шубин, Инсаров тата Берсенев, ӑмӑртмалла чупса, анаталла анчӗҫ. Вӗсем пӗр сӑрланӑ пысӑк кимӗ тата кӗсменҫӗсем шыраса тупрӗҫ, унтан хӗрарӑмсене чӗнчӗҫ. Хӗрарӑмсем вӗсем патне анчӗҫ; Увар Иванович хӗрарӑмсем хыҫҫӑн асӑрханкаласа утрӗ. Вӑл кимӗ ҫине кӗриччен тата майланса лариччен нумай култарчӗ. «Астӑвӑр, улпут, пире шыва ан путарӑр», терӗ кӗсменҫӗсенчен пӗри, александрийски кӗпе тӑхӑннӑ каҫӑр сӑмсаллӑ каччӑ. — Ну, ну, чӑкӑлтӑш! — терӗ ӑна Увар Иванович. Кимӗ хускалса кайрӗ. Ҫамрӑксем кӗсменсене ярса тытрӗҫ, анчах вӗсенчен пӗр Инсаров кӑна авӑсма пултарать. Шубин мӗнле те пулин вырӑсла юрра ушкӑнпа юрлама сӗнчӗ те хулӑн сассипе: «Вниз по матушке…» юрра тӑсса ячӗ. Берсеневпа Зоя кӑна мар, Анна Васильевна та хутшӑнчӗ (Инсаров юрлама пӗлмест), анчах юрӑ тӗрлӗ сасӑллӑ тухнипе юрлакансем виҫҫӗмӗш йӗркерех арпашса кайрӗҫ; пӗр Берсенев ҫеҫ малалла юрлама хӑтланса хулӑн сассипе: «Ничего в волнах не видно» тенӗ тӗле ҫитрӗ, анчах вӑл та вӑтанса часах шӑпланчӗ. Кӗсменҫӗсем, пӗрне-пӗри куҫ хӗссе, ним шарламасӑр кулчӗҫ. — Мӗн? — терӗ вӗсене Шубин: — господасем юрлама пӗлмеҫҫӗ пулас? — Александрийски кӗпе тӑхӑннӑ каччӑ пуҫне ҫеҫ сулса илчӗ. — Апла пулсан, тӑхта-ха, каҫӑр сӑмса, — терӗ ӑна Шубин, — эпир сана кӑтартӑпӑр. Зоя Никитишна, пире Нидермеерӑн La lac-не юрласа парӑр-ха. Эсир ан авӑсӑр! — Йӗпе кӗсменсем ҫунатсем евӗр ҫӳлелле ҫӗкленчӗҫ те урӑх аялалла анмарӗҫ, вӗсенчен тумла шӑпӑртатни янӑравлӑн илтӗнсе тӑчӗ; кимӗ тата кӑштах малалла шурӗ, унтан акӑш пек пӗр вырӑнта ҫаврӑнкаласа чарӑнса ларчӗ. Зоя юрласшӑн мар пулса кутӑнлашкаларӗ… «Allong!» терӗ ӑна Анна Васильевна ачашшӑн… Зоя шлепкине хывса хучӗ те юрласа ячӗ… О lас! l'année ӑ peine a fini sa carrière…

Унӑн хытах мар тухакан уҫӑ сасси тӗкӗр пек ҫутӑ кӳлӗ ҫийӗн янӑраса кайрӗ; инҫетри вӑрманта кашни сӑмахах хирӗҫ илтӗнсе тӑчӗ; унта та такам уҫӑ мар сасӑпа вӑрттӑн, анчах ҫӗр ҫинчи ҫын сасси пек мар сасӑпа юрланӑн туйӑнать. Зоя юрласа пӗтерсен, ҫыран хӗрринчи пӗр беседкӑран ырласа хыттӑн кӑшкӑрашни илтӗнсе кайрӗ, унтан Царицынӑна ӗҫме-ҫиме килнӗ хӗрлӗ питлӗ темиҫе нимӗҫ сиксе тухрӗҫ. Хӑшпӗрисем вӗсенчен сюртуксӑр, галстуксӑр, жилетсӑррисем те пур; вӗсем bis тесе ҫав тери чарусӑррӑн кӑшкӑрнипе Анна Васильевна хӑвӑртрах кулӗ тепӗр енне ишме хушрӗ. Анчах кимӗ ҫырана ҫитсе чарӑниччен Увар Ивановича хӑйӗн юлташӗсене тепӗр хут тӗлӗнтерме тӳр килчӗ: вӑл, вӑрманӑн пӗр кӗтессинче сасӑ ытла та уҫҫӑн янӑраса илтӗннине асӑрхаса, сасартӑк путене пек пӗтӗлтетсе авӑтма пуҫларӗ. Малтанах пурте ҫӳҫенсе илчӗҫ, анчах ҫав самантрах чунӗсем киленнине туйрӗҫ. — Увар Иванович чӑн-чӑн путене пекех пӗтӗлтетрӗ. Ҫынсем киленни ӑна хавхалантарчӗ, вӑл вара кушакла макӑрма хӑтланса пӑхрӗ, анчах макӑрни ун пекех лайӑх тухмарӗ, ҫавӑнпа та вӑл тепӗр хут путенелле пӗтӗлтетрӗ те, пурин ҫине те пӑхса илнӗ хыҫҫӑн, шӑпланчӗ. Шубин ӑна чуптума пуҫларӗ; Увар Иванович Шубина тӗртсе ячӗ. Ҫак самантра кимӗ ҫитсе чарӑнчӗ те пурте ҫыран хӗррине тухрӗҫ.

Ҫак хушӑра лавҫӑ лакейпа тата горничнӑйпа пӗрле, карета ҫинчен карҫинккасем илсе килсе, ватӑ ҫӑкасен айне апат хатӗрлерӗ; пурте вара, курӑк ҫине сарнӑ ҫитти тавра ларса, паштетсемпе ытти апатсене ҫиме тытӑнчӗҫ. Кашниннех хырӑмӗсем выҫнӑ, Анна Васильевна тата хӑнисене пӗрмаях: уҫӑ сывлӑшра апат питӗ усӑллӑ, тесе ӗнентерчӗ, ытларах ҫиме хистерӗ; вӑл ҫавнашкал сӑмахсене Увар Ивановича та каларӗ. «Ан пӑшӑрханӑр», мӑкӑртатрӗ лешӗ тулли ҫӑварпа. «Турӑ мӗнле лайӑх кун пачӗ!» терӗ Анна Васильевна пӗр вӗҫӗмсӗр. Ӑна паллама та ҫук; вӑл ҫирӗм ҫула яхӑн ҫамрӑкланнӑ пекех курӑнать. Берсенев ӑна ҫакӑн ҫинчен пӗлтерчӗ. «Ҫапла, ҫапла, — терӗ Анна Васильевна, — хам вӑхӑтӑмра эпӗ те ҫамрӑк пулнӑ, мана теҫеткерен кӑларса пӑрахман пулӗччӗҫ». Шубин, Зоя ҫумне ларса, ӑна эрех тултарса тӑчӗ; Зоя ӗҫесшӗн мар, Шубинӗ ӗҫтересшӗн пулчӗ, анчах кашнинчех хӑй ӗҫсе ячӗ, каллех тултарса Зойӑна сӗнчӗ; ҫавӑн пекех тата вӑл пуҫне ун чӗркуҫҫи ҫине хурасси килни ҫинчен пӗлтерчӗ, Зоя вара «ҫакӑн пек ирӗклӗхпе» ниепле те килӗшесшӗн мар пулчӗ. Елена пуринчен те ҫирӗп пек туйӑнчӗ, анчах унӑн чӗри тӗлӗнмелле лӑпкӑ пулчӗ, халиччен нихҫан та унӑн ҫакӑн евӗр туйӑм пулман. Вӑл хӑй виҫесӗр ырӑ кӑмӑллӑ пулнӑ пек туйрӗ тата Инсарова кӑна мар, Берсенева та хӑй ҫумӗнче тытасшӑн пулчӗ… Ку мӗне пӗлтернине Андрей Петрович кӑштах ӑнланчӗ те систермесӗр йывӑррӑн сывласа ларчӗ.

Вӑхӑт малаллах шурӗ; каҫ ҫывхарса килет. Анна Васильевна сасартӑк хыпӑнса ӳкрӗ. «Ах, ырӑ ҫыннӑмсем, мӗнле кая юлтӑмӑр, — терӗ вӑл. — Пурӑнтӑмӑр, ӗҫрӗмӗр-ҫирӗмӗр, господасем, халь ӗнтӗ сухалсене шӑлма та вӑхӑт». Вӑл хӗвӗшме пуҫларӗ те, ыттисем те хӗвӗшме тытӑнчӗҫ, вара, вырӑнӗсенчен тӑрса, экипажсене хӑварнӑ замок еннелле утрӗҫ. Пӗвесем тӗлӗпе иртсе пынӑ чухне, юлашки хут Царицыно ҫине пӑхса киленес шутпа, пурте чарӑнса тӑчӗҫ. Тавралӑх пур ҫӗрте те каҫ пулас умӗнхи тӗспе ҫуталать, тӳпе хӗрелме пуҫланӑ, ҫил ҫӗкленнине пула чӗтрекен ҫулҫӑсем тӗрле тӗслӗн ялтӑртатаҫҫӗ; инҫетри кӳлӗсенчи шыв шӑратнӑ ылтӑн тӗслӗн чӳхенет; садра хӑшпӗр тӗлте лартса тухнӑ хӗрлӗрех башньӑсемпе беседкӑсем тӗксӗмленекен йывӑҫсем хушшинче ытларах палӑрма пуҫларӗҫ. «Сывӑ пул, Царицыно, эпир кунта пулнине нихҫан та манмӑпӑр!» терӗ Анна Васильевна… Шӑпах ҫак самантра, унӑн юлашки сӑмахӗсене ҫирӗплетес тенӗ пек, тӗлӗнмелле ӗҫ пулса иртрӗ, ӑна, чӑнах та, ҫӑмӑллӑнах манса каяймастӑн.

Акӑ мӗн пулса иртрӗ: Анна Васильевна Царицынӑпа сывпуллашса юлашки хут аллине сулса илме те ӗлкӗрейменччӗ, хӑйсенчен темиҫе утӑмри ҫирӗк тӗмӗсем хыҫӗнчен сасартӑк тӗлли-паллисӗр кӑшкӑрашни, ахӑлтатни илтӗнсе кайрӗ те, унтан тӑрмаланса пӗтнӗ арҫын ушкӑнӗ, шӑпах Зоя юрласа пӗтернӗ хыҫҫӑн хыттӑн алӑ ҫупаканӗсем, ҫул ҫине персе тухрӗҫ. Юрра юратакан господасем ҫителӗклех хӗрӗнкӗ иккен. Хӗрарӑмсене курсан, вӗсем чарӑнса тӑчӗҫ; анчах пӗри вӗсенчен, пысӑк пӳллӗ, вӑкӑрӑнни пекех тачка мӑйлӑ, вӑкӑрӑнни пекех тӑртаннӑ куҫлӑскер, хӑйӗн юлташӗсенчен уйрӑлчӗ, майсӑррӑн пуҫне тайса, сулланкаласа, хӑранипе юпа пек хытса тӑракан Анна Васильевна патне ҫывхарчӗ.

— Бонжур, мадам, — пакӑлтатрӗ вӑл хӑйӑлти сассипе: — сывлӑхӑрсем мӗнле?

Анна Васильевна каялла сулӑнчӗ.

— Мӗншӗн-ха эсир, — хӑй сӑмахне малалла тӑсрӗ улӑп, вырӑсла аран-аран кӑна калаҫкаласа, — bis юрламарӑр, пирӗн компани bis та, браво та, форо та кӑшкӑрчӗ вит?

— Ҫапла, ҫапла, мӗншӗн? — илтӗнчӗҫ ушкӑнтан.

Инсаров малалла ярса пуснӑччӗ кӑна, анчах Шубин ӑна чарчӗ те Анна Васильевна умне хӑй пырса тӑчӗ.

— Чимӗр-ха, хисеплӗ палламан ҫын, — терӗ вӑл калаҫма пуҫласа, — эсир темле хӑтланнипе пире пурне те тӗлӗнтерсе пӑрахни ҫинчен пӗлтерме ирӗк парсамӑр. Эсир, эпӗ шутланӑ тӑрӑх, Кавказ йӑхӗнчи саксонецсенчен пулас; ҫавӑнпа та эсир светски йӑласене пӗлетӗр пулӗ тесе шутлатпӑр, апла пулсан та, эсир хӑвӑра паллаштарман хӗрарӑмпа сӑмах пуҫлатӑр. Ӗненӗр, эпӗ тепӗр чухне сирӗнпе хапӑлласах ҫывӑх паллашнӑ пулӑттӑм, мӗншӗн тесен сирӗн мускулсем ҫав тери ҫирӗп иккенне асӑрхарӑм: biceps, triceps тата deltoïdeus, эпӗ, йӑваласа кӗлеткесем тӑвакан ҫын, эсир манӑн натурщик пулнине чӑн-чӑн телей вырӑнне шутланӑ пулӑттӑм; анчах хальхинче пире ан чӑрмантарӑр.

«Хисеплӗ палламан ҫын» Шубин мӗн каланине пӗтӗмпех, пуҫне йӗрӗнчӗклӗн айккинелле пӑрса, аллисене пилӗкне тытса итлерӗ.

— Эпӗ нимӗн те ӑнланаймастӑп, эсир мӗн калать, — терӗ вӑл юлашкинчен. — Тен, эсир эпӗ сапожник, сехет юсакан мастер пулӗ тетӗр? Э? Эпӗ офицер, эпӗ чиновник, ҫапла.

— Ун пирки эпӗ пӗрре те иккӗленместӗп, — калаҫма пуҫланӑччӗ Шубин…

— Акӑ эпӗ мӗн калатӑп, — хӑй сӑмахне малалла тӑсрӗ палламан ҫын, ӑна вӑйлӑ аллипе, ҫул ҫинчи турата илсе пӑрахнӑ пекех, ҫӑмӑллӑн айккинелле сирсе. — Эпир bis кӑшкӑрсан, эсир мӗншӗн bis юрламарӑн? Эпӗ акӑ халех, ҫак минутрах каятӑп, анчах акӑ ҫак фрейлейн, ҫак мадам мар, акӑ ҫакӑ е ҫак (вӑл Еленӑпа Зоя ҫине кӑтартрӗ) мана einen Kuss, эпир нимӗҫле ҫапла калатпӑр, чуптума патӑр; ҫапла; мӗнех вара? Ку тем мар.

— Тем мар, einen Kuss, ку тем мар, — илтӗнчӗ каллех ушкӑнтан.

— Ih! der Sakramenter! — терӗ пӗр нимӗҫӗ, каҫса кайсах кулса.

Зоя Инсарова аллинчен ярса тытрӗ, анчах лешӗ вӗҫерӗнчӗ те тӳрех пысӑк пӳллӗ сӗмсӗр умне пырса тӑчӗ.

— Тасалӑр кунтан, — терӗ вӑл хыттӑнах мар, анчах хаяр сасӑпа.

Нимӗҫ йывӑррӑн ахӑлтатса кулма пуҫларӗ.

— Мӗнле тасалӑр? Акӑ эпӗ ҫакна юрататӑп та! Эпӗ вара уҫӑлса ҫӳреме пултараймастӑп-и? Мӗнле вӑл тасалӑр? Мӗншӗн тасалмалла?

— Хӗрарӑма чӑрмантарма хӑйнӑшӑн, — терӗ те Инсаров сасартӑк шуралса кайрӗ, — хӑвӑр ӳсӗрришӗн.

— Мӗн? Эпӗ ӳсӗр! Илтетӗр-и? Hören Sie das, Herr Provisor. Эпӗ офицер, вӑл хӑять… Эпӗ халь Satisfaction! Einen Kuss will ich ыйтатӑп.

— Эсир тата тепӗр утӑм ярса пуссан… — терӗ Инсаров.

— Ну? Ун чухне мӗн вара?

— Эпӗ сире шыва ывӑтатӑп.

— Шыва? Herr je! Ҫавӑ ҫеҫ-и? Ну, курӑпӑр, ку пите интереслӗ, мӗнле шыва…

Официр господин аллисене ҫӗклесе малалла туртӑнчӗ, анчах сасартӑк тӗлӗнмелле ӗҫ пулса иртрӗ: вӑл ахлатса ячӗ, унӑн самӑр кӗлетки сулланса илчӗ, ҫӗр ҫинчен ҫӗкленчӗ, урисем сывлӑшра тапкаланчӗҫ, вара хӑранипе хӗрарӑмсем кӑшкӑрма ӗлкӗриччен, кам та пулсан ку мӗнле пулнине ӑнланса иличчен, самӑр кӗлеткеллӗ официр господин пӗвене шаплатса ӳкрӗ те ҫавӑнтах пӑкӑртатса тӑракан шыв айӗнче ҫухалчӗ.

— Ай! — пӗр харӑс кӑшкӑрса ячӗҫ хӗрарӑмсем.

— Mein Gott! — илтӗнчӗ тепӗр енчен.

Пӗр минут иртрӗ… Унтан ҫӳҫ ҫыпҫӑнса ларнӑ ҫаврашка пуҫ шыв ҫийӗн курӑнса кайрӗ; ҫак ҫаврашка пуҫ хӑмпӑсем кӑларчӗ; икӗ алӑ, шӑнӑр туртнӑ чухнехи пек, тути патӗнче турткаланчӗҫ.

— Шыва путса вилет вӑл, ҫӑлӑр ӑна, ҫӑлӑр! — кӑшкӑрса ячӗ Анна Васильевна, ҫыран хӗрринче урисене сарса, йывӑррӑн сывласа тӑракан Инсарова.

— Ишсе тухать, — терӗ Инсаров йӗрӗнчӗклӗн те ним хӗрхенмесӗр. — Айтӑр кайрӑмӑр, Анна Васильевна, кайрӑмӑр, Увар Иваныч, Елена Николаевна, — тесе хушса хучӗ.

— А… а… о… о… — илтӗнчӗ ҫак самантра ҫыран хӗрринчи хӑмӑшран тытма ӗлкӗрнӗ мӗскӗн нимӗҫӗн сасси.

Пурте Инсаров хыҫӗнчен утрӗҫ, пурин те ҫак «компани» тӗлӗнчен иртсе кайма тиврӗ. Анчах хӑйсене ертсе пыракан пуҫлӑхсӑр тӑрса юлнӑ иртӗнекенсем лӑпах пулнӑ, вӗсем пӗр сӑмах та шарламарӗҫ; пӗри ҫеҫ, чи паттӑрри, пуҫне сулкаласа: «Ну, ну, епле пулсан та… ку, турӑ пӗлет, мӗн… ҫакӑн хыҫҫӑн», тесе мӑкӑртатрӗ, тепри вара шлепкине те хыврӗ. Инсаров питӗ хаяррӑн курӑннӑ вӗсене, ахальтен мар пулас ҫав: темскер ырӑ марри, темскер хӑрушши палӑрчӗ унӑн пит-куҫӗнче. Нимӗҫсем хӑйсен юлташне туртса кӑларма чупрӗҫ, лешӗ вара, ҫӗр ҫине ярса пуссанах, куҫҫуль витӗр ятлаҫрӗ, его превосходительство фон Кизериц граф патне ҫитме пулса, «вырӑс мошенникӗсем» хыҫҫӑн кӑшкӑрашса юлчӗ.

Анчах «вырӑс мошенникӗсем» вӑл кӑшкӑрашнине хӑлхана та чикмерӗҫ, май килнӗ таран замок патнелле васкарӗҫ. Сад витӗр тухнӑ чухне пӗри те пӗр сӑмах чӗнмерӗҫ вӗсем, Анна Васильевна ҫеҫ ахлаткаласа пычӗ. Акӑ ӗнтӗ вӗсем экипажсем патне ҫывхарчӗҫ, чарӑнчӗҫ те Гомер туррисем пекех ахӑлтатса кулса ячӗҫ.

Чи малтан Шубин, ӑсран тайӑлнӑ ҫын пек йынӑшса, ахӑлтатса кулса ячӗ, унтан Берсенев, пӑрҫа тӑкӑннӑ чухне пулакан шав пек сасӑпа, кулма пуҫларӗ, ун хыҫҫӑн Зоя вӗтӗ шӑрҫа шӗлтӗртетнӗ пек кулса ячӗ, Анна Васильевна та сасартӑк кулма тытӑннипе Елена Николаевна та йӑл кулмасӑр тӳсеймерӗ, юлашкинчен Инсаров та чӑтса тӑма пултараймарӗ. Анчах пуринчен те янӑравлӑ, пуринчен те нумай, пуринчен те чарусӑртарах Увар Иванович ахӑлтатрӗ: вӑл аяккисем чикекен пуличчен, сунасличчен, сывлӑшӗ пӳлӗниччен кулчӗ. Унтан кӑштах лӑпланчӗ те куҫҫулӗ витӗр; «эпӗ… ку мӗн шаплатрӗ-ха, тетӗп… ку… вӑл иккен… месерле…» тесе мӑкӑртаткаласа илчӗ. Вара, пӑчӑртаса кӑларнӑ пек, аран-аран юлашки сӑмахпа пӗрлех, пӗтӗм самӑр кӗлеткипе чӗтренсе, ахӑлтатма тытӑнчӗ. Зоя ӑна тата ытларах хӗтӗртрӗ. «Эпӗ, куратӑп, тет, урисем сывлӑшра…»  — Ҫапла, ҫапла, — ярса илчӗ Увар Иванович, — урисем, урисем… унтан шап турӗ, вӑл месерле ӳкрӗ иккен… «Мӗнле-ха вӑл вӑй ҫитерчӗ, нимӗҫӗ унран виҫӗ хут пысӑкрах-ҫке?» — ыйтрӗ Зоя. — Эпӗ сире пӗлтерем, — терӗ Увар Иванович, куҫҫульне шӑлса, — эпӗ куртӑм: — хӑрах аллипе пилӗкрен тытрӗ, урине хучӗ те — хап! тутарчӗ. Илтетӗп: мӗн ку?.. Вӑл леш иккен… месерле…

Экипажсем паҫӑрах вырӑнтан тапраннӑ ӗнтӗ, Царицыно замокӗ те курӑнми пулчӗ, Увар Иванович ҫаплах лӑпланса ҫитме пултараймасть-ха. Шубин, каллех унпа пӗрле ларса пыраканскер, юлашкинчен ӑна вӑтантарса аран-аран чарчӗ.

Инсарова вара намӑс пулчӗ. Вӑл каретӑра Еленӑна хирӗҫ чӗнмесӗр ларса пырать (ларкӑч ҫине Берсенев ларнӑ), Елена та шарламасть. Вӑл хӑйне Елена хурлать пулӗ тесе шутларӗ; анчах лешӗ ӑна хурламан. Елена малтанхи минутсенчех ҫав тери хӑраса ӳкнӗччӗ; унтан ӑна Инсаровӑн пит-куҫӗнче темӗн пурри тӗлӗнтерчӗ; кайран вӑл шухӑша путрӗ… Елена хӑй мӗн ҫинчен шухӑшланине уҫҫӑнах уйӑрса илеймерӗ. Ҫак кун хушшинче тӳссе ирттернӗ туйӑмсем сирӗлчӗҫ — ҫакна вӑл ӑнланчӗ, анчах ҫав туйӑмсем халлӗхе хӑй ӑнланайман урӑх туйӑмсемпе улшӑнчӗҫ. Partie de рlaisir ҫав тери вӑраха пычӗ: сисӗнкӗсӗрех ҫӗрле пулса ҫитрӗ. Карета хӑвӑрттӑн чупать, вӑл е пулса ҫитнӗ тырӑ пусси хӗррипе, е анлӑ ҫаран ҫумӗпе пырать; тырӑ пуссинче сывлӑш пӑчӑ та ырӑ шӑршлӑ; тырӑ шӑрши ҫапать, ҫаран енчен вӗрекен сулхӑн ҫил вара сасартӑк ачашшӑн питӗ сӗртӗнсе илет. Тӳпе йӗри-тавра тӗтӗм мӑкӑрланнӑн туйӑнать. Юлашкинчен тӗксӗм те хӗрлӗрех уйӑх шуса тухрӗ. Анна Васильевна тӗлӗрет; Зоя чӳречерен пуҫне кӑларнӑ та ҫул ҫине пӑхса пырать. Елена тинех хӑй Инсаровпа сехет ытла калаҫманни ҫинчен аса илчӗ. Вӑл ӑна пӗр пӗчӗк ыйту пачӗ: Инсаров ҫийӗнчех хаваслӑн ответлерӗ. Сывлӑшра темле уҫӑмсӑр сасӑсем илтӗнкелеме пуҫларӗҫ; инҫетре пин-пин сасӑпа калаҫнӑ пек туйӑнчӗ: вӗсем Мускав патнелле ҫывхарса пыраҫҫӗ. Малта ҫутӑсем курӑнкала пуҫларӗҫ, ҫутӑсем йышланнӑҫемӗн йышланса пычӗҫ, унтан кустӑрмасем чул ҫийӗн тӑнкӑртатма тытӑнчӗҫ. Анна Васильевна вӑранчӗ, вара каретӑра пурте калаҫма тапратрӗҫ, анчах икӗ экипажӑн кустӑрмисем тата лашасен вӑтӑр икӗ ури айӗнче чул сарнӑ ҫул ҫав тери кӗмсӗртетнипе сӑмах мӗн ҫинчен пынине никам та илтеймерӗ. Мускавран Кунцовӑна ҫити ҫав тери кичем те чылай вӑхӑт кайнӑ пек туйӑнчӗ; пурте пуҫӗсене пӗр-пӗр кӗтессе усса ҫывӑраҫҫӗ е ним шарламасӑр пыраҫҫӗ. Пӗр Елена ҫеҫ куҫне хупмарӗ: вӑл Инсаровӑн тӗксӗм кӗлетки ҫинчен куҫ сиктермерӗ. Шубина хуйхӑ пусса илчӗ; ачаш ҫил тӳрех питрен сӗртӗнни ӑна вӗчӗхтерчӗ; вӑл шинель ҫухипе пӗркенчӗ те кӑштах йӗрсе ямарӗ. Увар Иванович сылтӑмалла е сулахаялла сулланса канлӗн харлаттарать. Ак ӗнтӗ экипажсем чарӑнчӗҫ. Анна Васильевнӑна икӗ тарҫӑ карета ӑшӗнчен йӑтса тухрӗҫ — вӑл пӑчах халсӑрланнӑ, пӗрле килнӗ ҫынсемпе сывпуллашнӑ чухне хӑй кӑшт ҫеҫ чӗрри ҫинчен пӗлтерчӗ; вӗсем ӑна тав тума тытӑнчӗҫ, вӑл вара: «Кӑшт ҫеҫ чӗрӗ», тесе кӑна хирӗҫ тавӑрчӗ. Елена пӗрремӗш хут Инсарова алӑ пачӗ, килне ҫитсен те, чылай вӑхӑт хушши салтӑнмасӑрах чӳрече умӗнче ларчӗ; Шубин, майлӑ вӑхӑт тупса, кайма хатӗрленнӗ Берсенева хӑлхинчен пӑшӑлтатрӗ:
— Ну, мӗнрен герой мар — ӳсӗр нимӗҫсене шыва пӑрахать, — терӗ.

— Эсӗ акӑ ҫакна та тумарӑн, — терӗ те ӑна Берсенев Инсаровпа пӗрле килнелле утрӗ.

Икӗ тус хӑйсен хваттерӗсене таврӑннӑ тӗле тӳпери шурӑмпуҫ хӗрелме пуҫланнӑччӗ ӗнтӗ. Хӗвел тухман-ха, анчах ҫанталӑк сулхӑнланнӑ, курӑк ҫине сывлӑм ӳкнӗ, ҫӳлте-ҫӳлте, ҫурма ӗнтӗрӗклӗ сывлӑшра, пирвайхи тӑрисем юрлама пуҫларӗҫ, юлашки пысӑк ҫӑлтӑр, хӑрах куҫ евӗр, ҫӗр ҫине пӑхать.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех