Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: 1941-мӗш ҫул

Пай: Пӗр ҫулпах

Автор: Александр Галкин

Ҫӑлкуҫ: Баруздин С.А. Пӗр ҫулпах: роман. — Шупашкар: Чӑваш АССР кӗнеке издательстви, 1970. — 308 с.

Ҫул: 1970; Хушнӑ: 2020.06.24 10:51

Пуплевӗш: 2325; Сӑмах: 17899

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Паллӑ мар

Вырсарникун — канмалли кун. Мӗн каламалли, аван кун вӑл. Эпир пионерсен лагерьне кайма пуҫтарӑннӑ. Шӑпах вӑхӑт ӗнтӗ унта кайма. Мускавра шӑрӑх, пӑчӑ, вӗренӳ ҫулӗ те тахҫанах вӗҫленнӗ. Пурӑн-ха кунта ӗҫсӗр аптӑраса!

Пирӗн Белорусски вокзалтан ирхине сакӑр сехетре тухса каймалла. Пионерсене яланхилле ӑсатнӑ пек, пире оркестрсемпе чыс туса ӑсатакан та ҫук-мӗн. Пуйӑсӗ те пирӗн ятарласа панӑскер мар. Мускавпа Смоленск хушшинче ҫӳрекен состав хыҫне икӗ вакун кӑкарнӑ та — ӗҫӗ те пӗтнӗ. Ачасен ашшӗ-амӑшӗсем, асламӑшӗсемпе аслашшӗсем те пире пӗрмай килен-каян ҫынсене ӑсатнӑ чухнехи пек ҫеҫ ӑсатаҫҫӗ. Ним пулман пек лӑпкӑ тӑраҫҫӗ вӗсем платформа ҫинче.

Лагерӗ те пирӗн ахаль пионер лагерӗ мар иккен. Анне каланӑ тӑрӑх, вӑл манашкал хыткансене юсанмалли санатори евӗрлӗ лагерь-мӗн.

Ку таранччен пионер лагерӗнче эпӗ пачах та пулманччӗ-ха. Пӗчӗк чухне ачасен сачӗпе пӗрле дачӑра пурӑннӑ, ӑна эпӗ лайӑххӑн астумастӑп та. Кайран, пӗрремӗш класра вӗреннӗ чухне, ҫуллахи вӑхӑта эпӗ атте-аннепе пӗрле Ильинкӑри дачӑра ирттернӗ. Унтан тӗрлӗрен ялсенче хваттерте пурӑннӑ. Пӗр уйӑх манпа — анне, тепӗр уйӑх атте ирттернӗ. Е тепӗр май: атте — малтан, анне — кайран. Ҫавӑн пек «йӗркесӗр» майпа эпир икӗ ҫул каялла Крымра та, Судак текен вырӑнта, пулсаччӗ. Пур ҫӗрте те эпӗ выляма е вӑрмансене кайса ҫӳреме юлташсем тупаттӑм. Анчах, епле пулсан та, горн сассипе сиксе тӑракан, горн сассипе шыва кӗме чупакан, темӗнле интереслӗ вӑрҫӑ вӑййисем вылякан, походсем ирттерекен, каҫсерен ҫап-ҫутӑ костер тавра карталанса ташлакан ачасене ӑмсанаттӑм. Ҫак лагере ярассине вара, темле майпа-ҫке, анне хӑй шухӑшласа кӑларнӑ. Вӑл манӑн йывӑрӑшпа ҫӳллӗш виҫине шайлаштарасшӑн имӗш.

— Унта ҫапах та санаторинчи пек ҫитереҫҫӗ, вӑхӑтра ҫывӑратаҫҫӗ, вӑхӑтра тӑратаҫҫӗ. Ӑпӑр-тапӑр лагерь мар вӗт вӑл, — тӳрре тухнӑ пек, хӑйне те ӗнентерес тенӗ пек ӑнлантарать аттене анне.

Эпӗ, чӑнах та, тӗк татнӑ чӑх чӗппи пекех ӗнтӗ. Ку мана питех кулянтармасть-ха. Вагона вырнаҫсан вара, манашкал хыткан чӑх чӗпписем кунта тем чухлех пулнине курсан, кӑмӑлӑм самаях ҫӗкленсе кайрӗ. Тем ӗнтӗ ку! Манран вӑрӑмраххисем те, манран хытканраххисем те пур-ҫке!

Пӗтӗмпех лайӑх: пуҫласа эпӗ пионер лагерьне пӗччен кайни те, лагерӗ инҫетре, Смоленск таврашӗнчи темӗнле Вонь текен шыв хӗрринче пулни те, унта ҫу каҫмалӑхах кайнӑ май аннепе ялта пурӑнма лекесрен, ирӗн-каҫӑн сӗт ӗҫтересрен, кашни утӑма сыхласа тӑрасран хӑтӑлни те — пурте.

Вонь шывӗ ҫинчен эпӗ Наташӑна каласа патӑм. Хам курман пулсан та, унти хитрелӗхсем ҫинчен шӑрантартӑм. Паллах, илемлӗ ӗнтӗ унта — курмасӑрах паллӑ. Ун пирки эпӗ пачах иккӗленместӗп.

— Унта пирӗн темӗнле тӑвансем пур, — ӗнентертӗм эпӗ Наташӑна.

Епле калама пултарӑп-ха эп ӑна пионер лагерьне каятӑп тесе! Вӑл халь шкула та ҫӳреме пӑрахнӑ-ҫке-ха, мӑн ҫын пек ӗҫе ҫӳрет!

Мӗнпурӗ те поезд хӑвӑртрах тапранса кайманни ҫеҫ начар. Атте-аннепе сывпуллашса, анне канашӗсене итлесе ывӑнтӑм ӗнтӗ. Аллӑ хут та каларӗ пуль вӑл:

— Шӑлна тасатма ан ман!

— Манмастӑп.

— Асту, пуҫна хӗвелтен хупла!

— Юрать.

— Ҫитсенех ҫыру ҫыр!

— Ҫыратӑп…

Ниҫта кайса кӗме ҫук намӑс. Юратмастӑп эпӗ амӑшӗн ачаш ывӑлӗсене, эп хам ун пек мар та. Халь вара, аннепе иксӗмӗр хушӑри калаҫӑва итлекен ачасем ман пирки те ҫапла шутлаҫҫӗ ӗнтӗ. Е ку эп пӗрремӗш хут пӗччен тухса кайнӑран ҫеҫ ҫапла-и?

Тӗрӗссипе калас-тӑк, чӑтма пултараймастӑп эпӗ вокзалсенчи ӑнланмалла мар тӗркӗшӳсемпе чуна тарӑхтаракан хӗвӗшӳсене. Мӗншӗн каймалла мар-ха ҫынсен ӑсатакансемсӗр лӑпкӑн: ҫит те вокзала, поезд ҫине ларса, вӗҫтере пар хӑвӑн ҫулупа? Мӗншӗн килнӗ чухне ҫавӑн пекех лӑпкӑн килмелле мар тата? Каякансем пурпӗрех каялла таврӑнаҫҫӗ вӗт-ха? Таврӑнакансем пурте киле килеҫҫӗ.

Кунта ав, шӑв-шав, чупкалашу-тӗрткелешӳ, вагон чӳречисем умӗнче — кӗпӗрлешӳ, чечексем, куҫҫуль, кулӑ, ӳкӗтлӳ, вӗрентӳ… Мӗн кӑна ҫук пуль! Мӗне кирлӗ вӗсем?

Юрать-ха атте нимӗн те шарламасть, — нимӗнле канаш та памасть. Вӑл платформа тӑрӑх хуллен каллӗ-маллӗ уткаласа ҫӳрет, пирус туртнӑ май хушӑран ман еннелле пӑха-пӑха йӑл кулса илет.

Акӑ, тинех паровоз вӑрӑммӑн кӑшкӑртса ячӗ, эпир хуллен малалла шӑва пуҫларӑмӑр. Чӳречере юлашки хут ӑс панисем илтӗнчӗҫ, анчах, телее, эп вӗсене илтмерӗм.

— Сывӑ пулӑр! Сывӑ пулӑр! Сывӑ пулӑр!..

— Ачасем, ларӑр! Тархасшӑн пуҫӑрсене кантӑкран ан кӑларӑр. Ларӑр! — пӗчӗк ачасене вӑрҫнӑ пек кӑшкӑрать пире кӑвак калпак тӑхӑннӑ, шурӑ кофта ҫийӗн хӗрлӗ галстук ҫакнӑ хӗрарӑм, хӑй вӑл ҫамрӑках мар курӑнать, пӗр вӑтӑрсене ҫывхарнӑскер пулас. Вожатӑй ӗнтӗ. Ҫавӑнпа эпир уншӑн пӗчӗк ачасем пек туйӑнатпӑр пулмалла. Анчах пирӗн хушӑра пӗчӗккисем ҫук та темелле. Пурте пекех манпа тантӑшсем е кӑшт ҫеҫ кӗҫӗнрехскерсем.

Поезд Мускав тулашӗнчи илемлех мар вырӑнпа хуллен пырать. Кунта тем те курӑнать: йӗркесӗр лартса тултарнӑ ҫӗмрӗк сарайсем, кивӗ ҫуртсемпе бараксем, ҫӳп-ҫап куписемпе ҫӑрӑлчӑк лупашкасем, темӗнле мӗскӗн складсемпе кӑтӗр-катӗр заводсем… Кунта иккен пӗтӗмпех урӑхла ӳкерчӗк, хамӑр тин ҫеҫ тухса килнӗ хула ҫумӗнче вӑл ытла та тӗссӗр курӑнать, хулапа нихӑш енчен те ҫыхӑнаймасть. Темӗнле, мӗнпур тасамарлӑха хула ҫакӑнта кӑларнӑ та тӑкнӑ тейӗн.

Кивӗ вагон сулланса ҫеҫ пырать, кустӑрмисем рельс сыпӑкӗсенче ахлатса та йынӑшса кӑна пыраҫҫӗ. Кулӑшла, эпир те ҫывӑхах мар ҫулҫӳревсем валли ятарласа тунӑ тӑвӑр вагонпа ҫӳретпӗр акӑ. Анчах пирӗн ҫулҫӳрев нумая пымасть ҫав — каҫчен эпир Ярцево текен станцие ҫитетпӗр те унтан тӳрех лагере ҫул тытатпӑр. Сакӑр ҫухрӑм ҫуран утатпӑр!

Акӑ мӗншӗн вожатӑй пирӗн пушмаксене тата тепӗр хут тӗрӗслет иккен. Мӗн чухлӗ калаҫу пулмарӗ-ши ӗнтӗ ку пушмаксем пирки! Тухса килес умӗн анне кашни кун тенӗ пек сӑмах хускататчӗ. Пӗтӗмпех ҫав станципе лагерь хушшинчи сакӑр ҫухрӑма пула. Тупнӑ пӑшӑрханмалли! Мӗн, эпир пӗчӗк ача-им? Вунтӑватӑ ҫулта вӗт! Пӗчӗк чухне Тушино аэродрома парад курма ним мар ҫуран ҫӳреттӗмӗр те вара… Каялла та ҫуранах утнӑ! Нихҫан та ятарласа ҫӗлетнӗ пушмак тӑхӑнман!

Майӗпен эпир пуринпе те паллашса ҫитрӗмӗр: кӳршӗсемпе те, тепӗр отсекри ачасемпе те. Пуринчен ытларах вожатӑя йывӑр. Вӑл пӗрмай каллӗ-маллӗ чупать; тахӑшне хывӑнма ӳкӗтлет, тахӑшне тӑхӑнма хушать, теприне чӳрече хупма канашлать, тӑваттӑмӗшне уҫма сӗнет, пиллӗкмӗшпе ытлашши хытӑ калаҫма кирлӗ марри пирки тавлашса илет, улттӑмӗшӗнне, температура ҫук-и тесе, ҫамкине хыпашлать.

Калӑн, эпир таҫта ӗмӗрлӗхех тухса каятпӑр!

— Чӑн-чӑн папанинецсемпе маманинецсем пекех, — ҫивӗччӗн шӳтлесе илчӗ манпа хирӗҫ ларакан пӗр вӑрӑмрах сӑмсаллӑ ача.

Вӑл Вадя ятлине эпӗ ӗнтӗ пӗлетӗп, хушамачӗ — Цейтлин, пирӗнтен пуринчен те аслӑраххи. Кӗҫех вӑл вунулттӑ тултармалла.

Халь эпир чӳречесенчен пӑхма пӑрахрӑмӑр, лагерьти пулас пурнӑҫ пирки калаҫма тытӑнтӑмӑр. Манӑн кӳршӗсем пионер лагерьне манашкалах пӗрремӗш хут каяҫҫӗ иккен. Анчах ку пире хамӑра малта мӗн кӗтни пирки тӗплӗн калаҫма пачах та кансӗрлемерӗ.

Ҫул ҫине тухнӑранпа виҫӗ сехет ним сисӗнмесӗрех иртсе кайрӗ. Вадя пире пурне те пӳле-пӳле калаҫрӗ, шӳтлерӗ, пачах кӗтмен ыйтусемпе хӑйӗн тавракурӑмне кӑтартрӗ, унтан сасартӑк — чарӑнчӗ. Те сӑмахӗ пӗтрӗ, те ывӑнчӗ. Эпӗ вара Вадьӑна тата ӑна ҫӑвар карса итлесе ларакансене тӗлӗнтерсе пӑрахмалли калаҫу пуҫласа ярасси пирки асаплансах шухӑшлама тытӑнтӑм. Эпӗ ӗнтӗ, Вадя пек, Мускава килнӗ Риббентропа та курман, Маннергейм линине те ман атте илмен. Испанири событисене совет доброволецӗсем хутшӑнни ҫинчен те пӗлмен эпӗ, Испанире паттӑрлӑх кӑтартнӑшӑн орден тавраш илни те пирӗн тӑвансем хушшинче ҫук.

Юлашкинчен эпӗ икӗ уйӑх каялла «Юный ворошиловский стрелок» текен значок илме тивӗҫлӗ пулни ҫинчен аса илех кайрӑм. Ҫывӑхран ҫеҫ курма пултаракан Вадя, паллах, пӑшалпа лайӑх пеме пултараяс ҫук ӗнтӗ, ҫавӑнпа эпӗ юриех, сӑмах май тенӗ пек:
— Ҫирӗм пилӗк метртан эсӗ миҫе очко илме пултаратӑн? — тесе ыйтрӑм.

Вадя ман шухӑша ҫийӗнчех туйса илчӗ курнать, ыйтӑва илтмен пек пулчӗ. Вӑл кантӑкран ӗҫлӗн тинкерчӗ те:
— Мӗскер эпир чарӑнса лартӑмӑр ҫак? Хирӗҫ килекеннине кӗтетпӗр-и е мӗн те пулин урӑххи-и? — терӗ.

Пирӗн поезд вунӑ минут та ытла тӑрать пуль ӗнтӗ пӗр пушӑ разъездра.

Тулта хӗвел самаях ҫунтарать, кайӑксем юрра шӑратаҫҫӗ. Сывлӑшра тополь мамӑкӗсем явӑнаҫҫӗ. Шурӑ лӗпӗшсем чугун ҫул хӗрринчех вӗлтӗртетсе вӗҫсе ҫӳреҫҫӗ. Кунта туллиех чечек: супӑнь курӑкӗ, чечче курӑкӗ, клевер, хӗр курӑкӗ тата ыттисем те. Е эпӗ хула тулашӗнче тахҫантанпах пулманран-ши, тен, Мускав таврашӗнчи кичем ӳкерчӗке курса килнӗрен-ши, кунта вара юмахри пек илемлӗ туйӑнать.

— Йӑванмаччӗ курӑк ҫинче, — терӗм эпӗ урӑх нимӗнле шухӑш та ҫуккине пула. — Ахалех тӑратпӑр-ҫке.

— Йӑвантарать сана вожатӑй. — Вадя пуҫне кантӑкран кӑларчӗ те итлесе пӑхрӗ:  — Шавлать… Ӗнтӗ часах каятпӑр. Скорӑйне ирттереҫҫӗ.

Чӑн та, пирӗн ҫумранах вагонсем йывӑррӑн кӗмсӗртетсе иртме тытӑнчӗҫ, анчах ку скорӑй пулмарӗ. Икӗ паровоз ҫар эшелонне туртса пыраҫҫӗ иккен. Уҫӑ вагонӗсем ҫинче — виткӗҫпе витнӗ танксем, тавар турттармаллисем ҫинче — танкистсем. Хӑйсем хаваслӑ, пичӗсем хӗвелпе пиҫӗхнӗ, тахӑшӗ хуткупӑс янраттарать.

— Маневра каяҫҫӗ, — епле пулсан та сулӑмлӑрах калама тӑрӑшрӑм эпӗ.

Икӗ хӗрача — хамӑр пайри кӳршӗсем — килӗшсе пуҫӗсене сулчӗҫ.

— Манӑн атте халь шӑпах маневрта ӗнтӗ, — ҫирӗплетрӗ вӗсенчен пӗри.

— Мӗншӗн маневрта пултӑр? — хирӗҫлерӗ Вадя, эшелон шавӗ иртсе пӗтсен. — Ҫӗнӗ ҫӗре куҫаҫҫӗ, ҫавӑ ҫеҫ. Кӗҫех акӑ эпир те тапранатпӑр.

«Вундеркинд! — шухӑшларӑм эпӗ. — Пӗтӗмпех пӗлет вӑл!..»

Ҫак вӑхӑтра пирӗн вагон кантӑкӗ ҫине пӗр хӑмӑр лӗпӗш пырса ларчӗ. Ларчӗ те, ҫуначӗсене вырнаҫтарсан, тӑпах пулчӗ. Тен, канма шутларӗ пуль вӑл, тен, пирӗн ҫине пӑхма?

Акӑ ӗнтӗ, пилӗк минут та, вуннӑ та, ҫирӗм те иртрӗ, эпир ҫаплах тӑратпӑр-ха. Ним тумасӑр пӑхса ларма кичем пула пуҫларӗ. Ачасенчен чылайӑшӗ вара, вожатӑй кӑмӑлсӑрланнине пӑхмасӑрах, вагон тӑрӑх, тамбурсем тӑрӑх саланса пӗтрӗҫ.

— Хӑҫан каятпӑр? Тата нумай тӑмалла-и? Станцийӗ те ҫук-ҫке, мӗн туса тӑратпӑр кунта? — минретеҫҫӗ ачасем.

Вожатӑй ыйтусене ответлеме те ӗлкӗреймест, вагон тӑрӑх хыпӑнса ҫеҫ ҫӳрет: ӳкӗтлет, тархаслать, кӑшкӑркаласа та илет. Паллах, ҫирӗп план арканнӑ чух кирек кам та вӗчӗрхенет ӗнтӗ.

Тулта каллех питӗ шӑп пулса тӑчӗ. Пыл хурчӗсемпе тӗкӗлтурасем сӗрлени те, шӑрчӑксем чӗриклетни те, кӑшт ҫеҫ палӑракан лӑпкӑ ҫил хурӑн ҫулҫисене хуллен хускатса сасӑ кӑларни те, таҫта инҫетре, курӑнман ялта, ӗне макӑрни те ҫак шӑплӑхра йӑлтах илтӗнсе тӑрать. Лӗпӗш те ҫаплах кантӑк ҫинче ним хускалмасӑр ларать-ха: ҫӑмӑл ҫуначӗсем ҫеҫ унӑн вӗттӗн чӗтренкелесе илеҫҫӗ.

Поезд пынӑ чух шӑрӑх кунашкалах сисӗнместчӗ-ха. Халь вара хӗвел пӗҫертсе тӑнипе хӗрсе кайнӑ тӑвӑр вагон майӗпен ӑшши панӑ мунча пек пулса тӑчӗ.

Сасартӑк эпӗ, хальхинче Вадя мар, кантӑк патӗнче ларнӑ май, Мускав енчен ҫывхарса килекен поездӑн шавне илтрӗм:

— Тата тепӗр поезд ирттерсе яратпӑр!

Лӗпӗш, ыйхӑран вӑранчӗ тейӗн, вӑшт ҫеҫ аяккалла вирхӗнчӗ.

Каллех йывӑр эшелон, хальхинче тупӑсемпе автомашинӑсем тиенӗскер, юнашар ҫулпах кӗмсӗртетсе иртсе кайрӗ.

Эпӗ савӑнса кайрӑм:

— Паллах, маневра каяҫҫӗ. Курӑр ав!

Вадя парӑннӑ пек пулчӗ:
— Мӗнех вара, — терӗ вӑл.
— Маневра та кайма пултараҫҫӗ.

— Эс кайнӑ пулӑттӑн-и маневра? — ыйтрӑм эп Вадьӑран.

— Мӗн тума? Эпӗ красноармеец та мар, командир та мар.

— Ну, так, ахаль, Ҫапах та интереслӗ-ҫке, — терӗм эп.

Вадя шухӑшларӗ-и, шухӑшламарӗ-и — пӑхрӗ те кантӑкран, темле ним пӗлтерӗшсӗр:
— Эпӗ унашкал маневрсене кинора та вунна яхӑн курнӑ, — терӗ.
— Темех ӗнтӗ вӑл!

Эшелон иртсе кайрӗ, эпир разъездра ҫаплах тӑратпӑр-ха. Ку ӗнтӗ никама та килӗшмерӗ. Чи лӑпкисем те мӑкӑртатма тытӑнчӗҫ.

Вожатӑй пире чӑтӑмлӑн тӗрӗслет, анчах халь вӑл малтанхи пек мар, кӑмӑллӑнрах калаҫать:
— Тапранса кайсан кун пекех шӑрӑх пулмасть. Чӑтӑр кӑштах! — тет вӑл.

— Ҫитесси мӗнле станци пулать? — интересленчӗ Вадя. Вӑл кун пек ыйту панинчен эпир тӗлӗнсех кайрӑмӑр. Унӑн ҫут тӗнчере пӗлмен ыйту ҫук пуль, вӑл ыйтусем пама мар, ответлеме кӑна ҫуралнӑ пуль, тесе шутланӑччӗ эпир.

— Халех пӗлетӗп, ачасем, халех, — темшӗн хавасланчӗ вожатӑй. — Каям-ха, проводникран ыйтам…

Пирӗн отсек чи вӗҫӗнчи пулнӑ май, вӑл хӑвӑрт таҫта тамбур ҫине сиксе тухрӗ те куҫран ҫухалчӗ. Тухнӑ чух хӑй татах:
— Халех ыйтатӑп… — тесе хӑварчӗ.
Урӑх пирӗн калаҫмаллисем тупӑнмарӗҫ, ҫавӑнпа эпир кантӑкран ҫеҫ таҫта ҫити сарӑлса выртакан чечеклӗ улӑх ҫине, инҫетрех те мар ларакан икӗ хурӑнпа пӗчӗк чӑрӑшсем ҫине, ҫырма леш енчи ешӗл хир ҫине пӑхма тытӑнтӑмӑр.

Тавралӑх пушӑ, чӗмсӗр. Пӑчӑ вагонра пачах ларас килмест, кӑвак инҫет хӗрринче курӑнакан вӑрмансемпе хирсем, улӑхсемпе ҫарансем хӑйсем патнелле илӗртеҫҫӗ. Тухасчӗ халь сиксе, илесчӗ тӗркӗшсе, ҫан-ҫурӑма ҫемҫетсе, «а-а-а!» тесе сас ҫитнӗ таран кӑшкӑрасчӗ те, пӗр самантлӑх чарӑнса, ҫынсӑр уй-хир тӑрӑх ахрӑм епле янраса кайнине итлесе тӑрасчӗ.

Ҫак вӑхӑтра Вадя хӑйӗн чӑматанне туртса кӑларчӗ, вӑл унта темӗн кӑштӑртаттаркаларӗ те малтан хӗрачасене:
— Мейӗр, тытӑр! — терӗ.
— Ку акӑ «Алло» текенни, ку — «Дорожные».

— Хӗрачасем хыҫҫӑн канфета эпӗ те илтӗм. Ахаль ҫеҫ илтӗм ӗнтӗ, Вадьӑна кӳрентерес мар тесе: ытла татӑклӑн сӗнет те.

— Ачасем! Мӗскер ку капла? Мӗн ку?! — илтӗнсе кайрӗ сасартӑк сасӑ.

Эпир, нимӗн ӑнланмасӑр, вӑштах ун еннелле ҫаврӑнтӑмӑр.

Пирӗн вожатӑй иккен, хӑй шурса кайнӑ, нимӗн тума пӗлменнипе вагон пӳлӗмӗн алӑк янахӗ ҫумне вӑйсӑррӑн тайӑлнӑ та пирӗн ҫине темӗнле ӑнланмалла мар куҫсемпе пӑхать. Хӑй тӗллӗнех калаҫать:

— Епле пулма пултартӑр ку? Епле?! — тет вӑл. — Эрне каялла кӑна нимӗн те пулмасть тесе пӗлтерчӗҫ-ҫке, официально пӗлтерчӗҫ! Акӑ вӑл — вӑрҫӑ, теҫҫӗ!..

— Ну, хӑҫан каятпӑр?

— Хӑвӑрт пулать-и унта?

— Мӗн?

— Вӑрҫӑ? Мӗнле вӑрҫӑ?

Пурте пӗр ҫӗре пухӑнчӗҫ.

— Вӑрҫӑ! Ур-ра! — хаваслӑн кӑшкӑрса ячӗ тахӑшӗ, анчах вӑл вожатӑй пичӗ ҫине пӑхрӗ те ҫавӑнтах шӑпланчӗ.

— Манӑн ав Васятка Брестра… — пӑшӑлтатрӗ вожатӑй. — Епле-ха капла… Ун пек пулма пултарать-и вара?

* * *

Пирӗн сехет ҫук-мӗн. Пӗрин те, Вадьӑн та ҫук хуть. Ҫапах та эпир вӑрҫӑ пуҫланни ҫинчен вожатӑй пире хӑш вӑхӑтра каланине пӗлтӗмӗр-пӗлтӗмӗрех. Проводницӑран ыйтрӑмӑр: вуниккӗ иртни ҫирӗм пилӗк минутра иккен. Анчах вӑрҫӑ ирхине тӑватӑ сехетре пуҫланнӑ-мӗн. Тӑваттӑра, эпир пурте ҫывӑрнӑ вӑхӑтра. Улттӑра, эпир вӑраннӑ самантра, вӑл ӗнтӗ сарӑлсах пынӑ. Ҫиччӗре те, эпир Белорусски вокзала кайнӑ чух — чарӑнман. Эпир поезд ҫине ларса, Смоленск еннелле калаҫса-кулса ҫула тухнӑ вӑхӑтра та вӑрҫӑ ҫаплах кӗрленӗ.

Эпӗ «Если завтра война…» текен фильма тӑватӑ хут курнӑ. Хавасланса, паттӑрланса, хастарланса пӑхнӑ эпӗ ӑна. Вӑрҫӑ ҫинчен эпӗ пӗтӗмпех пӗлетӗп. Вӑл мӗнле вӗҫленессине те чухлатӑп. Анчах эпӗ вӑл мӗнле пуҫланнине темшӗн пӗлмен. Ҫавӑн пек пуҫланаҫҫӗ-и вара вӑрҫӑсем?..

* * *

Нас не трогай —
Мы не тронем!

А затронешь —
Спуску не дадим!

И в воде мы не утонем,
И в огне мы не сгорим!

Ҫак юррӑн сӑмахӗсене эпӗ пӑхмасӑр пӗлетӗп. Чӑнах та, эпир никама та тӗкӗнмен. Акӑ, халь тӗкӗнчӗҫ. Курӑпӑр кам камне! Эпир-и парӑпӑр хамӑртан кулма! Памастпӑр! Эпир шывра та путмастпӑр-ҫке, вутра та ҫунмастпӑр — ку каламасӑрах паллӑ.

Ҫитменнине — пире нимӗҫсем тапӑнчӗҫ. Эп пӗлетӗп: нимӗҫ вӑл — Маркспа Энгельс, Люксембургпа Цеткин, Либкнехтпа Тельман. Вӗсен коммунистсен партийӗ пур, ӑна Хӗвеланӑҫра чи вӑйлисенчен пӗри теме пулать.

Германие эпӗ «Шурлӑх салтакӗсем» тата «Мамлок профессор» фильмсем тӑрӑх та аван пӗлетӗп. Ҫак фильмсен геройӗсем паттӑр кӗрешеҫҫӗ, вӗсем нумайӑнччӗ. Апла-тӑк, пирӗн ҫине темӗнле мӑн хырӑмлӑ пӳрнеккейсем ҫеҫ килнӗ ӗнтӗ. Леш, шурлӑх салтакӗсене перекеннисем. Мамлок профессора вӗлерекеннисем. «Ҫӗтӗк пушмак» фильмри ачасем те улталама пултаракан мӗскӗнсем.

Тата акӑ мӗн. Германире революци те пулнӑ-ҫке. Эпир ӑна истори учебникӗ тӑрӑх питӗ тӗплӗ пӗлетпӗр. Эпир вӗреннӗ ӑна.

Паллах, ку темӗнле ӑнлавсӑр япала. Пустуй япала! Пачах урӑхла пулать ак: ан тив, вӗсем тапӑнчӗҫ тейӗпӗр, нимӗҫ халӑхӗ ҫав хушӑра, вӑй илсе, революци туса хума пултарать. Чӑн-чӑн революци! Тахҫан пирӗн ҫӗршывра тунӑ пекки!

Ҫак шухӑш, урӑхла каласан, лӑпкӑ пурнӑҫ юхӑмне тӗпрен улӑштарса янӑ халиччен пулман ҫӗнӗлӗх манӑн савӑнаҫлӑ туйӑма хускатнӑ пек пулчӗ.

Эпир Мускава пилӗк сехет тӗлнелле таврӑнтӑмӑр. Пире унта тахҫанах кӗтеҫҫӗ иккен. Леш тӗнчерен темӗнле майпа хӑтӑлса килнӗ ҫынсене кӗтсе илнӗ пекех кӗтсе илчӗҫ вара.

Анне ман пата ыткӑнса пычӗ те, ыталаса илсе, тӳрех макӑрса ячӗ:

— Аҫу — военкоматра. Пӗлместӗп, мӗн пулӗ ӗнтӗ… — терӗ вӑл.

Килте эпӗ радио итлеме тытӑнтӑм. Мобилизаци пирки, чикӗ хӗрринчи районсенче вӑрҫӑ лару-тӑрӑвӗ туса хурасси пирки калаҫҫӗ, кашни пӗлтермессерен маршсемпе юрӑсем янӑратаҫҫӗ.

Вӗсем хастар та сулмаклӑн янӑраҫҫӗ, пӗр япалана ҫеҫ ӑнланмастӑп эпӗ, мӗншӗн-ха анне йӗпеннӗ тутӑрӗпе пӗрмай куҫне шӑлать, мӗншӗн магазина тӑвар, супӑнь, шӑрпӑк патне чупмалла? Майӗпен манӑн кӑмӑлӑм хуҫӑлма тытӑнчӗ.

Кӗҫех атте таврӑнчӗ.

— Илмерӗҫ, — терӗ вӑл ывӑннӑ сасӑпа. — Ман ҫулхисене халлӗхе илмеҫҫӗ. Кирлӗ пулсан хамӑрах чӗнетпӗр, теҫҫӗ…

Анне хӗпӗртесех ӳкрӗ:

— Апла пулсан, ку питӗ аван. Эппин, пурне те илмеҫҫӗ-тӗк, ку япала нумая пымӗ…

Аттепе анне ӑнланма йывӑр тавлашу пуҫласа ячӗҫ.

— Чӑн-чӑн айванлӑх пулчӗ ку! — терӗ атте. — Кама ӗненнӗ? Алӑ тытаҫҫӗ. Кулаҫҫӗ. Акӑ сана тапӑнмалла марри пирки тунӑ договор… Вӗсем чикӗ патне ҫитнӗ, эпир пур…

— Ҫапла кирлӗ пулнӑ пуль ӗнтӗ, — ответлерӗ анне ӑна. — Договорӗ пулман пулсан, вӗсем малтантарах тапӑннӑ пулӗччӗҫ…

— Малтантарах! Мӗскер малтантарахӗ пултӑр унта!.. Алӑ пуснисем типсе ҫитмен вӗт хучӗсем ҫинче…

— Анчах та, Алеша! — хирӗҫлерӗ каллех анне. — Сталин пӗлнӗ-ҫке-ха хӑй мӗн тунине. Вӑл вӗт — Сталин!

— Пӗлмен пулсан? — ҫирӗпех мар хуравларӗ атте. — Ҫветтуй-им вӑл?

Кунта эп те чӑтса тӑраймарӑм:
— Атте! Мӗн калаҫан эс! Калама юрать-и вара ун пек? — терӗм.

— Эс лайӑхрах итле! — пӳлчӗ атте. — Пӗчӗк мар ӗнтӗ. Пӗтӗмпех хӑв ӑнланма тивӗҫ.

— Ухмаха тухнӑ пуль эсӗ! — пӑшӑлтатрӗ анне. — Пӗлместӗн-им ун пек сӑмахсемшӗн мӗн пулнине. Вӑтӑр ҫиччӗмӗш ҫулта сахал турткаларӗҫ-и хӑвна! Тархасшӑн шӑпрах калаҫ-ха. Тепӗр тесен, ун пек япаласем ҫинчен калаҫма та кирлӗ мар…

Атте аллипе ҫеҫ сулчӗ:
— Чӑн та, — терӗ вӑл, — калаҫиччен калаҫманни…
Чӗлхен шӑмми ҫук, тем те палкама пулать…

Вӗсем шӑпланчӗҫ. Пӳлӗмре темле чуна пуслӑхлакан шӑплӑх тӑрать, стена ҫинчи радиотурилкке кӑна маршсем кӗрлеттерет. Ниҫта кайса кӗме аптӑранипе эпӗ хамӑн портфеле илтӗм те унти тетрадьсемпе учебниксене майлаштарма тытӑнтӑм.

— Луччӗ ун ҫинчен шухӑшлас пулать, — терӗ юлашкинчен анне, ман еннелле пуҫӗпе сӗлтсе. — Мӗн тумалла ӗнтӗ халь унпа? Ҫапах та — ҫулла-ҫке.

— Шухӑшлас пулать, — килӗшрӗ атте.

— Атте! Ман шутпа, ӗҫе вырнаҫсан лайӑхрах пек туйӑнать, — сасартӑк хушса хутӑм эпӗ.

Атте ман ҫине тем пӗлесшӗн пулнӑн пӑхнӑ пек туйӑнчӗ.

— Мӗскер эс чӗнместӗн? — ыйтрӗ аннерен атте. — Вӑл ӗҫлеме пуҫлать, ун вырӑнне вӗренме манӑн каймалла. Мӗншӗн тесен мана ҫара илмеҫҫӗ-ҫке-ха. Ав, епле мыскара!

— Чӑнласах калатӑп, — ҫирӗплетрӗм эпӗ хам шухӑша. — Мӗн-ма шӳтлетӗн эсӗ?

— Эпӗ-и? Эп шӳтлетӗп-и? — хирӗҫлерӗ атте. — Тепӗр тесен, эс тӗрӗс те калатӑн пуль? — хушса хучӗ вӑл пачах урӑх сасӑпа.

— Ан ухмахлан! — кӑшкӑрчӗ анне. — Итлеме кӑмӑлсӑр! Сентябрьччен вӑрҫи те пӗтет. Эс мӗн, вӑл ҫу каҫипех пырӗ тесе шухӑшлатӑн-и?

Эп нимӗн те шухӑшламан-ха. Ӗҫлеме каяс шухӑш мана тин ҫеҫ килсе кӗчӗ, эп савӑнсах кайрӑм уншӑн. Ӗҫлеме! Эпӗ ӗҫлеме каятӑп. Тем тесен те — каятӑпах! Урӑх ниҫта та мар! Шӑпах халӗ каймалла та ман ӗҫлеме. Чи кирлӗ вӑхӑт! Кирек ӑҫта, кирек мӗнле ӗҫе, анчах ӗҫ пултӑр. Вара ун умӗнче, Наташа умӗнче, намӑс пулмӗ. Вӑл ӗҫлет-ҫке. Ашшӗ вилнӗ хыҫҫӑн машинисткӑсен курсне пӗтерчӗ те халь юханшыв флочӗн Наркоматӗнче ӗҫлет. Эп вара мӗн? Шкул ачинчех юлмалла-и манӑн? Ӗмӗрӗпех ун умӗнче ача пулмалла-и?

* * *

Тепӗр кунне эпӗ кунӗпех Мускав тӑрӑх ҫапкаланса ҫӳрерӗм. Так ахаль, ӗҫсӗрех… Ӗлӗк Наташӑпа ҫӳренӗ урамсенче пултӑм, хӳмесем ҫинчи, темӗнле заводсемпе мастерскойсен хапхисем умӗнчи плакатсемпе пӗлтерӳсене вуларӑм.

Военкоматсем умӗнче ҫынсем кӗшӗлтетеҫҫӗ — ҫара илнисем ӗнтӗ, ыттисем ӑсатса яракансем, иртен-ҫӳренсем. Репродукторсем уяв чухнехи пек музыка янӑратаҫҫӗ, шӑрӑх, хӗвел пӗр таттисӗр пӗҫертет. Анчах чӑннипе вара нимӗнле уяв та мар.

Темӗнле плакатсемпе пӗлтерӳсем те пур иккен кунта: мобилизаци пирки калаканни те, Мускав — Атӑл канал тӑрӑх ҫулҫӳреве кайма йыхӑраканни те, мӗн-пур вӑя тӑшмана ҫапса аркатнӑ ҫӗре пама чӗнекенни те тата ыттисем те. Ҫӗнӗ лозунгсемпе юнашарах эп тахҫантанпа пӗлекен кивӗ пӗлтерӳсем те ҫакӑнса тӑраҫҫӗ. Сӑмахран акӑ, ташӑ шкулӗ пирки калаканнинех илер… Вӑрҫӑчченхи, хальхи — кунта пӗтӗмпех хутшӑнса кайнӑ.

«Дальстрой» валли, авӑ, рабочисем кирлӗ. Илӗртӳллӗ япала ку, анчах инҫетре. Вӑрҫӑ пынӑ вӑхӑтра тӗнче хӗррине ҫити каяс-и? Ҫук! Кунтах тата акӑ, столовӑйсен трестне повар, официант, тӗрлӗрен ӗҫ тума вӗренме илесси ҫинчен пӗлтереҫҫӗ. Галантерея эртелне — упаковщик, машинкӑсем тӑвакан завода пӗрремӗш-виҫҫӗмӗш разрядлӑ слесарьсем кирлӗ. МОГЭС электромонтерсем шырать, сӗтел-пукан фабрикине хуралҫӑсем кирлӗ. Кирлӗ, кирлӗ, кирлӗ…

Кам пулма пултаратӑп-ха эпӗ? Манӑн ӗмӗтсем пысӑкчӗ. Ҫук, лешсем, Наташӑпа ҫӳренӗ чух каланисем мар, урӑххисем — ҫитӗнсе ҫитсен хам кам пуласси, мӗн ӗҫлесси ҫинчен ӗмӗтленнисем. Анчах ку вӑл часах пурнӑҫланма пултарайман ӗмӗтчӗ. Ҫитӗнсе ҫитсен тин шкул вӗренсе, институт вӗренсе пӗтерсен тин пурнӑҫланмалличчӗ. Унччен вара манӑн пайтах тертленмеллеччӗ-ха. Ну, паллах ӗнтӗ, ку ӗмӗтре паянхи вӑрҫӑ пулман.

Халь вара, пӗлтерӳсем вуланӑ май, хама хам эп слесарь пек те, токарь пек те, электромонтер пек те, шофер пек те туйрӑм.

Тен, пӗр-пӗр пысӑк завода вӗҫтермелле? Ҫар заводне! Ӗҫлес-тӗк ӗҫлес, чӑн-чӑн япаласем тӑвас: танксем, самолетсем, тупӑсем е винтовкӑсем…

Пятницкаяра эпӗ трамвай ҫине хӗсӗнкелесе кӗтӗм те, нумай та вӑхӑт иртмерӗ, автозавод патне анса юлтӑм.

— Ӗҫлеме-и? — ыйтрӗҫ манран кадрсен пайӗнче. — Тархасшӑн, ремесленнӑйне кайӑр. Кунтах вӑл, кӗтесрен пӑрӑнсанах. Пӗрремӗш номерлӗ ремесленнӑй, ҫамрӑк ҫыннӑм.

Ремесленнӑйне кайса икӗ ҫул вӗренме-и? Эй, ҫук! Хӑвӑр кайӑр унта! Епле калӑп-ха эпӗ Наташӑна ремесленнӑйра вӗренетӗп тесе!

Эпӗ килелле ҫул тытрӑм. Ӑшӑмра ыран урӑх заводсене кайса пӑхма сӑмах татрӑм та сасартӑк аса илех кайрӑм: «Хамӑрпа юнашарах типографи пур-ҫке. Потаповскра. Ҫавӑнта кӗрсе пӑхмалла мар-ши?»

* * *

— Ну, мӗнех калӑн, маттур, — ырларӗ атте, эп киле таврӑнсан. — Вӑрҫӑ хӑвӑрт пӗтсен, вӗренме кайӑн. Нимӗн хӑрушши те ҫук. Тепӗр тесен, эпӗ те гимназие вӑхӑтра пӗтермен.

— Кам пулан-ха ӗнтӗ эс унта? — ыйтрӗ анне. — Катошник тетӗн-и? Мӗн вӑл?

Эпӗ ӑнлантарса патӑм.

— Ыранах каймалла-и вара?

— Ҫук, виҫмине. Ултӑ сехет тӗлне унта пулмалла.

— Ытла ир-ҫке. Епле тӑрӑн?

— Тӑратӑп. Ан пӑшӑрхан!

Эпӗ анне патне пытӑм та ӑна питӗнчен чаплаттарса илтӗм.

— Мана? — ыйтрӗ атте.

— Сана та. — Вара ӑна та чуптурӑм.

Атте-аннем!

Пӗлнӗ-и эп сире ӗлӗкрех? Пӗлнӗ пуль ҫав. Е хӑнӑхни-и ку? Эсир пуррине, пирӗн ҫурт, пирӗн хваттер, пирӗн пӳлӗм пуррине хӑнӑхни-и? Вӗсем ҫук пулнӑ пулсан, тӗлӗнмелле пулатчӗ ӗнтӗ — халь, ҫавӑн пекех, сирӗн сӑмахӑрсем мана хӑш чухне килӗшмен пулин те, сире курма май ҫук пулнӑ пулсан, тӗлӗнмелле пулатчӗ. Эсир мана ятланӑ та, вӗрентнӗ те, канашланӑ та. Кама килӗшчӗр ӗнтӗ вӗсем? Уйрӑмах — ятланисем…

Анчах эпӗ чӑнахах айван иккен. Эпӗ нимӗн те ӑнланман. Ӗлӗк те ӑнланман, ҫывӑх вӑхӑтра та виҫӗмкун та, ӗнер те. Эп сире, ӗҫлӗ ҫынсене, ман валли вӑхӑт тупайманшӑн тарӑхнӑ. Эпӗ шкула, уйрӑмах Пионерсен Ҫуртне ҫӳренӗ, сӑвӑ ҫырнӑ, Николай Степановичпа туслӑ пурӑннӑ, юлашкинчен, ав, юратнӑ, анчах эсир манран нимӗн пирки те ыйтса пӗлмен. Шкул пирки ыйтнӑ та, отметкӑсем пирки калаҫнӑ, урӑх — шарламан.

Халь вара, вӑрҫӑ пуҫлансан… Намӑс мана ӗлӗк сире пӗлменнишӗн. Намӑс мана сирӗнтен хӑранишӗн, сире кӳрентернишӗн. Халь вара эсир мана итлетӗр, хӑвӑрпа тан хуратӑр. Эп ӗнтӗ мӗн тӑвас тенӗ, ҫавна тума пултаратӑп, эсир мана пулӑшса ҫеҫ пыратӑр.

Халь тин ӑнлантӑм ӗнтӗ эпӗ… Юрататӑп эпӗ сире пуриншӗн те: иртнишӗн те — хальхишӗн те, ӗнерхишӗн те — паянхишӗн те, тата малашнехишӗн те…

— Тен, ҫапах та, ремесленнӑях каймалла марччӗ-ши? — сасартӑк аса илнӗ пек каларӗ анне.

— Мӗншӗн ремесленнӑя? — ӑнланаймарӑм эпӗ.

— Акӑ, повестка. — Кӗренрех тӗслӗ хут татки тыттарчӗ анне. Унта мана 21-мӗш номерлӗ ремесленнӑй училищӗне, кирлӗ япаласемпе документсем илсе, пыма чӗннӗ.

— Ҫук ӗнтӗ, ӗҫлетӗр луччӑ! Вӑт мӗнле мыскара! — терӗ те атте, ман ҫине пӑхрӗ:  — Тӗрӗс-и?

* * *

Мускав тӳпине прожекторсен ҫутисем ярӑмӑн-ярӑмӑн хыпашлаҫҫӗ. Каҫсерен тӳпене сывлӑш ҫулне пӳлмелли аэростатсем хӑпараҫҫӗ. Вӗсене те хӑнӑхрӑмӑр ӗнтӗ эпир. Урӑхла каласан, хӳтӗленес тӗллевпе мӗн тунӑ, ҫавна эпир пурне те хӑнӑхнӑ.

Вӑрҫӑн малтанхи уйӑхӗ пире савӑнтармарӗ пулин те, Пысӑк театр патӗнчи скверта яланхи пекех чечексем ешерчӗҫ, Чистые пруды хӗрринче кимӗ станцийӗ ӗҫлерӗ, шапасем кӑваклатрӗҫ, «Эрмитажра» вара Утесов концертсем пачӗ.

Эпӗ икӗ билет туянтӑм та тӳрех наркомата шӑнкӑравларӑм. Вӑл, Утесова итлеме юратаканскер, манпа тӳрех килӗшрӗ:

— Ман паян дежурство та ӗнтӗ, анчах кампа та пулин ылмашӑнӑп. Ну, мӗнле эс? Ӳсрӗн пуль-ха?..

Юлашки вӑхӑтра эп ӑна курманпа пӗрех темелле. Мӗскер вӑл юлашки вӑхӑтра тени! Эп ӑна наркоматра ӗҫлеме пуҫланӑранпа та курман. Вӑл ӗҫлекен ҫурт патне, Петровка урамне, пӗрре ҫеҫ мар кайнӑ эпӗ. Ӗҫ пӗтессе кӗтсе пайтах каллӗ-маллӗ утнӑ, анчах тӗл пулман; е вӑл кампа та пулин утнине курса, ҫывӑха пыман. Именетӗп эпӗ ҫав юханшыв флочӗн «краблӑ» карттусне тӑхӑнса ҫӳрекен танлӑ ҫынсенчен. Наташӑпа пӗрле тухакан хӗрарӑмсенчен те шикленетӗп эпӗ. Пуринчен ытларах ун амӑшӗ тӗлне пуласран хӑратӑп. Амӑшӗ вара, юри тенӗ пекех, ӗҫе час-час Наташӑпа пӗрле ҫӳрет, ӗҫрен те ҫавӑн пекех час-час пӗрле таврӑнать. Ксения Павловнӑпа эпӗ икӗ хут тӗл пултӑм ӗнтӗ. Икӗ хутӗнче те паллашрӑм — хӑранипех пулчӗ ӗнтӗ ку. Вӑл наркоматра уборщицӑра ӗҫлет, вӑл — унӑн амӑшӗ, вӑл…

Эп тавҫӑрнӑ тӑрӑх, вӗсем ӗнтӗ тахҫантанпах, ҫулталӑк та ытла пуль, Наташӑн ашшӗ вилнӗренпех, начар пурӑнаҫҫӗ. Халь вара, вӑрҫӑ пуҫланнӑранпа, тата та йывӑртарах…

Акӑ халь вӑл «ӳсрӗн-и?» тесе ыйтать. Ку мана савӑнтарать те, хурлантарать те. Епле вӑл «ӳсрӗн-и?» Эпӗ нихӑҫан та пӗчӗк пулман-ҫке! Халь вара… Вӑл нимӗн те пӗлмест иккен.

Эпир, калаҫса татӑлнӑ пекех, Петровкӑра тӗл пултӑмӑр. Пассаж патӗнче. Кун пек лайӑхраххи пирки эп сӗнтӗм ӑна. Ман ӑна наркомат патӗнче кӗтсе тӑрас килмерӗ, тӗрӗсрех каласан, «крабсемпе» ытти хӗрсем хушшинче е амӑшӗпе пӗрле пынине курас килмерӗ. Наташа ҫитсен вара: «Тен, вӑл та хӑйӗн паллаканӗсем мана ан курччӑр тесе тӑрӑшать пуль. Мӗншӗн-ха, эппин, вӑл манпа Пассаж патӗнче тӗл пулма ҫийӗнчех килӗшрӗ?» — тесе шухӑшларӑм.

Ҫапла шухӑшларӑм ҫеҫ, пирӗн пӗтӗм калаҫу хӑй йӗрӗнчен тухса кайрӗ.

— Ӳснӗ эс, тӗрекленнӗ, — терӗ вӑл.

«Апла-тӑк, вӑл мана ҫапах ача вырӑнне хурать!» — шухӑшларӑм эпӗ.

— Мӗнле унта, Пионерсен Ҫуртӗнче? Чиперех-и? — интересленчӗ вӑл.

«Эппин, вӑл мана халь те Пионерсен Ҫуртне ҫӳрет тесе шухӑшлать!» — картрӑм эп хам ӑшра.

— Юрать-ха каймарӑн. Аҫун тӑванӗсем патне кайма пуҫтарӑннӑччӗ вӗт-ха эсӗ? — ыйтрӗ вӑл.

«Атте! Уссипе сухал манӑн мӗншӗн ку таранччен те шӑтманни ҫинчен ыйтасси ҫеҫ юлчӗ мар-и унӑн!»

Эп аттен бритвипе икӗ хут та хырӑнтӑм ӗнтӗ. Килте никам та ҫук чух, паллах. Куна эп, тен, юри ятарласа уншӑн тунӑ. Юн кӑларса та куртӑм пӗрре. Тӑрӑшсах хыртӑм терӗм ҫемҫешке ҫӑма, анчах йӗркеллӗ сухал пурпӗрех шӑтмарӗ.

Сухал пирки сӑмах хускалмарӗ.

— Ну, мӗнле пурӑнаҫҫӗ сан килтисем? Аннӳ епле?

Вӑл, манӑн атте-аннене пӗлмест пулин те, вӗсем ҫинчен манран яланах ыйтса пӗлет, анне ҫинчен ыйтмасӑр вара нихӑҫан иртмест.

— Итле-ха, Наташа, Мускав — Атӑл канал сире пӑхӑнса тӑрать-и? — кӗтмен ҫӗртен сасартӑк ыйтрӑм эпӗ.

Ку манӑн чеелӗх пулчӗ.

— Ма интереслентерет ку сана? Пӑхӑнать, вара мӗн?

— Мускав-Атӑл канал хаҫачӗ пирӗн патӑрта пичетленнӗрен ҫеҫ калатӑп, — ӑнлантартӑм эпӗ май килнӗ таран лӑпкӑн. — «Сталин трасси» ятлӑ. Пӗлетӗн-и?

— Ӑҫта вӑл «сирӗн патӑрта»?

Шӑпах ҫакӑн пек ыйту парасса кӗтнӗччӗ те ӗнтӗ эпӗ.

— Типографинче. Эпӗ типографинче ӗҫлетӗп халь, «Московский большевик» текеннинче. Ну «Вечерка», «Московский большевик», «Советский метрополитен» тата ытти хаҫатсем тухнӑ ҫӗрте, — май килнӗ таран ӗненмеллерех каларӑм эпӗ.

Вӑл тӗлӗнсе хытсах кайнӑн туйӑнчӗ мана. Питӗ аван! Ҫапла тӗлӗнтересшӗнччӗ те ӗнтӗ эп ӑна. Енчен, халӗ эп чӑн-чӑн мӑн ҫын пек ӗҫлӗ пулас мар-тӑк, тен, «Эрмитажа» Утесов концертне те кайман пулӑттӑмӑр-и. Билечӗсем те, ҫитменнине, питӗ хаклӑскерсем, эп вӗсене пӗрремӗш шалу укҫипе илтӗм.

Паркра ҫар ҫыннисем туллиех. «Эрмитажа» эпӗ пурнӑҫӑмра иккӗмӗш хут ҫеҫ ҫаклантӑм, пӗрремӗш хут ҫӗрле пулнӑччӗ. Кун пирки манӑн Наташӑна пӗлтерес килмерӗ, вӑл мана хӑй каларӗ:
— Ай, епле аван кунта! — терӗ вӑл.
— Кун пек тесе шухӑшламан та эп…

Апат-ҫимӗҫ тӗлӗшпе Мускавра йывӑрланчӗ, «Эрмитажра» вара бутерброд та, миндальрен тунӑ пирожнӑй та, мороженӑй та сутаҫҫӗ. Коммерци хакӗпе, паллах. Эпир пурне те ҫисе пӑхрӑмӑр.

Утесова та эпир пӗрремӗш хут куртӑмӑр.

— Килӗшет-и сана? — ыйтрӑм эпӗ Наташӑран иккӗмӗш пайӗ пӗтес умӗн.

— Питӗ килӗшет!

Вӑл кӑмӑллӑ пулнине эпӗ хамах туйрӑм-ха, унӑн сӑнӗнчен асӑрхарӑм, паркран тухнӑ чух концерт программине епле тирпейлӗн хуҫлатса чикнинчен туйрӑм. Эппин, вӑл ӑна хӑйӗн юлташ-хӗрӗсене кӑтартма шутлать.

Унтан эпир ҫурма тӗттӗм Мускав тӑрӑх утрӑмӑр. Вӑрҫӑччен Пионерсен Ҫуртӗнчен таврӑннӑ чухнехи пек утрӑмӑр. Мускав халь ӗнтӗ ӗлӗкхи пек мар, анчах вӑл пурпӗр хӑйӗн сӑнне ҫухатман-ха: хӗвӗшӳллӗ, канӑҫсӑр, чуна ҫывӑх.

Наташӑсен подъезчӗ умӗнче эпир чарӑнса тӑмарӑмӑр, тӳрех уйрӑлтӑмӑр, мӗншӗн тесен радио сывлӑш тревоги ҫинчен пӗлтерчӗ. Эпӗ васкавлӑн утма тытӑнтӑм. Пятницки урамӗ тӑрӑх Хӗрлӗ площадь еннелле чавтартӑм. Климентовски тӑкӑрлӑка ҫитсен вара чӑтаймарӑм, пушмак хӑйӑвӗсене пушатса ятӑм. Атте пушмакӗ, ятарласа кӗҫӗрлӗхе тӑхӑннӑскер, чӑтма ҫук хӗстерет.

* * *

Ку вӑл пӗрремӗш тревога мар ӗнтӗ Мускавра.

Картишӗнче мана аванах лекрӗ. Алӑк патӗнче Боря Скворцов тытса чарчӗ, усал сӑмахсемпе вӑрҫса пӗтерчӗ. Борьӑн мана вӑрҫма сӑлтавӗ те пур ҫав. Мӗншӗн тесен тревога чухне манӑн постра — хамӑрӑн пӳрт тӑрринче тӑмалли ҫинчен эпӗ мансах кайнӑ. Эрне каялла пире пушар дружинин ушкӑнне кӗртнӗччӗ. Начальникӗ управдомччӗ, унӑн заместителӗ — Боря Скворцов. Икӗ хут тӑнӑччӗ эп пӳрт тӑрринче хуралта, паян вара… Ӑҫтан пӗлем-ха эпӗ шӑпах паян тревога пуласса!

— Мӗскер шавлан, ахаль те аран ҫитрӗм! — харах кӑшкӑрса пӑрахрӑм эпӗ Борьӑна. — Халех пыратӑп…

Наташӑна ӑсатса янӑ хыҫҫӑн эпӗ чӑнах та киле аран-аран ҫитсе ӳкрӗм. Темиҫе хут та мана патрульсем тыта-тыта чарчӗҫ, икӗ хут — ахаль тумлӑ дежурнӑйсем, пурте хӑйсем тревога чухне урамра ҫӳреме юраманни ҫинчен тӑнлантараҫҫӗ. Эп вӗсене, тем пулсан та, киле хӑвӑрт ҫитмелли ҫинчен ӑнлантарма тӑрӑшрӑм, ӗненмеллерех пултӑр тесе, суйма та лекрӗ. Телее, вӗсем мана пурте ӗненчӗҫ, нумай тытса тӑмасӑрах ячӗҫ.

Боря эп мӗншӗн кая юлса килнине ҫийӗнчех ӑнланчӗ:

— Тӗлпулу-и? Роман-и? Апла пулсан, юрать! Шарламастӑп! Ӑнланатӑп! Нимӗн те ыйтмастӑп…

Борьӑн ытти лайӑх енӗсемсӗр пуҫне тата йӗркелӗх, виҫе текенни пур, уншӑн эп ун умӗнче пуҫ тайма та хатӗр. Вӑл нихҫан та тӗпчесе пӗлесшӗн ҫунмасть.

— Халь поста кай ӗнтӗ, — терӗ Боря хирӗҫмесӗр. Манӑн пост, пӳрт тӑрри, шӑпах хамӑр хваттер тӗлӗнче, ҫавӑнпа эпӗ йӑпӑртлӑха киле чупса кӗтӗм. Анне мана лайӑх кӑна ятласшӑнччӗ пулмалла, анчах эп ӑна ҫийӗнчех пӳлтӗм:

— Пӗтӗмпех пӗлетӗп. Вӑхӑт ҫук халь манӑн! Эп дежурствӑна васкатӑп!

Эпӗ коридора сиксе тухрӑм та, хыҫалалла тухмалли алӑкран кӗрсе, чартакалла хӑпаракан пусмапа пӳрт ҫине улӑхрӑм.

Ҫак вӑхӑтра шӑпах тепӗр хут — ку ӗнтӗ кӗҫӗр виҫҫӗмӗш пулчӗ — сигнал янӑраса кайрӗ. Кунашкал нихӑш каҫ та пулманччӗ-ха!

Тӳпе те кӗҫӗр ытти чухнехи пек мар. Ашӑ, ҫӑлтӑрлӑ, ҫуллахи Мускав каҫӗ. Прожекторсем ӑна урлӑ та пирлӗ чӗреҫҫӗ. Вӗсем е пӗрлешеҫҫӗ, е унталла-кунталла саланаҫҫӗ, каллех пӗрлешеҫҫӗ. Таҫта зениткӑсем ухлатаҫҫӗ. Е аякра илтӗнеҫҫӗ вӗсем, е кӳршӗ пӳрт тӑрринчен пенӗ пек кӗрлесе каяҫҫӗ. Ҫӗрпе пӗлӗт пӗрлешнӗ вырӑнсенче пульӑсен черечӗсем йӑлтӑртатса илеҫҫӗ.

Аялта, картишӗнче, тӑкӑрлӑксенче, кӳршӗ ҫуртсем патӗнче кӑшкӑрнисем илтӗнеҫҫӗ:

— Сылтӑм енчен виҫҫӗмӗш чӳрече — ҫутӑ сӳнтерӗр!

— Каркӑҫ! Иккӗмӗш хутра каркӑҫ антарман — антарӑр!

— Ҫутӑ сӳнтерӗр! Кама калаҫҫӗ — сӳнтерӗр! Туй тӑваҫҫӗ! Ухмаха ернӗ пуль!

Эпӗ хавасланнӑ пек тӑратӑп. Тем тӑршшӗ пӳрт тӑрринче — пӗччен. Йӗри-тавра мӗнле кӑна ҫутӑ ялкӑшса илмест-ши! Ку вӑл аялта, хапха патӗнче е подъездсен алӑкӗсем патӗнче сӗнксе тӑрасси мар ӗнтӗ! Чӑн та, унта ытти дежурнӑйсемпе пакӑлтатма пулать, эп вара — тӑр-пӗччен. Мана пурпӗр авантарах! Кунта эпӗ пӗтӗм пӳрт тӑррипе, пӗтӗм ҫурчӗпе хам хуҫа, курасса та никам курманнине куратӑп.

Майӗпен зениткӑсен сассисем шӑплана пуҫларӗҫ. Прожекторсен ҫутисем ҫӗрпе пӗлӗт пӗрлешнӗ ҫӗрелле куҫрӗҫ. Аякра ҫаплах-ха ухлатнӑ сасӑсем илтӗнкелеҫҫӗ, манӑн пуҫ тӑрринче вара ним пулман пек ҫӑлтӑрсем ялкӑшаҫҫӗ. Кӑшт ҫеҫ тулса ҫитеймен уйӑх кӳршӗ ҫуртсен тӑррисене шупкан ҫутатать. Шӑрчӑксем чӗриклетме тытӑнчӗҫ, вӗсем пирӗн тӑкӑрлӑкра ҫуллахи кунсенче темӗн чухлех. Ҫавна пулах-и, тен, пирӗн тӑкӑрлӑка Шӑрчӑк тӑкӑрлӑкӗ теҫҫӗ…

Пӗр шӑрчӑкӗ таҫта манпа юнашарах чӗриклетет — мӑрьере пуль-и е чартакра. Эпӗ шӑрчӑк сасси еннелле, чартак чӳречи патнелле, утрӑм. Ура айӗнче тимӗр кӗмсӗртете пуҫларӗ, шӑрчӑк вара самантрах шӑпланчӗ.

Чартак чӳречинчен сасартӑк палланӑ сасӑ илтӗнсе кайрӗ:

— Ӑҫта эс? Ан тархасшӑн!

Инҫетре тӳпе хӗрлӗ хӑмач пек вылянать, унта ҫаплах прожекторсен ҫутисем тем шыраҫҫӗ.

— Анне, мӗн тума хӑпаран кунта? Ҫывӑр! Эп тата тепӗртак ларам-ха. Тен, татах…

— Санӑн ыран ирех тӑмалла-ҫке! — ҫине тӑрсах калаҫрӗ анне. — Тата, чим-ха, ҫуралнӑ кун ячӗпе саламлатӑп сана!

— Миҫе сехет халь?

— Ҫурҫӗр иртни ҫирӗм минут…

Эппин, ҫирӗм иккӗмӗш число пуҫланчӗ. Эпӗ — вунпиллӗкре! Халь ӗнтӗ пушшех киле кӗместӗп. Миҫе хут тревога памарӗҫ пуль кӗҫӗр, халь ак таврара чиперех, лӑпкӑ.

— Каях, кай, эп кӗҫех кӗретӗп!

Аран ӳкӗте кӗртрӗм аннене — кайрӗ. Эп ҫӑлтӑрлӑ тӳпе айӗнче каллех пӗччен тӑрса юлтӑм.

Пӗр вунӑ-вунпилӗк минут пек шӑпах иртрӗ, ҫӗр ҫинче нимӗнле вӑрҫӑ та ҫук тейӗн. «Мӗншӗн-ха эпӗ ӗлӗкрех, вӑрҫӑччен, пӳрт тӑррине пачах хӑпарса пӑхман-ха, уйрӑмах каҫсерен. Ытла та хитре-ҫке тавралӑх «унтан пӑхсан!..» — тесе шухӑшласа илтӗм.

Пӑчӑ, эпӗ сивӗ тимӗр ҫине лартӑм. Кӑштах ларатӑп та ҫывӑрма каятӑп. Эпир, ирӗклӗ пушар командинче тӑратпӑр пулин те, кашни харпӑр хӑй хуҫа.

Акӑ, эпӗ, сӑмахран, халех мӗн те пулин сӑвӑлама тытӑнатӑп. Пӳрт тӑрринче пӗччен ларса сӑвӑ шухӑшлама питӗ аван вӑл:

Йӑлт иртет.

Лартать шӑлса шур юр та
Пӗлтӗрхи хавшак ҫурхи йӗре.

Пурпӗрех эс чи пахи.

Пӗр кун та
Эс тухмастӑн манӑн чӗререн…

Ку вӑл — Наташа ҫинчен. Анчах малалла ниепле те пула пӗлмест. Эпӗ вара урӑххине мӑкӑртатма тытӑнтӑм:

Эпир нихҫан та манмӑпӑр, нихҫан та
Ял-хуласем вутра ялкӑшнине.

Усал тӑшман, темле сиксе урсан та,
Пире лартаймӗ чӗркуҫҫи ҫине!..

Тем, кӑштах пула пуҫларӗ курӑнать. Ыран, тӗрӗсрех каласан, паян пулать ӗнтӗ вӑл, Николай Степановича вуласа кӑтартас-ха ку сӑвва.

Пирӗн хваттерти кӳршӗ — Николай Степанович Позняков — манӑн ҫывӑх тус. Тен, ӑна «тус» тени кулӑшла пек пуль. Николай Степанович кӗҫех ҫитмӗл тултарать. Эп вара паянтан пуҫласа — вунпиллӗкре. Эпир пурпӗрех унпа чӑн-чӑн туссем.

Николай Степанович — консерватори профессорӗ, фортепьяно класне ертсе пырать, ҫав вӑхӑтрах тата Пысӑк театр балетмейстерӗ. Эп пӗлместӗп — мӗн ӑна ытларах туртать: музыка-и е балет-и? Анчах ӑна пурпӗр ӑмсанатӑп. Музыкӑна эп питех ӑнланмастӑп, балетне вара пачах курман.

Маншӑн Николай Степанович — урӑхла ҫын. Ку енӗпе ӑна ыттисем пӗлмеҫҫӗ. Вӑл — поэт тата кӗнеке юратакан ҫын. Вӑл сӑвӑсем ҫырать, ӗлӗкхилле, классиксем ҫырнӑ пек, сонетсем, романсем, акростихсем ҫырать.

Вӑл ҫырнисем мана яланах кӑмӑла каяҫҫӗ. Акӑ вӗсем:

Ырри те, усалли те пулнӑ,
Упраннӑ пурпӗр эп.
Ак халь —
Пӗчченҫӗ.
Парӑннӑ хуйха.

Эп — ватӑ ҫамрӑк, шурӑ пуҫлӑ.

Чӑн пурнӑҫ техӗмӗ — ҫулсем
Вилменнинче, ҫил пек ҫухалнӑн.

Поэт тени нихҫан салхуллӑн
Ан лартӑр: «Пӗтрӗм эп!» — тесе.

Е тата сасартӑк ҫакӑн пекки:

Ҫарамасах хӑй,
Кӑшкӑрать.

Хӗре кимме вӑл
Йыхӑрать.

Эрех парап, тет,
Астарать.

Эпир унӑн сӑввисене ҫеҫ вуламастпӑр. Кашни кун тенӗ пекех Николай Степановичӑн пысӑк библиотека евӗрлӗ пӗчӗк пӳлӗмӗнче темиҫе сехет ирттеретӗп эпӗ. Эпир авалхи кӗнекесенчен кашни мӗн вулас тенӗ, ҫавна вулатпӑр, пурте тенӗ пекех вӗсем — сӑвӑсем.

— Поэзи вӑл — тӗнче тытӑмӗн чи пысӑк вӑрттӑнлӑхӗ, тусӑм! — тет Николай Степанович. — Чӑн-чӑн поэзи этем чун-чӗрин пӗлтерӗшне уҫса парать, ҫав вӑхӑтрах ӑна вӑл ҫӗнетет те, пуянлатать те, капӑрлатать те. Туйӑма тата?! Урӑхла калас-тӑк, тусӑм, чӑн-чӑн пысӑк искусство вӑл — хавхалану тӗшши, чун канӑҫлӑхӗн ҫӑлкуҫӗ, мӗнле калас, чӗрӗлӗх шывӗ. Этем тени искусствӑсӑр — ҫап-ҫара, выльӑх пек анчах. Искусство тӗшши кашни ӑслӑ-пуҫлӑ ҫыннах сывлӑш пек кирлӗ. Ҫынсем ҫакна ӑнланма тытӑнсан тин ҫын ӗретне кӗнӗ: вӗсем вара, чи ҫӳлти пусӑмра тӑракан чӗрчунсем пулса, малалла аталаннӑ. Анчах искусствӑна хирӗҫлени те пулкаланӑ. Сӑмахран, инквизици тапхӑрӗнче, чӑн-чӑн искусствӑна таптаса лапчӑтсах хунӑ. Ку вара ҫав инквизицие хӑйне пӗтесси патне илсе ҫитернӗ. Кун пек тӗслӗхшӗн таҫта аякка кайма та кирлӗ мар. Акӑ, илер-ха хальхи Германинчи лару-тӑрӑвах, унти кӑвайтсенех. Гитлер, мӗнпур ӑссӑр, пултарусӑр ҫынсем пекех, живопись хирӗнче нимӗн те тӑвайман. Сӑмах май калас-тӑк, тусӑм, пултарусӑр ҫынсем вӗсем яланах хаяр та путсӗр. Вӗсем хӑйсен пултарусӑрлӑхӗшӗн, творчество пупкӑлӑхӗшӗн питӗ хытӑ тавӑраҫҫӗ. Гитлер пушӑлӑхӗпе тӗшсӗрлӗхӗ те цивилизацие хакла ларать. Паян ӗнтӗ искусство Германире ҫеҫ мар, фашист ури пуснӑ ҫӗрте ниҫта та ҫук. Анчах, каларӗ тейӗн ак, тусӑмҫӑм! Ку вӑл, паллах, парадокс ӗнтӗ, ҫапах та фашизм хӑйне шӑпах ҫакӑнпа пӗтерет те. Искусствӑна пӗтерекен — хӑй пӗтет. Ҫук! Искусство вӑл — тӗлӗнтермӗш япала, вӑл пурнӑҫпа вилӗм пекех — ӗмӗрлӗх! Поэзи те — искусствӑн ҫывӑх пайӗ, шухӑшӗ, сӑнарӗ…

Николай Степанович питӗ ӗнентерӳллӗ калаҫать. Унпала интереслӗ. Ҫитменнине тата, маншӑн вӑл чӑн-чӑнах чаплӑ, паллӑ ҫын. Ҫамрӑк чух ӑна Серов хӑй ӳкернӗ, эп вӑл портрета Третьяковкӑра хам куҫпах курнӑ. Нумаях пулмасть вара, вӑрҫӑ пуҫланиччен икӗ эрне маларах, вӑл мана Афиногеновпа паллаштарчӗ. Эпӗ унӑн пьесисене курман пулин те, ятне чылай илткеленӗ, «Машенька», «Мыскараҫӑ», «Сехре хӑппи», «Инҫетре» текен пьесисене пӗлетӗп. Александр Николаевич Афиногенов Николай Степанович патне темӗнле кӗнеке илме пынӑ-мӗн. Хӑй шӳтлет, кулать, эп ӑна пирӗн хамӑрӑн театр пурри ҫинчен каларӑм та, вӑл ерҫнӗ хушӑра хӑҫан та пулин Пионерсен Ҫуртне кӗме сӑмах пачӗ.

Николай Степанович патне эпӗ час-часах кайса ларатӑп. Кун пекки манӑн атте-анне килте чухне те пулкалать. Атте уншӑн мана ҫилленмест, анне кӑштах ҫилленет курнать. Николай Степановича эпӗ атте-аннерен те ытларах шанатӑп. Сӑмахран акӑ — сӑвӑсем. Наташа ҫинчен ҫырнӑ сӑвӑсем! Вӗсене манӑн атте те, анне те курман, ун ҫинчен вӗсем пӗлмеҫҫӗ те. Николай Степановича вара эп мӗнпуррине йӑлтах кӑтартнӑ, вуласа панӑ.

Эп каллех ӑшра ҫуралнӑ сӑвӑ йӗркисем патне таврӑнтӑм:

Йӑлт иртет. Лартать шӑлса шур юр та
Пӗлтӗрхи хавшак ҫурхи йӗре…

Ҫук, ҫитет, кун пек ҫырма юрамасть. Николай Степановичӑн, ав, чӑнах та сӑвӑсем. Вӗсем Тютчев, Брюсов, Сологуб, Тредиаковский сӑввисем евӗрлӗ…

Анчах — мӗн ку? Прожектор ҫутисем каллех пирӗн ҫурт тӑрринче темӗн хыпашлаҫҫӗ. Зениткӑсем малтанхинчен те хытӑрах ухлатаҫҫӗ. Снарядсем, татӑклӑ-татӑклӑ ҫутӑ йӗр туса, умлӑн-хыҫлӑн тӳпенелле вирхӗнеҫҫӗ. Вӗсен осколкисем тӑкӑннӑ май, пӳрт тӑрри кӗмсӗртетсе ҫеҫ тӑрать. Кусем — пирӗн снарядсен осколкисем. Ман алӑсем хӑйсем тӗллӗнех пите, пуҫа хуплаҫҫӗ. Халь ӗнтӗ эпӗ сӑвӑсем ҫинчен те, Наташа ҫинчен те, килпе Николай Степанович ҫинчен те шухӑшламастӑп, манӑн куҫ тӳпенелле тинкерет.

Ак япала… Прожекторсен ҫутинче чип-чиперех самолет курӑнать, пӗчӗк хӑй, ача-пӑча тетти пек ҫеҫ. Унччен те пулмарӗ, темскер хаяррӑн шӑхӑрса анни, ҫывӑхрах кӗмсӗртетни хупласа хучӗ. Пӑхатӑп, юнашарах, чартак чӳречи патӗнчех, темӗн чӑшлатма, хӗм сирпӗтме тытӑнчӗ. Вут тиверткӗҫ мар-и? Нивушлӗ пире вӗрентнӗ чух кӑтартнӑ плакатсем ҫинчи пеккиех ку? Апла-тӑк, мӗншӗн вӑл ун пекех чӑшлатать? Вӗренӳ тревоги тӑваҫҫӗ-им?

Эпӗ чартак чӳречи патнелле ыткӑнтӑм, анчах, хамӑра вӗрентнӗ пек, унӑн стабилизаторӗнчен ҫара алӑпа тытма май ҫуккине чухласа илтӗм. Ҫук, тен, тытма та пулать пуль, анчах ҫав тери чашлатса хӗм сапаканскер патне пыма хӑрушӑ пек туйӑнать. Ҫунакан вут пуленкине, кӑвайтран кӑларса, ҫара алӑпа тытасси пекех ӗнтӗ!

Пӗр вӑхӑтрах мана шӑрӑх та, сивӗ те пулса кайрӗ. Ҫамка ҫине вӗри тар тапса тухрӗ, ҫурӑм тарӑх сивӗ чупса иртрӗ.

Тӳпере шартлатса ҫурӑлнисем илтӗнеҫҫӗ, ҫутӑсем ялтлата-ялтлата илеҫҫӗ, манӑн хӑрушӑ япала вара ҫаплах чӑшлатса хӗм сирпӗтет. Темшӗн-ҫке, эп ӑна урапа пӗрре, унтан тата тепре тапрӑм. Акӑ, хайхискер, ман умран ҫухалчӗ те, вӑл пӳрт тӑрринчен ҫӗре вирхӗнсе анчӗ.

Анчах эп савӑнма та ӗлкӗреймерӗм. Пӳрт тӑррин тепӗр вӗҫне те ҫакӑн пекки лекнӗ иккен, эп ӑна асӑрхаман, ун тавра пӳрт тӑрри ҫунма та тытӑннӑ. Ахӑртнех, сӑр хыпса илнӗ пулас. Эпӗ унта ыткӑнтӑм, кун пеккине кӗтменскер, васканипе йӑнӑш туса хутӑм: пиншака хыврӑм та ҫулӑма унпа хуплама пикентӗм.

— Ухмаха тухрӑн-им эс! — кӑшкӑрса пӑрахрӗ мана ҫак самантра Боря Скворцов. Унпа пӗрле тата икӗ арҫын хӑпарнӑ иккен. Вӗсем тӳрех манӑн пиншака таптама тытӑнчӗҫ. — Тӑмсай! Хӑйӑр мӗн тума лартса панӑ тетӗн сана?!.

— Эс мӗн?… Айван интеллигент… Шан вӗсене… Ку управдом сасси пулчӗ.

Мӗн тума тата епле килсе лекнӗ вӗсем кунта — манӑн шухӑшлама вӑхӑт ҫук. Хӑйӑр? Хӑйӑр кунта мар-ҫке! Вӑл чартакра — витресенче, ещӗкре. Ӑҫтан пултӑр кунта хӑйӑр!

Эпир тӑватсӑмӑр та пиншака тата ҫунса пӗте пуҫланӑ бомбӑна сӳнтересшӗн тӗрмешетпӗр, тимӗр тӑрӑх шӑвакан ҫулӑма таптатпӑр.

Астумастӑп, мӗнпе вӗҫленчӗ пирӗн ҫак ӗҫ. Тахӑшӗ чартакран пӗр витре хӑйӑрпа тепӗр кастрюль шыв илсе килчӗ те, ҫавсене сапсан тин пӳрт тӑрри ҫунма чарӑнчӗ.

Кайран Боря мана чылайччен ятларӗ, пуринчен ытларах управдома вӑрҫрӗ. Юлашкинчен мана тата ырласа та илчӗ:

— Ҫара алӑпа тытма ҫук-ҫке вӗсене! Ӑҫта брезент алсасем? Ӑҫта хыпкӑчсем? Юрать-ха вӑл, ав, ҫухалса кайман…

Ырласан-ырламасан та, эп хама пурпӗр аван мар туйрӑм. Хӑрани ҫеҫ ҫӑва патнеччӗ-ха, кунта, ав, пиншак тата — ҫӗр ҫӑтман япали…

* * *

Ирхине, яланхи пекех, типографие эпӗ ултӑ сехет тӗлне ҫитрӗм. Ҫапла, яланхи пекех, мӗншӗн тесен ӗҫе эпӗ икӗ эрне ҫӳретӗп ӗнтӗ.

Ӗҫӗм манӑн чи пахи те, чи начарри те мар — катошник эпӗ. Ячӗ тӑрӑхах курӑнать ӗнтӗ эпӗ темӗн йӑвантарни-шутарни. Чӑнах та йӑвантаратӑп эпӗ, анчах ку чи кирли мар-ха. Хут тӗркисене ротаци машини патне йӑвантарса пыма кирек мӗнле айван та пултарать. Хыткан тата питех вӑйлӑ мар пулсан та, ку ӗҫе эпӗ чиперех пурнӑҫлатӑп-ха. Тӗркесене рельссем тӑрӑх ятарласа тунӑ урапасемпе куҫаратпӑр. Хут тӗркине пичет валли хатӗрлесси вара кӑткӑсрах ӗҫ: ҫиелти ванчӑк е лӳчӗркенчӗк хут сийне хӑвӑрт вистемелле те ӑна машина ҫине вырнаҫтармалла. Пичетленӗ чух, ӑҫта та пулин ҫурӑлсан, ҫӑвара карса ан тӑр вара. Кӑшт ӗлкӗреймерӗн, инкеке сиреймерӗн-тӗк — сана печатник те, цех начальникӗ те ахаль вӗҫертмеҫҫӗ — ятлаҫҫӗ. Вӗсем ҫеҫ мар, ыттисем те ҫийӗнчех хушша-хуппа кӗреҫҫӗ, уборщица та пулин вӗсем майлах ҫаптарать.

Малтанах мана леккелетчӗ. Халӑхӗ хӗрӳ, мӗн те пулин май килмесенех, сӑмахӗсене суйласа-тиркесе тӑмаҫҫӗ: арҫынӗсем те, хӗрарӑмсем те пӗр пекех.

Чугун ҫул ҫинче айӑпли стрелочник пулнӑ евӗрлех, ротаци машини таврашӗнче вара катошник айӑплӑ.

Мӗн тӑвас-ха ман, хучӗ ҫавнашкал пулсан! — тӳрре тухма тӑрӑшаттӑм эпӗ. Ман шутпа, хучӗ хӑй япӑх пулнӑран чӗрӗлетчӗ — брак тухатчӗ.

Хучӗ, чӑнах та, чаплах мар ӗнтӗ. Чылай тӗркисем йӗпе, лаптӑкӑн-лаптӑкӑн саралса ларнӑ, чылайӑшӗ тикӗс мар, хӑшӗ-пӗрисем вара — ниме юрӑхсӑр. Машина ҫинче хут тӗрки (ӑна эпир «роль» тетпӗр) печатниксене ытлашши асап ан кӳтӗр, татӑк-кӗсӗк мӗнле пулсан та сахалтарах тухтӑр тесе, манӑн чылай тӑрӑшма тиветчӗ. Ятласса вара уншӑн та, куншӑн та пӗр пекех ятлатчӗҫ.

— Хут вӑл хут, анчах аллу та, пуҫу та пур вӗт сан?! Е пуҫу вырӑнне тӑм ҫеҫ-и, айван! — тетчӗҫ мана.

Эп тарӑхаттӑм, мана юриех тапӑнаҫҫӗ пуль тесе шутлаттӑм, ҫавӑнпа малтанхи кунсенче хама питӗ йывӑр туяттӑм. Таҫта, чӗре тӗпӗнче, иккӗленӳллӗ шухӑш та ҫуралнӑччӗ: «Ухмахла туса хумарӑм-ши эпӗ, васкамарӑм-ши? Тен, ремесленнӑйнех каймаллаччӗ пуль?» — теттӗм.

Халь ӗнтӗ эпӗ вӗренсе ҫитрӗм, ӗҫӗ хутран мар, хамран, майне пӗлнинчен килнӗ иккен. Хӑнӑху ҫеҫ кирлӗ — пурте йӗркеллех пулать.

Икӗ кун каялла мана цехра тухса тӑракан стена хаҫатӗнче ырланӑ. Хам ӗҫшӗн уйрӑммӑн мар, печатниксемпе цинкографсене пулӑшнӑшӑн. Ӗҫ кунӗ манӑн, рабочи ҫулне ҫитменскерӗн, кӗскерех — ултӑ сехет ҫеҫ. Хамӑн смена пӗтнӗ хыҫҫӑн эпӗ шӑратса хатӗрленӗ полосасене цинкографине леҫетӗп е хамӑр ротационкӑрах полосасене, барабанран кӑларса, тепӗр хут шӑратма кайса паратӑп.

Эп ӗнтӗ хам катошник, пулнишӗн вӑтанма пӑрахрӑм. Кун пирки — халь килте те, паллакан ҫынсене те калама именместӗп. Наташӑна та хамӑн ӗҫ ҫинчен савӑнсах каласа паратӑп.

Халь эпӗ хаҫатсене пуринчен малтантарах вулатӑп. Вуласса типографинче ӗҫлекенсем пек вулатӑп: малтан тӑваттӑмӗш полосине, унтан — виҫҫӗмӗшпе иккӗмӗшне, юлашкинчен чи кирлине — пӗрремӗшне, мӗншӗн тесен ӑна валли материалсем чи кайран килсе ҫитеҫҫӗ. Шӑпах пӗрремӗш полосара пичетленет те ӗнтӗ кирек мӗнле хаҫатра та чи кирли, чи интересли.

Хаҫатсем юнашарах, хӑвӑн аллунта тенӗ пек ҫуралнӑ чух вӗсем саншӑн уйрӑмах — хаклӑ, уйрӑмах пысӑк пӗлтерӗшлӗ. Шӑрши те вӗсен ырӑ.

Паян пире пӗрремӗш полоса чылайччен тытса тӑчӗ. Цеха ӑна нихҫанхинчен кая юлса ҫитерчӗҫ — сакӑр сехетре тин.

Енчен эсӗ ирхине пиллӗкре тӑратӑн, улттӑра ӗҫе ҫитетӗн пулсан, тӑхӑр сехет тӗлнелле сана ирӗксӗрех кӑнтӑрла ҫитнӗн туйӑнать. Паян акӑ — июлӗн 22-мӗшӗ. Эп ҫуралнӑ кун. Вӑрҫӑ пуҫланнӑ кун. Урамра, типографи тӗлӗнче, тахҫанах халӑх хӗвӗшет ӗнтӗ. Вӗсем хаҫат киоскӗсем умӗпе иртеҫҫӗ, килти почта ещӗкӗсене уҫа-уҫа пӑхаҫҫӗ, анчах — хаҫат ҫук.

Мӗн пулнӑ? Мӗн хыпарлать пире кӗттерсе ывӑнтарнӑ пӗрремӗш полоса?

Эп ӑна вӑр-вар пӑхса тухрӑм та тӳрех ӑнлантӑм. Кӗҫӗр нимӗҫ авиацийӗ Мускав ҫине пӗрремӗш хут нумай йышпа тапӑнма хӑтланса пӑхнӑ-мӗн. Эппин, кӗҫӗр мӗн пулса иртни, дежурствӑра тӑнӑ чух эп мӗн-мӗн курни — пӳрт тӑрринче чӑшлатса, хӗм сирпӗтсе выртнӑ вут тиверткӗҫсем — ҫакӑ ӗнтӗ пӗтӗмпех нимӗҫ авиацийӗн нумай йышлӑ талпӑнӑвӗ пулнӑ! Тем хӑтлансан та, вӗсен ӗҫ тухманни вара…

Тен, пӗрремӗш хут эп ҫакӑнта, ҫак ротаци цехӗнче, хама хам халь тин темӗнле пысӑк, темӗнле чи кирлӗ ӗҫе хутшӑннӑ пек туйрӑм. Ячӗ унӑн — вӑрҫӑ…

Анчах вут тиверткӗҫсем? Тапӑну, вут тиверткӗҫсем? Икҫӗр аллӑ нимӗҫ бомбардировщикӗ! Мӗн, вӗсем Мускав ҫине вут тиверткӗҫсем кӑна пӑрахнӑ тетӗн-и? Енчен, бомбӑсем те пӑрахнӑ пулсан? Эп чиперех илтрӗм-ҫке кӗмсӗртетнисене. Эп вӗсене пирӗн зениткӑсем переҫҫӗ пуль тесе шухӑшланӑччӗ, мӗскер пулать, енчен…

Кӑнтӑрлахи апат вӑхӑтӗнче эпӗ, столовӑя каяс вырӑнне, цех начальникӗн пӳлӗмне вӗҫтертӗм:

— Шӑнкӑравлама юрать-и?

— Ҫук вӑл, — терӗҫ мана, Наташӑна телефон патне пыма чӗнтерсен.

Смена пӗтсен, вуникӗ сехетре, эп киле кӗрсе тухрӑм та тӳрех Пятницки урамне вӗҫтертӗм.

Килни телейлӗ пулчӗ. Алӑка Наташа амӑшӗ уҫрӗ, вӑл килтех пулнӑ иккен.

— Наташа ӗҫре, — пӗлтерчӗ вӑл мана.

— Ун патне шӑнкӑравларӑм-ҫке эпӗ. Мана унта ҫук терӗҫ…

— Апла-тӑк, таҫта кайнӑ ӗнтӗ. Райкома каймалла тетчӗ вӑл паян…

Ксения Павловна килӗштермест пек туйӑнатчӗ мана, пӑхасса та шанмасӑррӑн пӑхнӑ пек туйӑнатчӗ. Халь вара…

— Тепӗр тесен, акӑ мӗн, ҫамрӑк ҫыннӑм, — терӗ вӑл, манпа мӗнле калаҫсан лайӑхрах-ши тенӗн витӗр чӑр-р пӑхса. — Унӑн пуҫне эс ахалех минрететӗн. Вӑтанать пулсан та, пӗчӗк мар ӗнтӗ вӑл халь… Енчен, хӑй калама пултараймасть пулсан… хам калам… Пур унӑн. Пӗрре кӑна та мар тата. Упӑшка тума юрӑхли те пур… Ҫавӑнпа та луччӗ…

Кун манӑн каплипех вӗҫленмерӗ-ха. Каҫхине, пӗтӗм ҫемье пуҫтарӑнса ҫитсен, анне мана хыпар пӗлтерчӗ: — Ӗҫлеме пурпӗрех пӑрахма тивет санӑн, — терӗ.

— Епле — пӑрахма? Мӗншӗн?

— Эпир тепӗр икӗ кунтан эвакуаципе куҫса каятпӑр. Пирӗн наркомат — Куйбышева, аҫун — Горькине… Ним те тӑваймӑн… каяс пулать… Суйла!.. Ман шутпа, сана манпа кайсан авантарах…

Ку ҫитменччӗ пуль тата!

— Эпӗ ниҫта та каймастӑп! Ӗҫрен те тухмастӑп.

— Епле — тухмастӑп? — тӗлӗнчӗ анне.

— Кирлӗ пулсан — тухан, — хушса хучӗ атте, унтан ҫавӑнтах:  — Ман пирки эс, Лена, кӑлӑхах. Ӑна ма улталамалла! Каларӑм-ҫке эп сана вӑл манпа юлма пултарать тесе…

— Пӗччен-и?

— Тухмастӑп эп ӗҫрен! Пултараймастӑп, тата тухассӑм та килмест! — хамӑннех петӗм эпӗ. — Мана ҫаплах пӗчӗк ача вырӑнне ан хурӑр ӗнтӗ, эп — вунпиллӗкре, ҫавӑнпа…

* * *

Николай Степановича эп кӗнекесем сутса пама пултӑм. Ҫӗрле чылайччен чавалантӑмӑр эпир унӑн библиотекинче, сывпуллашма ытла шел мартараххисене, хаклӑрах хакпа кайма пултараканнисене суйларӑмӑр.

Нумай пухрӑмӑр, пӗр михӗ туллиех пулчӗ. Эсхил, Сумароков, Гомер, Бальмонт, Сафо, Тредиаковский, Лафарг, Апулей, Тагор, Саша Черный, Дидро, Гумилев…

Мускавра апат-ҫимӗҫ ҫитми пулчӗ, пасар хакӗ сехетсерен ӳсет. Карточкӑпа илекен ҫимӗҫ нумая пыраймасть. Пасарта вара тем те пур. Унта укҫалла та, япалапа улӑштарса та илме пулать. Эрех, супӑнь, ҫӑкӑр талонӗсемпе те улӑштараҫҫӗ.

— Кӗнекесем сутатпӑр та акӑ, лайӑх кӑна пӗрре апатланатпӑр, — тет мана Николай Степанович, хутланарах ларнӑ май ҫанӑсӑр халачӗпе лайӑхрах пӗркенсе. — Халь эп сана ҫӗнӗ сӑвӑ вуласа парам. Юрать-и?

Вӑл шкапран пӗр кивӗ тетрадь туртса кӑларчӗ те вулама пуҫларӗ:

Юрататӑп, ҫавӑнпа та
Эп сире
Виличчен халал юрлатӑп
Чӗререн:
Сӗм каҫа та, пӗлӗте те,
Йӑлтӑркка ҫӑлтӑрсене те,
Инҫете чӗнен ҫутта…

Ӑҫта ту, унта эп — кӑйкӑр,
Хӑвӑлта — хӑрушӑ вӑпӑр,
Арҫури, шуйттан, хурт-хӑмӑр…

Хӗрт хурҫа!

Чӗн вӑрҫа!

Ак, вӑй хускалӗ!

Ҫунат вашлатӗ!

Кӗсмен вылянӗ!

Ҫырнӑ чух — сӑмах упратӑп,
Ҫуннӑ чух кӑвайт — ҫунатӑп.

Тем пулсан та, эп юлатӑп
Сирӗнпех!

Тунсӑхпа ҫунман ман ватлӑх.

Вӑл сире ак парӗ танлӑх,
Е тасалӑх, е хаярлӑх!

Пирӗн хваттерте хутмаҫҫӗ. Малтанхи сивӗсем ҫитсенех пӑрӑхсем ҫурӑлса кайрӗҫ. Урамра сивӗ. Ахальтен мар октябрь уйӑхӗ ӗнтӗ, йӗпе-сапа…

Ӗҫ хыҫҫӑн эпӗ кӗнеке миххине хулпуҫҫи ҫине ҫавӑрса хутӑм та Кировски урамӗнчи кивӗ кӗнекесем сутакан магазина тӗкмеҫлентӗм. Вӑл хупӑ иккен. Унпа кӳршӗлли те, унран кӑшт аякрарахри те хупӑ. Булкӑсем сутакан магазинсемпе апат-ҫимӗҫ магазинӗсем ҫеҫ ӗҫлеҫҫӗ. Вӗсенче халӑх туллиех: ҫӑнӑх параҫҫӗ иккен — карточка пуҫне пӗр пӑт.

Ку вара пачах кӗтмен япала. Ҫынсем, хӑйсен кулленхи паекне пӗр кун маларах илме хӑнӑхнӑскерсем, сасартӑк пӗрер пӑт ҫӑнӑх илеҫҫӗ! Чӑн-чӑн пуянлӑх!

Ҫавӑн пек туйӑнчӗ мана.

Анчах черетре тӑракан ҫынсен сӑнӗсем темшӗн тӗксӗм, канӑҫсӑр.

— Эппин, ҫӑнӑх салатаҫҫӗ-тӗк, ӗҫсем начар.

— Ӗнер Таганкӑра магазин умӗнчех икӗ сӗмсӗре персе пӑрахрӗҫ.

— Нимӗҫ Мускава ҫавӑрса илме тытӑннӑ тет-и ҫав?

— Эх, ҫӑнӑху-пуҫу! Нимӗҫе хулана кӗртиччен луччӑ выҫӑ ларам!

— Хула хӗррисенче, хула тулашӗнче мӗн хӑтланмаҫҫӗ пуль! Хӑйсен шифоньерӗсемпе, фикусӗсемпе тухса тарма тытӑннисене грузовиксем ҫинчен ҫаплипех турта-турта антараҫҫӗ. Ватта-вӗтте илсе тухман, вӗсем пур — фикус!

Сас-хура пӗри тепринчен усалтараххи ҫӳрет, эп вара хамӑн михӗпех каялла кил еннелле ҫул тытрӑм.

— Тен, ыран кайса парӑп? — терӗм эпӗ Николай Степановича иккӗленӳллӗн. Манӑн ӑна кӑмӑлсӑрлантарас килмест-ҫке-ха.

Анчах Николай Степанович кӗтмен ҫӗртен хавасланса кайрӗ:

— Питӗ аван эппин, тӑванӑм! Питӗ аван паманни. Эс тухса кайсанах шеллесе пӑрахрӑм эп вӗсене. Кӗнекесем вӗт-ха! Питӗ шел, питӗ шел вӗсене. Уйрӑмах Саша Чернӑя. Ун пеккисене кайран тупаймӑн…

— Ӑҫта ҫӗтсе ҫӳретӗн ку таранччен! — ҫиллессӗн кӗтсе илчӗ мана анне. — Тупнӑ чупса ҫӳремелли вӑхӑт! Лар килте тархасшӑн!

Анне пӗр уйӑх ытла килте ларать ӗнтӗ. Вӑл, пирӗнпе пӗрле пулас тесе, Куйбышевран, эвакуацирен таврӑнчӗ.

— Чистые пруды патӗнче укрепленисем тӑваҫҫӗ тет-и? Курман-и эс?

— Калаҫҫӗ ӗнтӗ тем те, чӗлхен шӑмми ҫук вӗт, — лӑплантарма тӑрӑшрӑм эп аннене. — Пӗтӗмпех вӑл ОБС — пӗр хӗрарӑм каларӗ. Ниме те пӗлтермест!

— Хивре ан калаҫ! Пӗлтерет-и, пӗлтермест-и, килте лар! Эпӗ ҫӑнӑх патне каятӑп…

— Ҫук, эп каятӑп.

Хам каланинчен эп, тем тусан та, чакмарӑм: хамӑрӑн виҫӗ карточкӑна тата миххе илтӗм те кайма пуҫтарӑнтӑм.

— Ма виҫӗ карточкине те илетӗн? — тӗлӗнчӗ анне. — Виҫӗ пӑт йӑтса ҫитерейместӗн вӗт эсӗ?

— Ҫитеретӗп.

Ҫак вӑхӑтра эпӗ хытах тарӑхса кайрӑм курӑнать.

Хам ҫӑнӑх патне кайиччен малтан Чистые пруды еннелле вӗҫтертӗм. Пырать-ха вӑл юнашарах. Унта чӑнах та окопсем чаваҫҫӗ-мӗн, танксене чармалли тимӗр чӗрӗпсем лартаҫҫӗ. Унта ҫеҫ те мар. Хутӗленмелли рубежсем пӗтӗм бульвар ҫаврӑмӗпех тӑваҫҫӗ, Садовой урамӗ тӑрӑх, Окружной чугун ҫул тӑрӑх чаваҫҫӗ.

Ирхине эп радио итлеймерӗм, типографине ҫитсен тин хыпарсем илтрӗм.

Метро паян хупнӑ иккен.

Кӗперсене истребительнӑй батальонти салтаксем хураллаҫҫӗ.

Сӗмсӗрсене, провокаторсемпе хӑравҫӑсене вырӑнтах персе пӑрахмалли приказ кӑларнӑ.

Хӗҫпӑшал, боеприпас кӑларакан Мускав завочӗсем эвакуаци йӗркипе куҫса каяҫҫӗ.

Фронтри лару-тӑру йывӑр.

Цехсенче хӑй ирӗкӗпе халӑх ополченине каякансене ҫыраҫҫӗ. Мӗн тумалла?

Эпӗ цех начальникӗн пӳлӗмӗ патнелле, рабочисем кӗпӗрленсе тӑракан ҫӗрелле ыткӑнтӑм. Сӗтел хушшинче фуфайка тӑхӑннӑ ҫын ларать, вӑл чалӑш йӗрлӗ тетрадь ҫине хӑй ирӗкӗпе кайма кӑмӑллакансене ҫыра-ҫыра хурать.

— Пулчӗ, Митяев. Вуникӗ сехетре парти райкомӗ патне япалусемпех пыратӑн. Хӗҫпӑшал унта илетӗр. Малалла!

Ман пата ҫитесси пӗр вуникӗ ҫын юлчӗ ӗнтӗ, черет вӗҫӗнче эпӗ ҫынсем мӗн калаҫнине, сӗтел хушшинче ларакан ҫыннӑн пӗр евӗрлӗ сӑмахӗсене итлекелесе чӑтӑмсӑррӑн кӗтсе тӑратӑп.

— Пулчӗ, Савельев. Вуникӗ сехетре парти райкомӗ патӗнче. Хӗҫпӑшал — унта.

Черет ҫитсен мӗн каламаллине эпӗ хам ӑшра хатӗрлесе тӑратӑп: хушамата, ята, атте ятне, хӑҫан ҫуралнине, комсомол билечӗ илме ӗлкӗреймен пулсан та — комсомолец пулнине, Хӗрлӗ Ҫарта пулнӑ-и текен ыйту ҫине: пеме пӗлетӗп, «Ворошиловский стрелок» значок нормине пурнӑҫланӑ, тейӗп. «Юный» сӑмахне шарламӑп.

Манӑн черет ҫитиччен цехри машинӑсем ӗҫлеме те тытӑнчӗҫ. Вӗсем умӗнче паян хӗрарӑмсем ҫеҫ тӑраҫҫӗ.

— Эп сирӗн хыҫҫӑн! — тесе асӑрхаттартӑм та, хам машина патне чупрӑм. Хут хатӗрлесе парас хуть.

Хут тӗркисене нихҫан та эп паянхи пек хӑвӑрт сӗвменччӗ. Акӑ, тӑватӑ тӗрке хатӗр те. Иккӗшне машина ҫине вырнаҫтарнӑ, иккӗшӗ черет кӗтсе урапа ҫинче выртаҫҫӗ.

Эп таврӑннӑ ҫӗре шӑпах манӑн черет те ҫитрӗ.

Эпӗ хушамата, ята, атте ятне каларӑм. Фуфайкӑллӑ ҫын, ман ҫине пӑхса илсе, ручкине чернил кӗленчи ӑшне чиксен манӑн чӗре кӑртах турӗ:
— Малалла! — терӗ вӑл.

— Пин те тӑхӑрҫӗр ҫирӗм улттӑмӗш ҫул, комсомолец, ҫарта пулман, анчах…

— Ҫирӗм улттӑмӗш? — ҫыракан ҫын ман ҫине пӑхрӗ те тӳрех хушса хучӗ:  — Ӗҫ тухмасть!

— Комсомолец-ҫке эпӗ, пеме те пӗлетӗп…

— Пурпӗрех ӗҫ тухмасть. Ҫирӗм улттӑмӗш ҫулхисем пирки кӑтарту ҫук. Ҫитменнине, ҫарта та пулман-ха. Ҫук, ӗҫ тухмасть!

— Ҫарта, паллах, пулма пултарайман ӗнтӗ эпӗ…

— Ҫавӑнпа ӗҫ тухмасть те ӗнтӗ пушшех. Тавай, малалла! Тин кӑна сӗтел патӗнчен пӑрӑннӑ рабочи мана шелленӗн пӑхса илчӗ:
— Ан кулян, — терӗ вӑл.
— Кай-ха луччӑ эс хут складне. Унта та ҫыраҫҫӗ.

Хут складӗнче чӑнах та ҫыраҫҫӗ иккен хӑй ирӗкӗпе каякан ҫынсене, анчах фронта мар-мӗн, хулана хӳтӗлемелли сооруженисем тума. Сходня патӗнче эп ӗнтӗ ахаль те окоп чавнӑ.

Эх, ӑҫта каймасть ҫамрӑк пуҫ! Мана ҫырчӗҫ те ҫавӑнтах кӗреҫе тыттарчӗҫ. Тепӗр вунӑ минутран вара пире Чистые пруды патнелле ертсе те кайрӗҫ. Эпир ҫӗр ҫынна яхӑн — ватти-вӗтти тенӗ пек, арҫынсем, хӗрарӑмсем — пурте машина ҫӑвӗсемпе-мӗнсемпе вараланса пӗтнӗ тумтирлӗ, ҫӗтӗк-ҫатӑк атӑ-пушмаклӑ. Типографи урайӗ пушмак тӗпӗсене питӗ хӑвӑрт ҫиет, ҫавӑнпа эпир ӗҫе чи начар атӑ-пушмакпа ҫӳретпӗр.

Бульвар хӗррипе выльӑх кӗтӗвӗ хӑваласа пыраҫҫӗ. Ӗнесем, сурӑхсем, качакасем… Ҫӗршер ҫухрӑм та ытла утнӑскерсем пулас хӑйсем, ывӑннӑн мӗкӗреҫҫӗ, макӑраҫҫӗ, меклетеҫҫӗ… Вӗсем сайра тӗл пулакан ҫынсем ҫине те, машинӑсем ҫине те ҫаврӑнса пӑхмаҫҫӗ. Утаҫҫӗ майӗпен, пуҫӗсене чиксе…

— Радио та паян чӗнмест. Ырра мар пуль ку, — мӑкӑртатса илчӗ манпа юнашар ӗҫлекен хӗр.

Эпир траншея алтатпӑр. Тӑршшӗ унӑн аллӑ метр, сарлакӑшӗ — пӗрре. Кӳршӗре сывлӑш хуралҫин посчӗ — зенитчиксен батарейи — вырнаҫнӑ. Унтах вӗсен аэростат та пур, анчах пурне те курӑнмалла мар вырнаҫтарнӑ.

Радио, чӑнах та, чӗнмест иккен. Пӳртсен тӑрринчи репродукторсем те шӑпӑртах. Бульвар аллейисенчи репродукторсем те шарламаҫҫӗ. Ытти кунсенче вӗсем сывлӑш тревоги вӑхӑчӗсенче ҫеҫ чарӑнаканччӗ.

— Тӗлӗнмелле…

Ӗнесем ҫаплах иртеҫҫӗ те иртеҫҫӗ. Мӗн чухлӗ-ши унта — икҫӗр, виҫҫӗр, пилӗкҫӗр, пин? Пыраҫҫӗ вӗсем ним пулман пек Покровски хапха еннелле. Хӑйсем начарланса кайнӑ: аяк пӗрчийӗсем инҫетренех палӑраҫҫӗ, чарисем пӗр-пӗрин ҫумне ҫыпҫӑнса ларнӑпа пӗрех, куҫӗсем, ҫынӑнни пекех, ывӑннипе пысӑкланса кайнӑ.

Ҫумӑр пӗрӗхе пуҫларӗ. Ҫапса ҫӑвакан ҫиллӗ вӗтӗ ҫумӑр. Эпир тутӑхнӑ евӗр курӑнакан вараланчӑк ҫулҫӑ-курӑкпа витӗннӗ ҫӗре хӗрсех чаватпӑр. Ҫӗр пире ниепле те парӑнасшӑн мар. Те кӗреҫисем мӑка, те хамӑрӑн ҫаврӑнӑҫулӑх ҫитмест. Пуҫа кӗрекен тӗрлӗрен усал шухӑшсенчен, паллӑ мар лару-тӑруран, тарӑхуран пире сивӗ ҫӑлать, ӗҫлеме хӗтӗртет.

Зенитнӑй батарейӑпа аэростат патӗнче сӑрӑ шинеллӗ, тумӗсем евӗрлех сӑрӑ сӑн-питлӗ хӗрсем хурал тӑраҫҫӗ. Ун пек хӗрсене эп Мускав урамӗсемпе бульварӗсенче сахал мар курнӑ ӗнтӗ ку таранччен. Вӗсем мана питӗ хаваслӑ пек, телейлӗ пек курӑнатчӗҫ, вӗсен шӑпине, вӗсен формине эпӗ ӑмсанаттӑм та. Мӗншӗн-ха вӗсем паян тӗксӗм сӑн-питлӗ, кулмаҫҫӗ те, калаҫмаҫҫӗ те?

Тахҫан мана кунта, ҫак Чистые пруды урамӗнче, анне тӗртсе ҫӳремелли урапапа ярӑнтарса ҫӳренӗ. Кунтах эпӗ утма вӗреннӗ, атте мана тӗрлӗ тӗслӗ шарсем илсе панӑ. Кунтах эпӗ ачасемпе пӗрле хӗрлӗ шӑлаварлӑ чикан ертсе ҫӳрекен упа хыҫҫӑн чупнӑ. Кимӗпе, конькипе ярӑннӑ. Уявсенче «уди-уди» тесе ҫихӗрекен шӑхличсемпе патак ураллӑ пылак «автансем» туяннӑ. Ун чухне ҫак хӗрачасем те, манран кӑшт ҫеҫ аслӑрахскерсем, ҫак ҫулсемпех чупнӑ пуль ӗнтӗ, анчах Чистые пруды оборона рубежӗ пуласса шухӑшламан. Эпир те, шкул ачисем, противогазсем тӑхӑнса, ҫак бульвар тӑрах осоавиахимла маршсем тунӑ чух, кун пирки пачах шухӑшламан. Мӗн чухлӗ иртсе ҫӳремен пуль тата эпир Наташӑпа иксӗмӗр кунтан! Пионерсен Ҫуртӗнчен таврӑннӑ… Нумай та вӑхӑт иртмен-ҫке унтанпа? Кунтах вӑл мана хӑйӗн ӗмӗчӗсем ҫинчен каласа кӑтартнӑччӗ. Питӗ ӑмсанаттӑм эп унӑн ӗмӗчӗсене… Нивушлӗ ҫак лару-тӑру ҫавнашкалах хӑрушӑ пуль — эпир чавакан окопсем, зениткӑсем, аэростат, пирӗн хуланалла талпӑнакан нимӗҫ?..

Мускав ҫине капланса килнӗ хӑрушлӑх паян нихҫанхинчен те ытларах палӑрчӗ. Ӗнер те, виҫӗмкун та, пирӗн пӳрт ҫине вут чӗртевҫӗсем пӑрахнӑ, ҫывӑхрах бомбӑсем ҫурӑлнӑ тревогӑллӑ каҫ та кун пекех туйӑнманччӗ. Кӗтмен ҫӗртен килсе ҫапнӑ хӑрушлӑх ытла та пысӑк пулнипе ун ҫинчен ҫынсем сасӑ кӑларма та пӑрахрӗҫ. Сасӑ кӑларма ҫеҫ мар, пачах калаҫма чарӑнчӗҫ.

Эпир пӗр сӑмахсӑр, шӑла ҫыртса ӗҫлетпӗр. Ахалех ӑнланатпӑр пӗр-пӗрне. Пӗлместӗп, пирӗнтен хӑшӗ те пулин Мускав ҫывӑхӗнчи лару-тӑрӑва чухланӑ-ши, паян е ыран, е тепӗр эрнерен шӑпа мӗнле пуласса ӑнкарнӑ-ши? Ҫук пуль… Пирӗн хушӑра фронт е рота масштабӗ чухлӗ пулса иртекен вӑрҫӑ операцийӗн шӑпине татса пама пултаракан полководецсемпе стратегсем ҫук-ҫке-ха. Пӗр ҫакна ҫеҫ чухлатпӑр эпир: «Ку вӑл пулмалла мар!..»

— Тен, эпир, ыттисем пек тухса каймасӑр, йӑнӑш турӑмӑр пуль? — пӗрре кӑна мар калать анне ҫак шухӑша юлашки вӑхӑтра.

— Кирлӗ мара калаҫан! — пӳлет атте ҫийӗнчех. — Ҫитменнине тата, эпӗ ниҫта та кайма пултараймастӑп. Вӑт мӗнле!

Атте икӗ эрне ӗнтӗ ӗҫре казармӑлла лару-тӑрура пурӑнать. Ӑна эпир халь сайра хутра ҫеҫ куратпӑр. Вӑл час-часах аннепе тавлашса илет, Мускава никам та нимӗн тӑваяс ҫукки ҫинчен тӑнлантарать. Лешӗ килӗшет. Вӑл хӑй те ӗненесшӗн-ҫке-ха.

Халь вара? Нивушлӗ анне калани тӗрӗсе тухӗ? Ҫук, пулма пултараймасть! Пурпӗрех эпӗ ниҫта та кайман пулӑттӑм. Наташа та Мускавра-ҫке! Ҫитменнине, мӗн чухлӗ халӑх Мускавра, тата Мускав вӑл — Мускав. Ҫакӑнта, Чистые пруды таврашӗнче, эп чавни те халь тем пекех кирлӗ. Паян уйрӑмах кирлӗ, ҫавӑнпа эпӗ, манпа юнашар ӗҫлекенсем пекех, ытти бульварсемпе урамсенче окопсем чавакансем пекех, мӗнпур вӑя хурса ӗҫлеме тивӗҫлӗ.

Ӗҫе пула эпир юнашар ҫурт тӑрринчи репродуктор хӑйӑлтатма пуҫланине те сисмен, ҫавӑн пекех бульварти ытти репродукторсем те чӑшӑлтатма тытӑннӑ иккен. Диктор темӗн каласан тин, кӗреҫесене пӑрахса, пӗр-пӗрне шӑпланма ыйтса, итлеме пикентӗмӗр:

— Шӑп, юлташсем! Итлӗр!

Анчах нимӗн те илтеймерӗмӗр.

Эпир ӗҫе тытӑнтӑмӑр — анчах малтанхинчен те хастартарах. Алсенче кӗреҫесем тата хӑвӑртрах выляна пуҫларӗҫ.

Ҫумӑр чарӑнчӗ. Сывлӑша тӗтӗм-сӗрӗм шӑрши, ҫунӑк шӑрши сырса илчӗ. Нумай ҫуртсен картишӗсенче кӑвайтсем ҫунни курӑнчӗ. — Ӗҫ хучӗсемпе документсене ҫунтараҫҫӗ иккен.

— Эс пӗлместӗн-ха кунта мӗн пулса иртнине! — мана хирӗҫ чупса тухрӗ Боря Скворцов, хамӑр картишне ҫитсе кӗрсен.

— Мӗн пулнӑ?

Боря мана кӑшт аяккарах пӑрчӗ те:

— Пӗлетӗн-и, санӑн Эмилия Генриховну кил-ҫурт кӗнекисене шӑхӑртма тытӑннӑ!

— Епле? Мӗн тума?

— Шуйттан пӗлет-и ӑна! Нимӗҫсене кӗтет пулмалла! Кайран ҫынсене нимӗҫсен аллине сутма шутланӑ-тӑр! Анчах ӗҫ тухмарӗ унӑн! Ярса тытрӗҫ те илсе кайрӗҫ. Нимӗҫсем, ав, листовкӑсем пӑрахаҫҫӗ. Самолетран. Вӑт мӗнлерех ӗҫсем!

Эмилия Генриховна — лӑпкӑ карчӑкчӗ, нимӗҫчӗ, пиллӗкмӗш хваттерте пурӑнатчӗ, шан ӑна, ав, мӗн хӑтланнӑ вӑл — кил-ҫурт кӗнекисене шӑхӑртнӑ! Ун патӗнче эпӗ нимӗҫ чӗлхи вӗренеттӗм. Каяс килместчӗ манӑн, анне ҫине тӑнипе ҫеҫ ҫӳреттӗм. Шкулта ҫеҫ вӗренни ҫителӗксӗр тенӗ ӗнтӗ ҫав! Анне Эмилия Генриховнӑна «ырӑ чунлӑ, кӑмӑллӑ» хӗрарӑм тесе хисеплетчӗ. Эпир Эмилия Генриховнӑпа пӗрле артикульсемпе сӑпатсене вӗренеттӗмӗр, сӑвӑсем калаттӑмӑр, тепӗр чух тата шурлӑх салтакӗсем ҫинчен юрӑсем те юрлаттӑмӑр. Халӗ ак — кӗнекесем! Кил-ҫурт кӗнекисем! Пире пурне те, ҫав шутрах аттепе аннене те, тен, мана та, нимӗҫсен аллине тытса пама пуль ӗнтӗ?! Сволочь!

* * *

Килте пирӗн ним йӗрки те ҫук иккен. Анне япаласем майлаштарать.

— Мӗн пулнӑ?

— Пуҫтарӑн хӑвӑртрах! Куҫса каятпӑр… Сӑмахӗсенче хӑйӗн темӗнле аптӑраса ӳкни палӑрать.

— Епле каятпӑр? Ӑҫта?

— Нимӗн те пӗлместӗп! Нимӗн те пӗлместӗп! — терӗ те анне, вӑйӗ пӗтсе ҫитнӗ пек диван ҫине лаш! ларса, макӑрса ячӗ. — Аҫу шӑнкӑравларӗ, пуҫтарӑнма хушрӗ. Пире илме кӗҫех машина килмелле…

Тепӗр сехетрен, эпир чи кирлӗ япаласене пуҫтарса пӗтернӗ тӗле, машина та ҫитрӗ. Эп пӗлекен МБ 24-10 номерлӗ симӗс «эмка». Пӗтӗм япала икӗ чӑматана вырнаҫрӗ — халиччен пулманччӗ кун пекки. Ытти чух инҫе ҫӗре каймасан та, анне темӗн чухлӗ япала чиксе тултараканччӗ.

— Алексей Алексаныч, япалӑрсене тиесен, хӑй шӑнкӑравласса кӗтме хушрӗ, — пӗлтерчӗ шофер.

Картишӗнче пуш-пушах. Эпӗ чӑматансене машина ҫине вырнаҫтартӑм.

— Тата мӗн илмелле? — ыйтрӗ анне.

Эп тӳрех тавҫӑрса илтӗм. Чупса хӑпартӑм та хваттере, хамӑн сӑвӑсемпе Николай Степанович сӑввисен тетрачӗсене илтӗм. Николай Степанович хӑйӗн сӑввисене шӑрҫа пек почеркпа ҫырса тухнӑ. Унтан хамшӑн икӗ хут хаклӑ Гайдарӑн «Шкул» кӗнекине илтӗм. Ӑна пӗр ҫул каялла Наташа парнеленӗччӗ мана, тата ун ҫине Аркадий Петрович, Пионерсен Ҫуртне «Параппанҫӑ шӑпине» вулама пырсан, хӑй алӑ пуснӑччӗ.

Пирӗн хваттер пушансах юлнӑ — пурте тенӗ пекех эвакуаципе кайса пӗтнӗ.

— Тӗрӗс, тӗрӗс, каяс пулать, — терӗ Николай Степанович, унтан ҫавӑнтах: — Тавай, ыталам эп сана, тусӑм! — тесе хушса хучӗ.

Эпир ыталашрӑмӑр.

— Тен, каймастпӑр та-и. Атте кӗтме хушнӑ…

— Кайран-и, малтан-и, сывпуллашни пӑсмӗ-ха вӑл, тусӑм. Тем пулать-килет…

Пӑхма та шел Николай Степанович ҫине — ватӑ, пӗччен… Епле пӑрахса кайӑн-ха ӑна?

— Енчен, пирӗн каймаллах тивсен, эсир те пирӗнпе пӗрле… — терӗм эпӗ. — Атьӑр, пуҫтарар япалӑрсене. Анне, Николай Степановича хамӑрпа пӗрле илсе каятпӑр, унсӑр эп…

— Пуҫтарӑн хӑвӑртрах… Илсе каятпӑр, паллах, Николай Степанович!

Николай Степанович килӗшесшӗн мар, анчах эп унӑн чӑматанне шкапран туртса кӑларма та ӗлкӗртӗм:

— Мейӗр, вырнаҫтарӑр япалӑрсене! Каятпӑр!

Кӗҫех Николай Степанович чӑматанне те машина ҫине вырнаҫтартӑмӑр. Ҫак вӑхӑтра эпӗ аса илех кайрӑм: комсомол билечӗ илмен вӗт-ха эпӗ райкомра! Епле кайӑп-ха унсӑр? Типографинче тата? Ӗҫлетӗп-ҫке эпӗ! Мӗнле вара, лармалла та машинӑна — тармалла-и атте-аннепе пӗрле?

— Анне, райкома, унтан типографине чупса кайса килем-ха, — терӗм эпӗ, намӑсланнипе ҫунса. Епле шухӑшламан-ха кун пирки эп малтантарах.

Анне хирӗҫленине итлесе тӑмарӑм — вӗҫтертӗм.

Комсомол райкомӗнче халӑх вокзалри пек лӑк-тулли. Шавлӑ. Кабинетсемпе пӳлӗмсен алӑкӗсем уҫах, пур ҫӗрте те — ҫӳлти хутсене хӑпармалли картлашкасем ҫинче те, коридорсенче те — хӗрачасемпе йӗкӗтсем. Пурте темӗн хыпӑнаҫҫӗ, телефонсемпе калаҫаҫҫӗ, кӑшкӑрашаҫҫӗ, темӗн тӑнлантараҫҫӗ, ӑнлантараҫҫӗ, унтах темӗн ыйтаҫҫӗ. Анчах эпӗ темиҫе минутранах ку куҫса каяс умӗнхи хыпӑну маррине туйса илтӗм. Ҫынсем фронта, истребительнӑй батальонсене туха-туха каяҫҫӗ-мӗн, темӗнле заданисем, документсем илеҫҫӗ. Кунтах винтовкӑсемпе пистолетсем, ҫунтаракан шӗвек тултарнӑ бутылкӑсемпе гранатӑсем, плакатсемпе брошюрӑсем параҫҫӗ. Нихӑш кӗтесре те пӗр милиционер курӑнман пуш-пушӑ Мускав урамӗнчен кунта кӗрсен, ҫак хӗвӗшӳ манӑн чунра самаях шанчӑк ҫуратрӗ.

Эпӗ ӗнтӗ темиҫе пӳлӗме те кӗре-кӗре тухрӑм, ӑнлантартӑм, калаҫрӑм, анчах усси пулмарӗ.

— Кирлӗ пулсан, чӗнеҫҫӗ, — терӗҫ мана пӗр пӳлӗмре.

— Райком Бюровӗ пулмасӑр билет илейместӗн, — терӗҫ тепринче.

— Каян пулсан, нимӗн те тӑваймастпӑр, — тавӑрчӗҫ виҫҫӗмӗшӗнче.

— Итле-ха, ан чӑрмантар ӗҫлеме! — кӑшкӑрса тӑкрӗҫ тӑваттӑмӗшӗнче.

Юлашкинчен эпӗ хӑюлӑх ҫитерсех «Райком секретарӗ» текен пӳлӗме кӗме шутларӑм.

Алӑкӗ уҫах. Унта пӗрмай темӗнле пӑшаллӑ, хут йӑтнӑ ҫынсем вӗрккеҫҫӗ.

Манӑн ӑнӑҫрӗ. Эп кӗнӗ чух райком секретарӗ шӑпах пӗр пысӑк мар йӗкӗте, шурӑ маскхалат тӑхӑннӑскере, комсомол билечӗ паратчӗ. Секретарь сӗтелӗ умӗнче лешӗ йӑрст! тӳрӗ тӑнӑ, хулпуҫҫи урлӑ автомат ҫакнӑ. Чуна ҫӳҫентерекен самант! Секретарӗ те ахаль чухнехи лек секретарь мар: хулпуҫҫи урлӑ телогрейка уртса янӑ, ваткӑран ҫӗлетнӗ шӑлаварпа, атӑпа, тӗксӗм ҫӳҫӗ арпашӑнса кайнӑ, пӗвӗпе те хӑй манран кӑшт пӗчӗкрех пулас. Сӑн-пичӗ, ывӑннӑ тӗслӗ пулсан та, хитре.

— Саламлатӑп, Женя! Асту, ята ан яр! Ну, ни пулли сана, ни хулли!

— Тавтапуҫ, Геннадий Василич! — тавӑрчӗ йӗкӗт, билета илсе.

— Мӗнле тавтапуҫ?! Тавтапуҫ мар, ҫӑва патне темелле! — кулса ячӗ секретарь. — Йӑлтах ӑнӑҫуллӑ пултӑрччӗ санӑн! Анчах, уссӑр кирлӗ-кирлӗ мар ҫӗре пуҫна ан чик, асӑрхан!

— Тавтапуҫ, Геннадий Василич! — тата тепӗр хут тав турӗ те йӗкӗт: «Юрӗ, асӑрханӑп!» — тесе сӑмах пачӗ.

Йӗкӗт алӑк патнелле пӑрӑнсанах, эпӗ секретарь сӗтелӗ патнелле хирӗнтӗм:

— Геннадий Василич, манӑн та ҫакнашкал ӗҫех… билет кирлӗ.

— Тӑхта, тӑхта, халех, — сӑмах пачӗ Геннадий Васильевич. — Акӑ, ӑсатам-ха ҫынсене, вара калаҫӑпӑр.

Унччен те пулмасть, пӗр ватӑрах, сӑнӗпе комсомолец мар этем, мана сӗтел умӗнчен пӑрчӗ те секретарь умне вӑрӑм кӗпҫеллӗ тӗлӗнмелле пысӑк револьвер кӑларса хучӗ:
— Акӑ хайхи, Геннадий Василич, паҫӑр сӑмах пани, — терӗ вӑл ӑна.

— Мӗнле музей вара ку сан, Ваҫҫа тете? Ҫырса пани те пур тем? Блюхер? — тӗлӗнчӗ секретарь.

— Эп вӑл музейпе пӗтӗм граждан вӑрҫи витӗр тухнӑ, — кӳреннӗ пек пулчӗ тӗлӗнтермӗш револьвер хуҫи.

— Ну, граждан вӑрҫи вӑл, Ваҫҫа тете, тахҫанах пулнӑ, — интересленсех ҫавӑркаларӗ револьвере секретарь. — Кун пек тупӑсемпе Йӑван ӗмпӳ чухне…

— Камшӑн тахҫанах, камшӑн нумай пулмасть. Сирӗншӗн вӑл, ҫамрӑксемшӗн, Йӑван ӗмпӳ чухне пулнӑ, пирӗншӗн ӗнер ҫеҫ. Илӗр, илӗр, Геннадий Василич, ӳкӗнместӗр. Чиперех ӗҫлет, ҫитменнине тата, хальхи патронсем те юрӑхлӑ. Хам тӗрӗслерӗм. Вунтӑхӑр ҫул хам куҫа упранӑ пек упрарӑм.

— Илетӗп, илетӗп. Ан пӑшӑрхан, Ваҫҫа тете, — килӗшрӗ секретарь.

Вӑл хӑйне сырса илнӗ ҫынсемпе татах нумайччен калаҫрӗ, темиҫе хут телефонпа сӑмахларӗ, кабинетран туха-туха кӗчӗ, унтан каллех, телефон трубкине илсе, кӑшкӑрчӗ:

— А, сволочьсене персе пӑрахас пулать! Илтетӗн-и, вырӑнтах персе пӑрахас пулать!.. Епле вӑл «пултараймастӑп»? Ну, пултараймастӑн пулсан, ҫар патрульне пар…

Эпӗ, кантӑк еннелле пӑрӑнса, пушӑ урамалла тинкерме тытӑнтӑм. Унта хушӑран хушӑ салтаксем лартнӑ е снаряд ещӗкӗсем тиенӗ, прицеппа ҫӑмӑл тупӑсепе минометсем ҫаклатнӑ ҫар машинисем ирткелеҫҫӗ.

Ман пирки манса каймарӗ-и Геннадий Васильевич? Халӑх кӑшт сахаллансан, эпӗ тарӑннӑн сывласа илтӗм те, каллех малалла хирӗнсе тухрӑм.

— Эсир мана…

— Аха, эс-и-ха… Халех… — терӗ Геннадий Васильевич. — Итлетӗп сана. Чарӑнӑр-ха, юлташсем, ҫын калаҫасшӑн, тахҫантанпах кӗтет. Атя, кала.

Эпӗ хам мӗншӗн килнине каласа патӑм.

— Мӗншӗн ҫав тери васкавлӑ? — ыйтрӗ Геннадий Васильевич. — Эс мӗн, ӑҫта та пулин тухса каясшӑн-им?

Эпӗ «каятӑп» тесе каласшӑнччӗ, анчах сасартӑк хам кӗтмен ҫӗртен суйса хутӑм:

— Фронта тухса каятӑп, ҫавӑнпа…

— Кам направленийӗпе? Пирӗннипе-и?

Эп хӗрелсе кайрӑм пулас. Халех ӗнтӗ суя тухать! Анчах каялла чакма пултараймарӑм.

— Ҫук, эпӗ па… аттепе пӗрле каятӑп…

Кам шуйттанӗ туртрӗ-ши мана чӗлхерен, кӑшт ҫеҫ персе ямарӑм вӗт «папӑпа» пӗрле тесе!

— Юрать, халех пӑхӑпӑр, — самах пачӗ Геннадий Васильевич, унтан вӑл алӑк патне пычӗ те: — Чӗнӗр-ха унта Световӑна ман пата! — терӗ.

Кӗҫех пӗр хӗрача кӗчӗ. Райком секретарӗ ӑна, манӑн «личнӑй делӑна» шыраса тупса, хӑй патне кӗртсе пама ыйтрӗ. Эпӗ, хама тӑрӑ шыв ҫине кӑларасран шикленсе, секретарь ҫине мар, аяккалла пӑхма тӑрӑшрӑм.

Юлашкинчен манӑн делӑна тупрӗҫ, Геннадий Васильевич унпа паллашма пикенчӗ.

— Ну, мӗн тӑвӑн. Сирӗн ыйтӑвӑра пурнӑҫламах тивет пулас, — терӗ вӑл темшӗн ытлашши ӗҫлӗн, сасартӑк «эсир» теме тытӑнса. Унтан ман ҫине уйрӑмах тимлӗн (ку мана ҫавӑн пек туйӑнчӗ) пӑхрӗ те: — Ҫирӗм улттӑмӗш апла? — терӗ.

— Мӗн ҫирӗм улттӑмӗш? — ӑнланмарӑм эпӗ.

— Ҫирӗм улттӑмӗш ҫулта ҫуралнӑ-и, тетӗп.

— Ҫапла, ҫирӗм улттӑмӗшӗнче, — палӑрмаллах тытӑнчӑклӑн ответлерӗм пулас эпӗ.

— Лидочка, — ҫаврӑнчӗ вӑл дело илсе килнӗ хӗрача еннелле. — Ҫырса хатӗрлӗр тархасшӑн юлташӑн карточкипе билетне, унтан ал пустарма илсе килӗр. Ирхи бюрон протоколне ун пирки хушса хурӑр.

Суйнӑшӑн эпӗ ҫийӗнчех ӳкӗне пуҫларӑм. Секретаре фронта каятӑп тесе каламан пулсан, халь эп чӑнласах та хама ҫара е партизана яма ыйтма пултараттӑм. Мӗншӗн тесен шӑпах манашкал комсомолецсене, кӗлеткепе манран лутрараххисене те, кунта чиперех илеҫҫӗ-мӗн. Эп вара комсомол билечӗ илетӗп те, чи путсӗр хӑравҫӑ пек, Мускавран тухса шӑвӑнатӑп! Лӑпкӑ ҫӗре тарас тесе, типографинчи кирлӗ, интереслӗ ӗҫе пӑрахатӑп-и?

Манӑн куҫ умне паян хампа пӗрле Чистые пруды таврашӗнче траншейӑсем чавнӑ типографи рабочийӗсем пӑшал тытса ҫапӑҫӑва тухни, вӗсем нимӗҫсен атакине епле сире-сире ывӑтни тухса тӑчӗ. Вӗсем Мускав ҫӗрӗн кашни утӑмӗшӗн, кашни ҫурчӗшӗн вилӗмрен хӑрамасӑр ҫапӑҫаҫҫӗ, ҫав вӑхӑтра, эп пур, атте-аннепе пӗрле таҫти инҫетри лӑпкӑ, ырӑ вырӑна таратӑп. Ним те калаймӑн, маттур комсомолец!

Ҫук, каймастӑп эп халь расчет илме. Вӑйпа илсе каяс тесен те, ниҫта та каймастӑп! Кирлех пулсан, ӗҫрен ямаҫҫӗ теме те пулать. Чӑн та, мана ямасан та пултараҫҫӗ вӗт-ха. Пирӗн цехра хӗрарӑмсемпе ватӑсем ҫеҫ тӑрса юлнӑ. Халь кашни ҫын хаклӑ.

Мана малтан учет карточкине мӗнле (тӗрӗс-и, тӗрӗс мар-и) ҫырса хатӗрленине тӗрӗслеме чӗнчӗҫ, унтан каллех Геннадий Васильевич патне ячӗҫ.

— Ну, вӑт, билет хатӗр, ме, ил. Саламлатӑп, — терӗ райком секретарӗ. — Тӑхта-ха, тӑхта! Калаҫмалли пур. Кунта пире, хӑвах куран, калаҫма парас ҫук. Атя-ха ӑҫта та пулин. Тен, тупӑнӗ лӑпкӑ вырӑн.

Нимӗн ӑнланмасӑр эпӗ Геннадий Васильевич хыҫҫӑн утрӑм. Тахӑшӗ ҫаплах пирӗнтен юлмасть, вӑл секретарьтен темӗн ыйтать, телогрейка ҫаннинчен туртать.

— Юлташсем, тӑхтӑр кӑштах. Халех таврӑнатӑп, ҫак минутрах, — сӑмах пачӗ Геннадий Васильевич.

Унтан эпир чылай алӑксене уҫа-уҫа пӑхрӑмӑр, анчах ниҫта та пушши ҫук, пур ҫӗрте те халӑх.

«Арҫынсен пӳлӗмӗ» текен алӑк тӗлӗпе иртнӗ чух Геннадий Васильевич шӳтлесе илчӗ:
— Ниҫта та вырӑн ҫук, хуть ҫакӑнта кӗр, — терӗ вӑл кулкаласа.
Килнӗ-килнех, тӑхта-ха, эппин, кӑштах. Атту, кунта килме те вӑхӑт ҫук.

Юлашкинчен эпир аранах пӗр пушӑ пӳлӗм тупрӑмӑр. Кунта кивӗ транспарантсем туллиех иккен.

— Завхоз патшалӑхӗ, — терӗ Геннадий Васильевич. — Сӑмах май каласан, ларнӑ ҫакӑнта вӑл, куҫкурӑмлӑ агитаци хушшинче, хӑй чӑн-чӑн подлец пулнӑ иккен. Вӑт ҫавӑн пек те пулать вӑл пурнӑҫра. Ӑнлантӑн-и? Лар.

Эпӗ, ӑнланнӑ пек пуҫа султӑм та, ҫӗтӗлес патне ҫитнӗ кивӗ сӑран кресло ӑшне кӗрсе лартӑм.

— Ҫук, ӑнланмастӑн! — терӗ вӑл ҫирӗппӗн. — Халь юрӗ, урӑххи ҫинчен калаҫӑпӑр. Мӗншӗн суйрӑн? Суйрӑн вӗт? Куҫунтанах куртӑм — суйрӑн.

— Епле? — тӳрре тухма пикентӗм эпӗ.

— Ан пӑркалан! Вӑхӑт ҫук ман. Фронт пирки суйрӑн вӗт? Малтан «папӑпа» теме хӑтлантӑн, унтан «аттепе» терӗн. Ҫапла-и? Суйрӑн-и? Анчах тӗрӗс кала, комсомолецла…

Мӗн калас-ха ӗнтӗ ман? Эпӗ чӗнмерӗм.

— Типографинче ӗҫлетӗн-и?

— Аха.

— Апла, акӑ мӗн. — Геннадий Васильевич тӑчӗ. — Сана билет патӑмӑр. Тӗрӗс турӑмӑр тесе шухӑшлатӑп. Паян килмен пулсан, илейместӗнччӗ. Паянхи куна асра тыт. Эсӗ Мускав ҫынни-и? Кунта ҫуралнӑ-и?

— Мускав ҫынни, атте-анне те…

— Мускав ҫынни-тӗк, тата лайӑхрах, — терӗ Геннадий Васильевич. — Ӗмӗрлӗхех асра тыт хӗрӗх пӗрремӗш ҫулхи октябрӗн вунулттӑмӗшне. Урӑх суйма кирлӗ мар. Килӗшрӗмӗр-и?

* * *

Хамӑр картишне эпӗ шӑпах аннепе Николай Степанович чӑматансене машинӑран кӑларма тытӑннӑ вӑхӑтра чупса ҫитрӗм.

— Ӑҫта чупса ҫӳрен? Ав, пулӑш! — ятлама тытӑнчӗ мана анне.

— Епле? — ӑнланмарӑм эпӗ. — Каялла-и?

— Каялла ҫав, каялла. Аҫу тин кӑна шӑнкӑравларӗ. Пушатмалла, терӗ. Кӗҫех хӑй таврӑнать.

Савӑннипе эпӗ тӳрех икӗ чӑматан ярса тытрӑм — хамӑрӑнне, Николай Степановичӑнне.

— Мӗн хӑтланан! — кӑшкӑрчӗ ҫийӗнчех анне. — Вару анса ларать вӗт!

— Анмасть! Эп паян комсомол билечӗ илнӗ!

— Куратӑн-и, епле пурте лайӑх, — терӗ Николай Степанович.

Анне мана ҫавӑнтах саламларӗ, картлашка тӑрӑх хӑпарнӑ чух вара хыпар пӗлтерчӗ:
— Итле-ха, — терӗ вӑл, — сан пата темле хӗрача шӑнкӑравларӗ, Наташа терӗ пулас, салам калама ыйтрӗ.
Хӑй фронта каять иккен. Кам вӑл? Тем, астумастӑп эп ун пек хӗрачана…

Наташа? Фронта? Чӑматансене эп лӑштӑрах ҫӗре лартрӑм.

— Хӑҫан?

— Урӑх нимӗн те каламарӗ вӑл мана. Кам вӑл?

— Так, пӗр паллаканскер…

Мӗн калам-ха ӗнтӗ урӑх? Ун пирки эпӗ никама та нимӗн те каламан.

Наташӑсен килӗнче телефон ҫук, ҫавӑнпа эпӗ тӳрех Пятницки урамне кайма шутларӑм. Тен, ӗлкӗретӗп? Ӗҫе шӑнкӑравланинчен усси ҫук, мӗншӗн тесен улттӑмӗш сехет ӗнтӗ.

Япаласене йӑтса пӗтернӗ хыҫҫӑн машинӑна каялла ӑсатсан, эпӗ аннерен ыйтма шутларӑм.

— Манӑн пӗр ӗҫпе кайса килмелли пур та… Пӗр сехетлӗхе ҫеҫ, унтан ытла мар… — терӗм.

Ҫавӑнтах эпӗ трамвайсем ҫӳреме чарӑнни, метро ӗҫлеме пӑрахни ҫинчен аса илтӗм. Апла-тӑк, ҫуран утма лекет. Ӑна утма пулӗ-ха, анчах кӗперсем урлӑ епле каҫмалла? Каҫармаҫҫӗ, тет, вӗт-ха?

— Ху пӗл ӗнтӗ, — терӗ анне. — Анчах нумай ан ҫӳре. Кӗҫех аҫу ҫитмелле. Паян пул хуть эс унпа. Тен, вӑл нумайлӑха килмест.

Радио ӗҫлеме пуҫламан-ши тесе, эпӗ репродуктора пӑркалама тытӑнтӑм.

— Халь те шарламасть-и?

Анне пуҫне пӑркаласа илчӗ.

Эп вара пӳлӗмрен тухма ҫеҫ тӑнӑччӗ, сасартӑк радио калаҫма тытӑнчӗ. Каҫхи сводкӑна параҫҫӗ иккен, унтан музыка янӑрама тытӑнчӗ.

Аван-ха ку! Эппин, чи хӑрушши иртсе кайнӑ.

— Сводки, пӗлен пулсан, чаплах мар вара, — асӑрхаттарчӗ анне.

— Пурпӗр Мускава нихҫан та памаҫҫӗ!

— Тур пулӑштӑрччӗ…

Эпӗ урама тухрӑм. Радио пӗтӗм Мускавӗпе янӑрать. Трамвайсем те, кунӗпе вырӑнтан хускалманскерсем, урамсем тӑрӑх хуллен шӑваҫҫӗ. Метро алӑкӗсем те уҫӑ. Кӗперсене хурал тӑраҫҫӗ пулин те, каҫса ҫӳреме никам та чармасть. Светофорсем те ҫутала пуҫларӗҫ. Вӗсем патӗнче милиционерсем курӑнчӗҫ. Ҫуран ҫынсем те арӑш-пирӗш утмаҫҫӗ. Кӑнтӑрла пачах урӑхлаччӗ ав. Вӗсем урам урлӑ хӑш тӗлте каҫас тенӗ, ҫавӑнтан каҫатчӗҫ. Милици правилисене пур ҫӗртинчен те ҫирӗпрех тытса тӑракан Дзержинский площадӗнче те ҫӳреме ним марччӗ.

Эпӗ трамвая аран-аран хӗсӗнсе кӗтӗм.

Мӗн пулса иртнине ҫаплах чухлаймастӑп-ха, анчах темле улшӑну пулни паллах.

Ҫапах та, мӗнле-ха ӗнтӗ Наташа! Нивушлӗ вӑл чӑнах фронта каять? Нивушлӗ курма ӗлкӗрейместӗп?

Наташӑн чӳречи, ытти чӳречесем пекех, тӗттӗм, вӗсене пурне те каркӑҫпа хупланӑ.

— Вӗсем пӗри те килте ҫук, — пӗлтерчӗ мана Наташӑсен кӳрши, алӑк уҫса. — Ксения Павловна хӗрне ӑсатма кайрӗ.

— Ӑҫта?

— Пӗлместӗп, калама пултараймастӑп. Япалисене пуҫтарчӗҫ те тухса кайрӗҫ.

* * *

Шутлама пултарнӑ-и-ха эпӗ манӑн райкомри суя чӑна тухасса? Тен, вӑл суя пулмарӗ пуль, пулассине туйни пулчӗ пуль?

Пӗр самантлӑха та пулин курасчӗ халь Геннадий Васильевича!

«Эпӗ чӑнласах аттепе фронта каятӑп, — тенӗ пулӑттӑм ӑна. — Суйман эпӗ. Акӑ!»

Анчах манӑн нимӗн чухлӗ те вӑхӑт ҫук. Телефонпа райкома шӑнкӑравлама та.

Фронта каятӑп эпӗ! Фронта!

Мӗн чухлӗ вӑй хумарӑм-ши эп уншӑн!

— Ҫапах та илет-ҫке хӑйпе пӗрле мана атте! — Эпӗ ятарласах «папӑна» атте теме пуҫларӑм. Кун пек мӑнаҫлӑрах пек.

— Чӑнахах та, Лена, — ҫирӗплетрӗ атте. — Пытанмалла вылямастпӑр вӗт. Нимӗҫ Мускав ҫывӑхӗнче. Мӗншӗн-ха ку пире ҫынсенчен сахалтарах пӑшӑрхантармалла?.. Тата ҫакна асту, вӑл халь пӗчӗк мар ӗнтӗ. Сӑмахран, миҫере пулнӑ тетӗн эс мана граждан вӑрҫи пуҫланнӑ ҫулхине? Аса ил-ха?

— Яланах эс: «эпӗ», «эпӗ», «эпӗ»!

— Эп хам пирки мар, ун ҫинчен калатӑп. Пӗчӗк-им? Пӗчӗк мар! Ав, комсомол билечӗ те илнӗ.

Анне макӑрчӗ, тархасларӗ, каллех макӑрчӗ, унтан кӑшкӑрсах пӑрахрӗ мана, ҫапах эпӗ пурпӗр парӑнмарӑм. Парӑнмарӑм, темӗнле хӗрхенсессӗн те хам сӑмахӑм ҫинех тӑтӑм. Тен, ӳкӗтлерӗм те-и? Ҫавӑн пек те туйӑнчӗ хама.

Халӗ ак пире вӑл куҫҫульсӗр-мӗнсӗрех ӑсатса ярать — йывӑр вӑхӑтра епле ӑсатма кирлӗ пекех.

— Ан кулян, пурте йӗркеллех пулать, — пӑшӑлтатрӗ атте, тем илме анне кухньӑна чупса тухсан.

Ытти арҫын ачасем пекех, эпӗ те аннепе мар, аттепе ҫывӑхрах. Аттене эпӗ вӑрҫӑччен те килте сахал курнӑ, халь вара, вӑрҫӑ пуҫланнӑранпа — пушшех сахал, анчах эпир унпа пӗчӗк ӗҫре те, пысӑккинче те яланах пӗр чӗлхе тупатпӑр. Уйрӑмах эпӗ — вӑл мана аннене шанса каламан вӑрттӑнлӑхсене те тепӗр чух пӗлтернӗшӗн мӑнаҫланатӑп.

Ирхине пуҫтарӑну пунктӗнче пире осоавиахимӑн кивӗ винтовкисене панӑ чухне эпӗ чӑтаймарӑм:
— Мӗн пулнӑ вара вунулттӑмӗшӗнче? — тесе ыйтрӑм.
— Мӗншӗн пӗтӗм кӗперсене минӑланӑ, мӗншӗн эс пире япаласене машина ҫине тиеме хушнӑ? Чӑнласах каймалла пулнӑ-и пирӗн Мускавран?

Атте манӑн нумай калаҫакан ҫын мар. Сӑнпа та вӑл пачах вӑтӑр ҫичӗ ҫулхи ҫын пек мар, ватӑрах курӑнать: кукша пуҫлӑ, пӗркеленчӗк пит-куҫлӑ. Анне каланӑ тӑрӑх, кӑштах улталакалать те имӗш вӑл. Те шӳтлет анне (тен, шӳтлемест те-и?): унӑн пуҫӗ те хӗрарӑмсем ытларах юратнӑран ҫаралнӑ пулать. Курпунланни вара — йывӑр ӗҫленӗрен, тет. Атте кун пек чух калаҫӑва хутшӑнмасть, чӗнменни авантарах тесе шутлать пулмалла.

— Хушнӑ пулсан, ҫапла кирлӗ пулнӑ ӗнтӗ, — хуравларӗ атте.

— Эс мӗнле?

— Чиперех. Юрӗ, хампа пӗрле илтӗм-тӗк, калам, эппин, анчах палкаса ҫӳреме мар. Асту ҫакна! Енчен, нимӗҫсем Мускава кӗнӗ пулсан, эпӗ складсене сирпӗтеттӗм… Вӑт мӗнле мыскара.

Атте мана хӑйпе пӗрле уйрӑм батальона, Мускавра юлнӑ наркомат работникӗсенчен, урӑхла каласан, партипе хуҫалӑх активӗнчен йӗркеленӗ батальона илчӗ. Илчӗ те, хирӗҫлеме хӑтлансан, темле пысӑк начальникпе калаҫса та пулин мана батальонта хӑварчӗ-хӑварчех.

— Уншӑн эпӗ хам ответ тытатӑп. Вӑл халь пӗччен ача мар ӗнтӗ, — терӗ.

Атте вӑрҫӑччен комсостав запасӗнче тӑратчӗ, кашни ҫуллах вӗренме кайса килетчӗ, ҫавӑнпа ӑна халь тӳрех батальон штабӗн начальникӗн помощникӗ (ШНП) туса хучӗҫ.

Пире тумтир таврашӗ памарӗҫ. Пуҫтарӑну пунктне кам мӗнпе килнӗ, ҫавӑнпах строя тӑчӗҫ. Ҫынсем ытларах сӑран пиҫиххисемпе ҫыхса лартнӑ телогрейкӑсемпе ваткӑллӑ шӑлаварсемпе, атӑсемпе, хӑлхаллӑ ҫӗлӗксемпе. Тӗсӗсем вара кашнин харпӑр хӑй тӗс. Ҫул тӗлӗшпе илсен те, кунта тӗрлӗренех пур: вунултӑ-вунҫичӗ ҫултисенчен тытӑнса аллӑ ҫулхисем таранах. Паллах ӗнтӗ, мана шутламасан. Анчах эпӗ те халь хама вунулттӑра теме тытӑнтӑм.

Эпир Ленинградски шоссепе ирхине, вӑхӑт вуннӑ ҫинелле кайсан, ҫула тухрӑмӑр. Ленинградски шоссене эп тахҫанах, ачаранах: ипподром, «Динамо» стадион, шыв станцийӗ, Химкири юханшыв вокзалӗ, авиаци уявӗсем вӑхӑтӗнчи Тушино аэродромӗ, Мускаври ҫуллахи пӑчӑ кунсенче канала шыва кӗме кайса ҫӳренӗ Щукино ялӗ тӑрӑх пӗлетӗп. Ҫавӑнпа-и, тен, ҫак хамӑр пӗлекен мирлӗ шоссе тӑрӑх фронта кайнине темле пачах ӗненес килмест. Ҫитменнине тата, ҫуран пыратпӑр — фрончӗ ҫывӑхра.

— Ну, мӗнле, сывах-и? — ку таранччен малта пынӑ атте кӗтсе илчӗ мана.

— Сывах-ха! Мӗскер?

— Пӗлетӗн-и, мӗнле мыскара! Пӗрремӗш хут ҫеҫ мар утатӑп эп ҫапла, — терӗ вӑл, — ҫак ҫулпа. Мӗнле калаҫҫӗ-ха сирӗн унта, шкулта: унчченхине аса илни теҫҫӗ-и?

— Эпӗ те пӗрре ҫеҫ мар…

— Эп ун пирки каламастӑп, — пӳлчӗ мана атте. — Вунҫиччӗмӗш ҫулта, революци вӑхӑтӗнче, утнине калатӑп. Аттене ӑсатса янӑччӗ ун чух. Кайран вунтӑххӑрмӗш ҫулта, граждан вӑрҫи вӑхӑтӗнче, хам утнӑ. Халь вара…

Атте! Тӗлӗнмелле, ӗлӗкрех эп уншӑн пачах мӑнаҫланман. Вӑл мана ыттисенчен нимӗнпе те уйрӑлса тӑман ҫын пек туйӑнатчӗ. Вӑл пӗрмай ӗҫе ҫӳретчӗ, унта нихӑҫан та ерҫместчӗ, пӗрмай темӗнле хуҫалӑх ыйтӑвӗпе тӗрмешетчӗ, хӑш чух хытах хӗрсе каятчӗ, ытларах чӗнместчӗ.

Акӑ халь атте колоннӑпа юнашар утса пырать, ҫынсем унӑн кашни сӑмахне, кашни командине итлеҫҫӗ. Ҫамрӑк чух вӑл чипер сӑвӑсемех ҫырнӑ, тет, анчах вӗсене аннесӗр пуҫне никам та вуламан пулас. Вӑлах граждан вӑрҫинче те пулнӑ (ку ӗнтӗ мана, Геннадий Васильевич калашле, тахҫан авалах пулнӑ пек туйӑнать, тен, тӗрӗсех калать кивӗ револьвер хуҫи? Райкомри калаҫӑва астӑватӑп-ха эпӗ), анчах эп ун ҫинчен темшӗн нихҫан та ыйтса пӗлмен. Манӑн атте, эп астӑвасса, ҫывӑхри торфопредприятинчен инҫетерех тухса ҫӳремен, хуларах пурӑннӑ, хуларах ӗҫленӗ, анчах вӑл пурпӗр килте сайра пулатчӗ, ӗлӗкрех эп ӑна курманпа пӗрех теме те пулать — ерҫмен вӑл. Ҫулла вара аран-аран отпуска тухатчӗ, манпа пулас тесе мар ӗнтӗ, тӑраниччен ҫывӑрса курас тесе, мӗншӗн тесен вӑл нихҫан та тӑраниччен ҫывӑрса курман.

Епле хаклатӑп халь эп хамӑн аттеме!

Пирӗн хӗҫпӑшал мухтанмаллах мар вара, патронсем ҫукпа пӗрех. Командирсене темӗнле ҫӗнӗ пистолетсем пачӗҫ, эпир — авӑрламан винтовкӑсемпе ҫеҫ. Патрон тавраш вырӑнта пама пулчӗҫ.

Ун вырӑнне пирӗн батальон пуҫӗнче ялав чаплӑн вӗлкӗшет — чӑн-чӑн хӗрлӗ ялав, аврин ҫӳлти вӗҫӗ ылтӑн тимӗрлӗскер, «Наркомтяжпромра ӗҫлекенсен социализмла ӑмӑртӑвӗнче мала тухнӑшӑн» тесе ҫырнӑскер.

Ленинградски шоссе тӑрӑх тӑршшӗпех окопсем чавса пӗтернӗ, хурҫӑ чӗрӗлсем лартса тултарнӑ, пур ҫӗрте те тенӗ пекех самолетсене пемелли тупӑсен батарейисем курӑнаҫҫӗ, — унта та кунта, ҫара йывӑҫсем хушшинче, кӗрхи сарӑхнӑ курӑк ҫинче салтаксен куҫса ҫӳрекен кухнисем тӗтӗм кӑларкалаҫҫӗ.

Эпир фронталла утатпӑр, пирӗнпе юнашар ҫурма пушӑ троллейбуссем — ҫаврӑнӑҫусӑрскерсем, вӑрҫӑчченхи мирлӗ пурнӑҫа аса илтерекен кӑвак аяклӑ, шурӑ пӗчӗк табличкӑллӑ машинӑсем, хуллен шӑва-шӑва иртеҫҫӗ. Ҫаксем халь ниепле те чуна шӑнӑҫасшӑн мар: Ленинградски шоссе — кунтах оборона линийӗ, троллейбуссем — кунтах эпир, фронта каякансем.

Пирӗнпе юнашарах вӑрҫӑ техникисемпе тӗрлӗрен снаряженисем тиенӗ, салтаксем лартнӑ машинӑсем ирте-ирте каяҫҫӗ. Пирӗн пеккисене (ахаль ҫынсене) мар, паллах, чӑн-чӑн красноармеецсене лартнӑскерсем. Эпир вӗсене чунтан ӑмсанатпӑр. Ҫапах, ҫав вӑхӑтрах савӑнатпӑр та, мӗншӗн тесен фронталла куҫакан пысӑк юхӑмра эпир пӗччен мар.

Аттерен эпӗ темиҫе кун каялла, октябрӗн вунвиҫҫӗмӗшӗнче, Мускаври парти активӗн пухӑвӗ пулни ҫинчен илтнӗччӗ. Унта «Хальхи лару-тӑрӑва» сӳтсе явнӑ имӗш. Ленинградски шоссепе халь фронт еннелле мӗн пырать, ҫав шутрах эпир те, ҫуран утакансем — ҫакӑ вӑл пӗтӗмпех ҫав актив йышӑнӑвне пурнӑҫлани пулас. Ҫапах та, вӑй вӗт-ха ку.

Кунне виҫӗ хутчен пире фронтри лару-тӑрупа паллаштараҫҫӗ. Вӗсем пире, тен, хаваслантармаҫҫӗ те-и, мӗншӗн тесен унта савӑнмалли нимех те ҫук. Ҫапах та пӗлсе тӑратпӑр — ҫав паха. Хыпарӗсем вара, чӑн та, усал, йывӑр хыпарсем! Анчах октябрӗн вунулттӑмӗш хыҫҫӑн ҫав хыпарсене ҫынсем урӑхларах йышӑнакан пулчӗҫ — октябрӗн вунулттӑмӗшченхи пек мар. Мускав ҫывӑхӗнче палӑрмаллах улшӑну пулмарӗ пулсан та, чи хӑрушши иртрӗ ӗнтӗ, хыҫа юлчӗ.

Тен, ҫавӑнпа манпа юнашар утакан ҫынсем — вӗсем манран сакӑр, вунӑ, вунпилӗк ҫул аслӑрахскерсем, кунтах ҫирӗм пилӗк ҫул аслӑраххисем те пур, — пачах ҫар ҫынни марскерсем, интеллигентла профессиллӗ-должноҫлӑскерсем, хӑйсене хӑйсем ҫӗкленӳллӗ, хавхалануллӑ тыткалаҫҫӗ. Салтаксем пек шӳтлекелесе те илеҫҫӗ: автобуссем пушӑ пыраҫҫӗ, эпир ҫуран таплаттаратпӑр, теҫҫӗ; снаряженисем Александр Невский вӑхӑтӗнчинчен те имшертерех, апла-тӑк, пире луччӑ кинжалсемпе штыксем памалла, текелеҫҫӗ.

— Пурте пулать, — ӑнлантарать вӗсене атте.

— Пулӗ те, эпир пулмӑпӑр, — шӳтлерӗ манӑн кӳршӗ старик, наркомат плановикӗ, пӗтӗм ҫул тӑршшӗпех Гитлера тата ыттисене те ылханса пыраканскер… — хӑйне Наполеон вырӑнне хурасшӑн мӗскӗн! — тарӑхать старик, хӑйӗн патронсӑр винтовкине хулпуҫҫийӗ ҫине лайӑхрах вырнаҫтарнӑ май. — Анчах та Тарле, академик, ун ҫинчен нихӑҫан та ҫырас ҫук. Тупӑннӑ текерлӗк, Гитлер! Мускава илме шутланӑ тата! Вӑл сана — тула тухса кӗресси мар!

Анчах вӑл та кӗҫех шӑпланчӗ.

«Сокол» метро станцийӗнчен иртсен, эпир, хамӑр шухӑшланӑ пек, сылтӑмалла мар, сулахаялла пӑрӑнса, Волоколамски шоссе тӑрӑх утрӑмӑр. Чылай утрӑмӑр эпир — пӗр сехет ҫурра яхӑн, кунтан канал та, Тушино аэродромӗ те инҫе мар ӗнтӗ.

Хуларан тахҫанах тухрӑмӑр ӗнтӗ, эпир халь шоссе тӑрӑх ялсем, хирсем, вӑрмансем ҫумӗпе иртетпӗр. Таҫта кӗмсӗртетнӗ сасӑсем илтӗнеҫҫӗ, пирӗн пуҫ урлах самолетсем вӗҫеҫҫӗ, юрпа хутӑш ҫумӑр пӗрӗхкелет.

Пӗр пӗчӗк вӑрман ҫывӑхӗнче командирсенчен тахӑшӗ команда пачӗ:
— Выртӑр! Танксем! — кӑшкӑрчӗ вӑл.

Танкӗсем инҫетре те мар иккен, вӗсем ҫинчи ҫӑлтӑрсемпе вырӑсла ҫырнисене те чиперех вулама пулать. Ҫӑмӑл танксем хир урлах вӑрман патнелле вӗҫтереҫҫӗ, ҫакна курсан эпир савӑннипе пурте пылчӑк ҫинчен сике-сике тӑтӑмӑр.

Танксен колонни кӗҫех вӑрмана кӗрсе ҫухалчӗ, эпир вара ҫумӑр якатса кайнӑ пӗр пӗчӗк ҫул тӑрӑх вӗсем хыҫҫӑн утрӑмӑр. Кунта, пӗрремӗш хут канма ларсан, салтак пурнӑҫӗ мӗнле пулассине чухламан ҫынсем пурри палӑрчӗ. Паллах, пӗрмай асфальтлӑ ҫулпа утма шутласа килтен тухни айванла ӗнтӗ, анчах шоссерен пӑрӑнса кӗрсенех мӑкӑртатакансем тупӑнчӗҫ:

— Пулать вӗт япала, кӑмпана яланах этемле каяканччӗ, кунта ак, уява тухнӑ пек, пушмакпа сиктерсе тухнӑ!

— Мда, ку пушмак сан кунашкал ҫулпа ҫӳремелли мар.

— Хӗстерет явӑл, утма ҫук! Шукӑлленме шут тытнӑ мар-и!

— Нимӗн те калаймӑн, самаях маххӑ панӑ эс ку пушмакпа тухса.

Хушӑран хытӑрах калаҫнисем те илтӗнкелерӗҫ. Пӗри тата, ҫул чӑрмавӗсене ку таранчченех ним чӗнмесӗр чӑтса ирттернӗскер, ӑнсӑртран тенӗ пек персе ячӗ:
— Вӑрҫӑччен эпир ялан ҫапла калаттӑмӑр, — терӗ вӑл.
— Критикӑна та, парнене те, хӑнана чӗннине те йышӑнатпӑр, теттӗмӗр. — Унтах хӑй каланинчен хӑй тӗлӗннӗ пек, хушса хучӗ:  — Тӗлӗнмелле. Вӑрҫӑччен!

Пурте шухӑшлаҫҫӗ иккен: кашнин хӑйне май шухӑш.

* * *

Вӑрман хӗрринче ҫар сунарҫисен пӗлтерӗвне ҫакнӑ юпа ларать. Унта: «Сунара пропускпа ҫеҫ кӗртеҫҫӗ» тесе ҫырнӑ. Унпа юнашар, ҫӗр ҫинче, снаряд хуҫса антарнӑ пысӑк арка выртать — сунар хуҫалӑхне кӗмелли алӑк пулас ӗнтӗ вӑл: Унтах пульӑсемпе ала пек шӑтарса пӗтернӗ фанер татӑкӗ пур. Ун ҫине: «Туртса пӗтертӗн пулсан — пирусна сӳнтер! Вӑрмана пушартан сыхла! Вӑрман — пирӗн пуян…» — тесе ҫырни курӑнать. Фанерӑн аялти пайӗ ҫук, ӑна пӗтӗмпех татса кайнӑ.

Иккӗмӗш хут каннӑ хыҫҫӑн пире патронсемпе гранатӑсем пачӗҫ. Эпир вара ҫулсӑр-мӗнсӗр тата темиҫе сехет утрӑмӑр. Ҫирӗм ҫухрӑм та ытла утнӑ пек туйӑнчӗ мана.

— Сакӑр ҫухрӑм, — терӗ атте. — Ахалех ан пысӑклат.

Инҫетрех мар кӗмсӗртетекен тупӑсемпе бомбӑсен сассипе ҫӗр те, вӑрман та чӗтрет. Тӗттӗм каҫ кӑвак хуппи уҫӑлнӑ чухнехи пек ҫутала-ҫутала каять. Таҫта ҫывӑхрах переҫҫӗ пек туйӑнать, анчах пирӗн пата халлӗхе сасси ҫеҫ ҫитет-ха. Майӗпен тул ҫути киле пуҫларӗ.

Батальон командирӗ — пирӗн хушӑри пӗртен-пӗр шинеллӗ, тин кӑна Военторг магазинӗнчен илсе тӑхӑннӑ пек курӑнакан вӗр-ҫӗнӗ карттуслӑ этем — команда пачӗ:
— Пилӗк минут перекур! Кайран вӑхӑт пулмасть… — терӗ.

— Пилӗк минут тӑхтав! Кайран вӑхӑт пулмасть! Туртакансен — ҫанӑ ӑшне пытарса туртмалла! Маскировкӑна пӑхӑнмалла! — саланчӗ команда взводсем тӑрӑх.

Туртакансем асӑрхануллӑн мӑкӑрлантара пуҫларӗҫ.

Кӗҫех ман пата атте ҫитрӗ. Унӑн та аллинче пирус иккен. Анчах вӑл ӑна ывҫипе пытарнӑ.

— Кичем мар-и? — ыйтрӗ вӑл манран.

Унтан тем аса илнӗн кӗсйине ухтаркаларӗ те, мана кишӗр тыттарчӗ:

— Ме, чӑмла. Аннӳ хушнӑччӗ — витамин вӗт. Хӑлхусене ҫых. Сивӗ.

Кулӑшла! Атте кӗсйине кишӗр чикме манса кайман анне, алсиш чикме маннӑ.

Эпӗ аттене хамӑн алсише сӗнтӗм.

— Ме, ил манӑнне.

Атте килӗшмерӗ:
— Эп туртатӑп. Мана сивӗ мар, — терӗ.

Тепӗр ҫур сехетрен эпир пӗр ял патне ҫитсе тухрӑмӑр. Ялӗ пушах темелле, самаях аркатнӑ ӑна. Пире красноармеецсем хирӗҫ пулчӗҫ. Тӗлӗнмелле, вӗсем пире тӗл пулнӑшӑн нимӗн чухлӗ те хӗпӗртемерӗҫ.

— Ӑҫта сӗкӗнетӗр! Выртӑр! Курмастӑр-им мӗн хӑтланнине!

Тӗрӗссипе, нимӗн хӑтланниех те курӑнмасть-ха. Таҫта малта переҫҫӗ, анчах вӑл ял хыҫӗнче пулас.

Унччен те пулмасть, эпӗ аттене куҫран ҫухатрӑм, ӑна ҫеҫ мар, ытти командирсем те таҫта кайса кӗчӗҫ. Эпир кам мӗнле май килнӗ, ҫапла выртрӑмӑр ҫӗре. Перкелешӳ вӑйланнӑҫемӗн вӑйлана пуҫларӗ. Тахӑшӗ, харпӑр хӑй валли шӑтӑксем туса, вырнаҫма хушрӗ, анчах пӗтӗм батальонӗпе те пӗр кӗреҫе тупӑнмарӗ. Эпир хӑшӗсем лакӑмсемпе лупашкасене пӑчӑрӑнтӑмӑр, теприсем тӗмескесемпе сӑртсем хыҫне тирӗнчӗҫ, винтовкисене хатӗрлерӗҫ. Красноармеецсем пирӗн умра выртаҫҫӗ. Ахӑртнех, тин кӑна ҫитсе выртнӑ ҫынсем хушшинче йӗрки-маси ҫукрах пулмалла, анчах ним тума та ҫук, снарядсемпе минӑсем йӗри-тавраллах ҫурӑлма тытӑнчӗҫ. Вӗсем уйрӑмах малта, красноармеецсен окопӗсемпе юнашар, кӗрӗслетеҫҫӗ.

Юр ытларах та ытларах ҫӑва пуҫларӗ — ҫерҫи пуҫӗ пекскерсем, пылчӑклӑ ҫӗр ҫине ӳкнӗ-ӳкмен ирӗлсе каяҫҫӗ. Вӗсем питӗ вӑраххӑн, сурхури юмахӗнчи пек хитрен вӗҫсе анаҫҫӗ ҫӗр ҫинелле. Ҫуртасемпе илемлетнӗ елкӑпа хӗл мучи кӑна ҫук. Юмахӗ те ҫук. Вӗсем вырӑнне снарядсем вут-хӗм сирпӗтсе ҫурӑлни ҫеҫ курӑнать, хамӑр пылчӑклӑ ҫӗр ҫумне пӑчӑрӑннӑ. Пирӗнтен инҫех мар — красноармеецсем.

Юлашкинчен кӗмсӗртетӳ лӑпланчӗ, эп вара аттене, батальон командирне (вӑл хӗрсех хӑлхисене йӑвалать), вӗсемпе пӗрле тата хамӑрӑн икӗ командира асӑрхарӑм. Вӗсем масар патӗнчи сарай хӳттинче ҫар форми тӑхӑннӑ тепӗр ҫынпа калаҫса тӑраҫҫӗ. Ҫынни ку ҫак яла хӳтӗлекен чаҫӗн командирӗ пулас. Пирӗн пирки калаҫаҫҫӗ пулмалла. Темиҫе минутран эпир хырӑмпа шӑва-шӑва красноармеецсем выртакан окопа ҫитрӗмӗр.

Эп халлӗхе пӗр нимӗҫе те курман-ха, анчах вӗсем ҫывӑхрине, ял хыҫӑнче ҫеҫ пулнине аван туятӑп. Манӑн кӳршӗ, ҫамрӑк красноармеец, хӑйсен роти кунта ӗнер иртенпе оборона тытса тӑни ҫинчен пӗлтерчӗ.

Вӑл ӗнентернӗ тӑрӑх, нимӗҫ кунтан малалла иртеймест.

— Хытӑ переҫҫӗ, йӗксӗксем! Ҫав ҫеҫ япӑхрах. Атту — вӑй пирӗн енче! — хушса хучӗ вӑл. Унтан: — Ополченецсем-и? — терӗ.

— Ҫук-ҫке, мӗншӗн? — килӗшмерӗм эпӗ. — Эпир — особӑй батальон.

— А-а! Особӑй!.. — ӑнланнӑ пек ответлерӗ боец. — Тавай, тавай!

Эпир халлӗхе тӑшман вут-хӗмӗн мӗнпур пек хӑватне туйман-ха. Оборона валли пирӗн вырӑнӗ, чӑнах та, лайӑх ӗнтӗ. Ял айлӑмра ларать, кунтан вӑл ал тупанӗ ҫинчи пек курӑнать. Эпир — ҫӳлте, сӑрт ҫинче, масарпа юнашар. Кунтан малалла сӗкӗнекен нимӗҫе чарма хӑват нумаях та кирлӗ мар. Каҫ кӑна час ан пултӑрччӗ. Ҫӗрле мӗн пулассине эп вара пӗлместӗп.

Нимӗҫсем ҫук та ҫук — чӗнмеҫҫӗ. Артиллерийӗ те вӗсен шӑпланчӗ. Манӑн кӳршӗ, урисем пылчӑка путса ан ларччӑр тесе, хушӑран хушӑ ылмаштаркаласа илет. Окопӗнче вара пылчӑк мар, лӗкӗрленсех кайнӑ. Эпӗ витӗрех йӗпентӗм. Анчах пурпӗр вырӑнтан хускалма хӑюлӑх ҫитерейместӗп-ха, мӗншӗн тесен хам ҫумри красноармеецран лайӑх мар пек туйӑнать. Вӑл питӗ асӑрхануллӑ-ҫке-ха.

Анчах эп йӑнӑшнӑ иккен. Манӑн кӳршӗ пачах урӑх япала ҫинчен шухӑшланӑ.

— Итле-ха, — терӗ вӑл, — шӑп чухне эп кӑшт тӗлӗрсе илем-ха.

Вӑл ман еннелле ҫаврӑнчӗ те, аттисемпе пылчӑка шавлӑн лачӑртаттарса илчӗ. — Эс асӑрха вара. Мӗн те пулин пулсан… Атту виҫҫӗмӗш каҫ йӗркеллӗ ҫывӑрман…

— Юрать, юрать! — савӑнса кайрӑм эпӗ.

Красноармеец темле ҫӑмӑллӑн хутланса ларчӗ те, куҫне хупса, кӑмӑллӑн хаш сывласа ячӗ.

Эпӗ окоп хӗррине хускалми пулса выртрӑм, малалла, ял ҫинелле тинкертӗм. Унӑн урамӗ тикӗс мар иккен, йӗпе, кашни ҫурт умӗнче тенӗ пекех пӗчӗк пахча пур, пӳрчӗсем чылайӑшӗ — арканчӑк, чылайӑшне улӑмпа, турпаспа витнӗ, тимӗрпе витни вара пӑт-пат анчах. Ял ялах ӗнтӗ, хула мар.

Кун пек ялсене эп Ярославль, Иваново, Тверь, Мускав облаҫӗсенче пайтах курнӑ. Вӗсен кашниннех мӗн енӗпе те пулин пӗрпеклӗх пур, ҫавӑнпа пӗр пекех юрататӑп та эп вӗсене. Вӗсен таврашӗнчи ирӗк хирсемпе вӑрмансене те, пӗчӗк шыв-шурсемпе пысӑккисене те ҫавнашкалах юрататӑп эпӗ. Чи юратни кунта — ирӗклӗх. Кашни ҫакнашкал ялтах кӗтетчӗ мана ӗлӗк ирӗклӗх. Унта эп хулара ӗмӗрне пуҫа пырса кӗмен япаласене те нимӗн чӑрмавсӑр тума пултараттӑм: шыва тута хӗррисем кӑвакарса кайиччен кӗреттӗм, выртмана кайса, тул ҫутӑличчен кӑвайт кутӗнче лараттӑм, вӑрмана чи чӑтлӑх ҫӗре кӗрсе каяттӑм, тарлӑ лашасем ҫине утланса чупаттӑм, йӗтем ҫинче тусанланаттӑм, ют садсенчен улма йӑтаттӑм, хамӑр тунӑ сулӑпа ярӑнаттӑм.

Акӑ, халӗ те эп ҫавнашкал ялта. Анчах вӑхӑчӗ урӑх. Юнашар — нимӗҫсем. Каланӑ тӑрӑх, юнашарах, тет, кунтах.

Епле переттӗм тата эп шкулпа район ӑмӑртӑвӗсенче пӑшалпа. Инҫете е тӗл пеме хӑнӑхас тесе, йывӑҫ гранатӑсем ывӑтаттӑм. Противогазпа чупаттӑм. Халь вара ҫавнашкал нимӗнле хавхалану та ҫук — иккӗленӳ кӑна. Нивушлӗ манӑн телогрейка кӗсйинчи гранатӑсем чӑнласах ҫурӑлма пултараҫҫӗ? Сасартӑк вӗсем эп ывӑтиччен малтан ҫурӑлсан? Винтовка тата? Ӑна ӑмӑртури пекех авӑрланӑ-ҫке, анчах вӑл малокалибрка мар вӗт-ха. Перӗ-ши вӑл кирлӗ пулсан? Сасартӑк пемесен?

Тен, эпӗ хӑратӑп пуль? Ҫук, ҫук! Пурин те ҫакнашкал винтовках, патронӗсем те, гранатисем те. Пурин те! Паллах, вӗсем пурте манашкал шухӑшламаҫҫӗ ӗнтӗ…

— Хӑнӑхманран хӑнӑху ҫук, ҫапла мар-и? — сасартӑк ыйтрӗ манран кӳршӗ.

— Тӑтӑр та-и?

— Аван ҫывӑрнӑ! Чипер! — хуравларӗ вӑл. — Сана калатӑп-ха. Хӑнӑхманран хӑнӑху ҫук-и?

Эпӗ ӑнланатӑп, анчах юриех ӑнланман пек:
— Мӗскер хӑнӑхманран? — тетӗп.

— Нимскер те мар, ара, — тутлӑн анасласа пӑшӑлтатнӑ пекех калать мана кӳршӗ. — Шӑннӑ эс, туятӑп. Чӗтретӗн ав.

Чӑнах та, чӗтретӗп пулас эпӗ.

Сивӗ. Урасем лачкам, витӗрех шӑнтать. Шӑлсем те пӗр-пӗрин ҫумне лекмеҫҫӗ.

— Чӗтреместӗп-ҫке эпӗ, ӑҫтан шухӑшласа кӑлартӑн, — тавӑратӑп ӑна. Ӗненмеллерех пултӑр тесе, винтовкӑна урӑх ҫӗре куҫаратӑп та ваткӑллӑ шӑлавара туртса хӑпартатӑп. Туртнӑ чух хам ним пулман пек окопра тӳрленсе тӑратӑп. Унтан гранатӑна кӗсьерен кӑларатӑп та, сылтӑм алӑ ҫине хурса, йывӑрӑшне виҫсе пӑхатӑп, унтан каллех кӗсьене чикетӗп. — Эсир тахҫантанпах фронтра-и вара?

— Пуҫланнӑранпах… — тавӑрать кӳршӗ. Вӑл ӗнтӗ халь ман ҫине пӑхмасть те, тепӗр минутран хӑй тӗллӗн тенӗ пек ҫеҫ: — Вӑт инкек — туртас килет, — тесе хучӗ.

Туртакансене эп нихҫан та ӑнланман. Мӗнле киленӳ пур-ши унта? Атте те пирӗн ӗмӗрӗпех туртать, анне калашле, витӗрех тӗтӗрнӗ ӗнтӗ вӑл пире. Пӗррехинче анне больница кайнӑ та, тухтӑр ӑна: «Сирӗн туртма юрамасть», — тенӗ. «Мӗскер калаҫатӑр эсир, тухтӑр! Эп ӗмӗрне туртман!» — хирӗҫленӗ ӑна анне. «Ара, сирӗнтен табак шӑрши перет вӗт?» — парӑнман тухтӑр.

«Эп мар, манӑн упӑшка туртать», — тавӑрнӑ анне.

Халь ӗнтӗ ман, ҫак красноармеецпа юнашар чух, унран е аттерен юлма юрамасть — вӗсем пекех пулас пулать.

— Чӑн та, туртсан аван пулмалла, — килӗшрӗм эпӗ, вара чӑтаймарӑм: — Эсир мӗнле пирус туртатӑр? — терӗм.

Пирус маркисене эпӗ, уйрӑмах атте туртакан «Беломора», аван пӗлетӗп. Анчах кӳршӗ ман ыйтӑва ӑнланасшӑн мар:

— Мӗскер пирусӗ пултӑр халь кунта. Пӗр чӗптӗм махорка тупсан та тем пекехчӗ.

Манӑн ҫак ҫынна ыр тӑвас килсе кайрӗ.

— Халех илсе килетӗп, — терӗм ӑна. — Тӑхтӑр кӑштах.

— Ан аппалан! Ухмаха тухрӑн-им?! — ярса тытрӗ мана ураран красноармеец, окопран тухса кайма тӑрсан. — Эп ахаль ҫеҫ вӗт…

— Аттерен «Беломор» илсе килнӗ пулӑттӑм…

— Аҫупа пӗрле эппин эс?

— Ӑхӑ.

— Кайран, кайран. Халь кирлӗ мар. Чӑтатӑп.

Шӑплӑхӗ вара пӗрре те фронтри пек е фронт ҫывӑхӗнчи пек мар. Таҫта автан авӑткаласа илет, хуллен юр ҫӑвать, хушӑран ӗнесем макӑрни, чӑхсем кӑтиклетни илтӗнкелет. Ҫара йывӑҫсем тӑрринче чавкасем явӑнаҫҫӗ. Анчах пурпӗр пӗтӗм тавралӑх хытса тӑнӑн, тем кӗтнӗн туйӑнать. Ҫынсем курӑнмаҫҫӗ, ҫапах вӗсем таҫта кунтах, юнашарах, ялтах пулма кирлӗ. Хушӑран пӳрт мӑрйисенчен е пӗринчен, е тепринчен тӗтӗм палкаса тухни курӑнкаласа каять, е алӑк, е ҫӑл кустӑрми чӗриклетни илтӗнет. Ав, тахӑшӗ урам урлӑ чупса каҫрӗ.

Юр пӗрчисем пирӗн пылчӑклӑ сивӗ окоп хӗррине ӳкеҫҫӗ, кӳршӗн ҫӗлӗкӗпе шинелӗ ҫине лараҫҫӗ. Манӑн телогрейка вара, типографи сӑрӗсемпе те мазучӗсемпе витӗрех сӑрланса пӗтнӗскер, йӗп-йӗпех, тин кӑна шыва кӗрсе тухнӑ тейӗн. Юр ун ҫине ӳкнӗ-ӳкмен ирӗлсе каять.

Нумай пулмасть чавнӑ окоп хӗрринче типӗ курӑк тунисемпе тин кӑна кӗрхи сивӗ тивнӗ чӗр курӑксем курӑнкалаҫҫӗ. Сывлӑшра симӗс курӑк, сарӑхнӑ ҫулҫӑ, йывӑҫ хуппи, сӑмала шӑрши кӗрет. Вӑрҫӑ чӑрӑш турачӗсемпе йӗкелӗсене хуҫа-хуҫа, тата-тата антарнӑ та, халь вӗсем хӑйсен юлашки кунӗсене пурӑнса ирттереҫҫӗ, кӗҫех юр айне пулса ҫӗрме тытӑнаҫҫӗ ӗнтӗ.

Кун пек вӑхӑтра ҫӗр ҫинче выртма нихҫан та тӳр килменччӗ-ха манӑн. Хула тулашӗнче те эпӗ октябрь уйӑхӗнче халиччен пулманччӗ. Тен, шӑпах хула асфальчӗпе чулӗ ҫинче ҫитӗннӗрен, сайра хутра ҫеҫ, ҫуллахи уйӑхсенче кӑна, хуларан тухса курнӑран ҫавӑн пек юрататӑп пуль эпӗ ҫутҫанталӑка — ҫӗре, курӑка, вӑрмансемпе шыв-шурсене, кашни йывӑҫа, кашни тӗмме, кашни чӗрӗ чуна… Кунта, паллах, хулари мар ӗнтӗ, никам та: «Ан тат», «Ан тапта», «Ан вырт» тесе хӑратса ҫырса хуман.

Пӗр хушӑ эпӗ пылчӑк ҫинчен те, вӑрҫӑ ҫинчен те, нимӗҫ ҫинчен те шухӑшлама пӑрахрӑм. Мана темле ӑшӑ ҫапнӑ пек, ырӑ пек, таса пӳртре выртнӑ пек туйӑна пуҫларӗ. Таврара шӑп, пӗр сас-хура та ҫук, килти пек, ывӑннӑ хыҫҫӑн ыйха путас умӗнхи пек кӑмӑллӑ. Тен, эп чӑнах?.. Сасартӑк шартах сикнипе кӳрше алӑпа тӗртсе илтӗм.

— Мӗскер эс ? — пӑшӑлтатрӗ вӑл. — Ҫывӑрса кайрӑн-им?

Темӗнле ӑнланмалла мар кӗтмен арӑш-пирӗш пуҫланчӗ. Ман умрах, тата юнашарах кӗрӗслетнӗ сасӑсем янӑраса кайрӗҫ. Хамӑн кӳршӗ пенине те эп тӳрех ӑнкарса илеймерӗм. Ман ҫине ҫаврӑнса та пӑхмасть вӑл — перет те перет. Эпӗ вара? Мӗнле-ха эп?..

Ҫак вӑхӑтра тин эпӗ ял ҫинелле пӑхрӑм та унтан коляскӑллӑ мотоциклсем тухнине асӑрхарӑм, вӗсем ҫинче — нимӗҫсем. Чӑн-чӑн, чӗрӗ нимӗҫсем — хаҫатсемпе кинохроникӑсенче курнӑ пеккисем. Икӗ мотоцикл, нимӗҫӗсем миҫен? Пӗрре, иккӗ — пӗрин ҫинче. Виҫҫӗ, тӑваттӑ — теприн ҫинче.

Эпӗ перес тесе тӗллерӗм, анчах мотоциклсем пӗр вырӑнта тӑмаҫҫӗ-мӗн. Ниепле те мушка тӗлне лекмеҫҫӗ. Пӗри, сӑрт ҫине хӑпарса, карта хыҫне йӑпшӑнчӗ, тепри — сарай хыҫне.

Тен, лайӑххӑн тӗллемесӗрех пени айванла пуль, анчах эпӗ пурпӗрех курока туртрӑм.

Юлашкинчен эпӗ аранах хама алла илтӗм. Патрон кӑлартӑм та сарай хыҫӗнчен кӑшт курӑнса тӑракан мотоцикла тӗллерӗм. Унӑн урапи тата рулӗн пӗр кукри мана аванах курӑнать, ҫавӑнпа эпӗ шӑп ҫав вырӑна тӗллерӗм те. Татах курока туртрӑм, анчах мӗн пулса тухнине ӑнланма йывӑр пулчӗ. Манпа пӗр вӑхӑтра пенӗ пекех сулахайра та, сылтӑмра та, умра та, юнашар та пӑшал сассисем янӑраса кайрӗҫ. Мотоцикл урапипе рулӗ ҫавӑнтах сарай хыҫне кӗрсе ҫухалчӗҫ. Иккӗмӗш мотоциклӗ те таҫта ҫӗтрӗ. Эппин, нимӗҫсем чакаҫҫӗ? Анчах эпӗ йӗркеллӗ шухӑшлама та ӗлкӗреймерӗм, манӑн кӳршӗ сӑмах хушрӗ.

— Яла илчӗҫ вӗт, ҫӗленсем! Ну, халь ӗнтӗ чӑт! Хӗстерсе ан лартчӑр тата, мурсем… Тӗттӗм каҫ хӑратать-и тен-ха вӗсене. Фрицсем ҫӗрле питӗ хӑраҫҫӗ.

Перкелешӳ пилӗк минутран ытла пымарӗ. Унтан каллех тавралӑх шӑпланчӗ. Темиҫе хут ҫеҫ пирӗн умра минӑсем ҫурӑлчӗҫ.

— Минометран переҫҫӗ! — ӑнлантарчӗ мана кӳршӗ.

Анчах ку та нумая пымарӗ. Кунашкал шӑплӑх тӑрать пулсан, нимӗҫсем епле йышӑнчӗҫ пулать-ха яла? Манӑн кӳршӗ, тем тесен те, йӑнӑшрӗ пулас.

* * *

Пирӗн оборона линийӗ виҫҫӗр метра яхӑн тӑсӑлать. Вӑл масар патӗнчен пуҫланать те, ял ҫывӑхӗнчен, эпир выртнӑ ҫӗртен иртсе, пӗве патнелле, айлӑмалла анать. Вӑрман кӗтесӗпе вӗтлӗх хупӑрласа тӑнӑран пӗве мана курӑнмасть, манӑн кӳршӗ вара шӑпах ҫав еннелле канӑҫсӑррӑн пӑха-пӑха илет.

— Илтӗнмест-и?.. — тет вӑл.

— Мӗн — илтӗнмест-и? — хӑйӗнчен ыйтрӑм эпӗ.

— Петеэровецсем унта пирӗн. Илтнӗ-и эс ун пеккине: танксене хирӗҫ кӗрешмеллисем. Анчах сахалтарах-ха вӗсем пирӗн. Хӗрӗх пилӗк миллиметрлисен батарейи килсе ҫитмелле. Кӑнтӑрлах ярса пама пулнӑччӗ.

Кӳршӗ сӑмахӗнчен эпӗ ку таврара пӗртен-пӗр ҫул пӗве ҫывӑхӗпе иртнине ӑнлантӑм. Шӑпах ун тӑрӑх Мускавалла ҫул уҫма пултараҫҫӗ те ӗнтӗ нимӗҫсем. Ҫулӗ чаплӑскерех мар та, анчах ҫывӑхра урӑх ҫул ҫук. Хӗрӗх пилӗк миллиметрлисемсӗр йывӑр пулать.

— Ял вара мӗнле?

— Ял витӗр тухать те ӗнтӗ ҫулӗ. Куратӑн-и, кайран сулахаялла, пӗве патнелле, пӑрӑнать.

Ялта шӑпах, вилсе пӗтнӗ тейӗн. Ӑна нимӗҫсем йышӑннӑ тенине пӗрре те ӗненес килмест: пӗр сас-чӳ те, пӑшал пени те илтӗнмест.

Каҫхи пӗлӗт витӗр уйӑх курӑнчӗ. Унӑн шупка ҫутинче юр, йӗпе курӑк, ял хӗрринчи йӑтӑнса аннӑ карта тӗлӗнче ларакан икӗ имшеркке чӑрӑш йӑлтӑртатса илчӗҫ. Чӑрӑшӗсем, кукӑр вулӑллӑскерсем, ҫара тӑрӑллӑскерсем, аякран пӑхсан, ача-пӑча юмахӗнчи ташлакан йывӑҫ кӗлеткеллӗ этемсем пек туйӑнаҫҫӗ.

Ялӑн сылтӑм енче пушарсем ялтлатаҫҫӗ. Тӳпе сарӑ-хӗрлӗ тӗсне ялкӑша-ялкӑша чӗтренет, асаплӑн туртӑнса хирӗнсе илет.

Масар енчен, окоп тӑрӑх, взвод командирӗ килни курӑнчӗ. Пирӗн батальонран мар вӑл, пирӗнпе пӗрле рубеж йышӑннӑ красноармеецсен ротинчен. Ҫитнӗ-ҫитменех вӑл манӑн кӳршӗрен: «Ну, мӗнле? Хырӑм ҫурӑм ҫумне ҫыпӑҫмарӗ-и-ха? — терӗ те, хӑйех лӑплантарма васкаса: — Кухня мӑкӑрланать ӗнтӗ», — тесе хушса хучӗ.

— Хӗрӗхпиллӗклисем килмерӗҫ-и-ха? — ыйтрӗ унран кӳршӗ.

— Килчӗҫ! Пурте вырӑнта!

— Апла-тӑк, пурӑнма пулать.

Таҫта хушӑран хушӑ ҫаплах снарядсем ухлатаҫҫӗ-ха. Вӗсем ҫывӑхра марри сассисем тӑрӑхах паллӑ.

— Аранах лӑпланчӗҫ, — терӗ манӑн кӳршӗ кӑмӑллӑн. — Халь ӗнтӗ эпир те канар.

Эпир ҫаплах-ха ял еннелле тинкеретпӗр. Уй вӗҫӗнчерехри арӑш-пирӗш улӑм тӑрӑллӑ пӗр пӳртӗн алӑкӗ вӑрӑммӑн чӗриклетсе уҫӑлни илтӗнчӗ. Татах чӗриклетрӗ вӑл, унтан татах, юлашкинчен вара алӑк йывӑррӑн уҫӑлса кайрӗ те, пусма вӗҫне ҫӗлӗк тӑхӑннӑ пӗр пӗчӗк ача тухса тӑчӗ. Хӑй ҫарранах, кӗпе вӗҫҫӗн ҫеҫ.

— Кур-ха, ача вӗт ҫав, — тӗлӗнчӗ манӑн кӳршӗ. — Вӑт япала-а. Ҫарран, анчах ҫӗлӗкпе!

Ача йӗри-тавра тимлӗн пӑхса ҫаврӑнчӗ те, тӳртӗн тӑрса, картлашка тӑрӑх анма тытӑнчӗ. Ҫӗр ҫине анса тӑрсан, малалла ҫаврӑнса, килкарти алӑкӗ патнелле васкавлӑн вӗтӗртетрӗ.

— Халех ак амӑшӗ ярса илет ӗнтӗ ку ачана, ҫатлаттарать пӗрре. Шӑнса пӑсӑлать вӗт капла, шӑнкӑрч чӗппи! Пӑх-халӗ эс ӑна! — Ачана шелленипе тутине чаплаттарсах илчӗ манӑн кӳршӗ.

Анчах ни амӑшӗ, ни урӑх ҫын ун хыҫҫӑн тухакан пулмарӗ. Ача калиткерен чиперех тухрӗ, ҫул ҫине ҫитсен вара ҫухӑрсах макӑрса ячӗ. Халь вӑл уйӑх ҫутинче аван курӑнать, ним йӑнӑшмалли те ҫук: пӗр виҫӗ ҫулсенче пур пуль вӑл, унтан ытла мар.

— Мӗн тумалла ӗнтӗ? Вӗлереҫҫӗ вӗт ӑна! Вӗлереҫҫӗ! — хыпӑнса ӳкрӗ манӑн кӳршӗ.

Ытти окопсенчи ҫынсем те асӑрхарӗҫ ачана. Вӗсем те ахлатма, ассӑн сывлама тытӑнчӗҫ: «Чуп хӑвӑртрах, апӑрша!.. Киле кӗр, киле! Пӳрте!.. Шӑнса пӑсӑлан»!

Пӑшал сасси янӑраса кайрӗ. Ун хыҫҫӑн автомат черечӗ шатӑртатни илтӗнчӗ. Ача, хӑйне пушӑпа ҫапнӑ евӗр, пирӗн еннелле тапса сикрӗ. Ҫул тӑрӑх вӑл тата хытӑрах ҫухӑрса чупрӗ.

— Кур-ха! Кур! — пӑшӑлтатрӗ ҫак самантра кӳршӗ, мана хулпуҫҫирен силлесе.

Масар енчен тахӑшӗ сиксе тухрӗ те, ҫӗр ҫумне пӗшкӗне-пӗшкӗне, айлӑмалла вирхӗнчӗ. Эпӗ унӑн телогрейкипе хура ҫӗлӗкне ҫеҫ асӑрхаса юлтӑм. Эппин, ку пирӗн ҫынсенчен пӗри. Вӑл яка тӑмлӑ тӑвайккинчен сирпӗнсе ҫеҫ анать, аттисем хӑйӗн, шӳсе кайнӑскерсем, лӑчӑрт та лачӑрт туса ҫеҫ пыраҫҫӗ. Хыҫалтан ӑна «Стой!» тесе кӑшкӑрнисем илтӗнчӗҫ.

Анчах вӑл итлемерӗ, малаллах вирхӗнчӗ — ҫул патнелле васкарӗ. Темле, хӑяккӑн чупрӗ вӑл. Ӑна кун пек чупма лайӑхрах пулас.

Сасартӑк вӑл сирпӗнсе кайрӗ. Ҫул ҫине тухасси тепре сикмеллӗх ҫеҫ юлсан, ҫӗр кисретсе снаряд хӑрушшӑн ҫурӑлса кайсан, сирпӗнчӗ.

— Вӗлерчӗҫ! Нивушлӗ вӗлерчӗҫ? — халь ӗнтӗ эпӗ силлеме тытӑнтӑм кӳрше.

Ҫул ҫинче, тин кӑна ача чупса пынӑ вырӑнта, пысӑках мар лакӑм мӑкӑрланса выртать. Урӑх никам та ҫук.

Манӑн ӳслӗк ҫук ҫӗртен ӳслӗк пуҫланса кайрӗ. Ӑҫтан тухрӗ вӑл? Эпӗ ниепле те ӳсӗрме чарӑнаймастӑп, хӑстарас патнех аптӑратса ҫитерчӗ вӑл мана.

— Тӑхта-ха эс, ӳслӗкӳ-пуҫу! — кӑмӑлсӑррӑн чарчӗ мана кӳршӗ. — Чӗрӗ вӗт вӑл, кур ав, епле шӑвать…

Боец, ачана ҫӑлма ыткӑннӑскер, чӑнах та шӑвать иккен. Унтан вӑл тӑчӗ те, пӗшкӗне-пӗшкӗне чупса, окопсем патнелле, тӑвалла васкарӗ. Эпӗ ун аллинчи пистолета, ҫӗлӗксӗр пуҫне, асӑрхарӑм, — нивушлӗ атте пулчӗ ку? Кӗҫех эп паллакан кӗлетке вӗлтлетрӗ. Ну, паллах, атте!

— Ку — вӑл, вӑл! — кӑшкӑрса ятӑм эпӗ кӳрше, анчах кунта манӑн сасса та, вӑл темскер каланине те ҫывхарса килекен моторсен сасси хупласа хучӗ.

— Танксем! Гранатӑсем хатӗрлӗр! — янӑраса кайрӗ ҫак самантрах команда окопсем тӑрӑх.

Эп ӗнтӗ масар еннелле кайса ҫухалнӑ аттене тек курмарӑм. Пирӗн паталла ял урамӗ тӑрӑх лаптак сӑмсаллӑ улӑпсем шӑваҫҫӗ иккен.

Унччен те пулмарӗ, ялтӑрр! ҫуталса илчӗ те, хаяррӑн шӑхӑрса килсе, пирӗн умрах, ҫӗр кисретсе, снаряд хаплатрӗ! Унтан каллех! Ку хыҫра ҫурӑлчӗ. Малта пыракан танкӗ пирӗн позици ҫинелле перет иккен. Ун хыҫҫӑн ыттисем шӑваҫҫӗ — пӗри, тепри, тата тепри… Вӗсен кӗрлевӗ вӑйланнӑҫемӗн вӑйланса пырать. Каллех кӗрӗслетрӗ, ку сулахая лекрӗ. Каллех, каллех — кусем те сулахая лекрӗҫ, анчах ҫывӑхарах. Апла-тӑк, ачана та ҫак малта кӗмсӗртетсе пыракан танках вӗлернӗ, халь вара вӑл пирӗн ҫинелле килет, енчен, танкистне урӑх шухӑш пырса кӗмесен, вӑл ҫул тӑрӑх пӗве патнелле мар, танкне тӳрех пирӗн окопсем ҫинелле тытма пултарать.

— Эс мӗн, анраса кайрӑн-им? Гранатӑсем пар! — Кӳршӗ сассипе эпӗ сасартӑках тӑна кӗнӗ пек пултӑм.

Унччен те пулмарӗ, танксем ҫаврӑнчӗҫ те, ҫул ҫине тухрӗҫ. Пирӗн ҫинелле килмеҫҫӗ иккен! Пирӗн ҫинелле мар! Акӑ, малта пыраканни, тӗтӗм-сӗрӗмлӗ хуралса тӗксӗмленнӗ хӗреслӗскер, темиҫе минут каялла ҫеҫ мӑкӑрланса выртнӑ лакӑм урлӑ иртрӗ, ун хыҫҫӑн тепри, унтан тата тепри. Тӑваттӑмӗшӗ ӗнтӗ ҫук, ун вырӑнне бронетранспортер йышӑннӑ, бронетранспортер хыҫӗнче — мотоциклистсем кӗрӗлтеттереҫҫӗ.

— Гранатӑсем! Гранатӑсем пар! Кама калаҫҫӗ! — кӑшкӑрчӗ кӳршӗ каллех, аллинчи гранатисене ҫул еннелле вирхӗнтерсе.

Эпӗ «лимонка» текеннине ярса тытрӑм та, ункинчен туртса, тӳрех танксем еннелле ывӑтрӑм.

— Мӗн хӑтланан эс! Пехота ҫинелле пер! Пехота ҫинелле! Танксене пемелли мар вӗт вӑл! — каллех кӑшкӑрса пӑрахрӗ мана кӳршӗ, эпӗ татах тепӗр «лимонкине» ывӑтма хатӗрленнине курсан.

Чӑн та! Епле тавҫӑрса илеймен-ха эпӗ «лимонкӑпа» танка аркатма ҫуккине? Юрать-ха, ав, кӳршӗн танксене хирӗҫ кӗрешмелли.

Эпӗ тата темиҫе граната ывӑтрӑм. Ҫак самантра пирӗнтен сылтӑмра тупӑ сассисем кӗрлесе кайрӗҫ. Хыттӑн, хаваслӑн, сатуррӑн.

— Мӗн каларӑм эп сана, э? Пирӗн хӗрӗхпиллӗклисем! Аван ӗҫлеҫҫӗ батареецсем! — хавасланнипе кӑшт ҫеҫ ташша ямасть ман кӳршӗ.

Мотоциклистсем саланса кайрӗҫ. Вӗсен ҫулне малта пыракан танксемпе бронетранспортер пӳлсе хучӗҫ. Калас-тӑк, халь ӗнтӗ вӗсем пыраканнисем мар. Чи малти танкӗ ҫул аяккине шуса анчӗ те, урса кайнӑ пек мӗкӗрсе-ӳлесе, пӗр гусеници ҫинче ҫаврӑнма тытӑнчӗ. Иккӗшӗ, унран пӑрӑнса иртме хӑтланса, майӗпе-ен шӑваҫҫӗ.

Ҫул ҫинче ӑнланмалла мар пӑтрашу пуҫланчӗ. Снарядсем ҫаплах ҫурӑлаҫҫӗ. Вӗсем, хурҫӑ-тимӗр ҫине ҫапӑнса, чуна ҫурмалла сасӑ кӑлараҫҫӗ. Мотоциклсен кӗрлевӗпе автомат черечӗсем шатӑртатаҫҫӗ. Бронетранспортер ҫинче вутлӑ-ҫулӑмлӑ тем ҫӳллӗш тӗтӗм капанӗ ҫӗкленчӗ. Нимӗҫсем, командӑсем пара-пара темӗн кӑшкӑраҫҫӗ, гранатӑсем ҫурӑлнӑ вӑхӑтра хӑрушшӑн ҫуйхашаҫҫӗ.

— Пуҫна аяларах чик! Пуҫна! Курмастӑн-им пирӗн ҫинелле переҫҫӗ!

Кӳршӗ сассине илтсе пуҫа эпӗ чӑнах та аяларах чикеп, анчах кӗмсӗртетӳсемпе арӑш-пирӗшсене пула хамӑра хӑш енчен тата кам пенине ниепле те ӑнкарса илейместӗп.

Кунта мана сылтӑм енчен тахӑшӗ чӗннӗ пек туйӑнчӗ. Эпӗ сылтӑмалла мар, хам та сисмерӗм — хыҫалалла ҫаврӑнтӑм.

— Кунта, кунта кил! Анчах шуса кил, асӑрхануллӑрах! — чӗнчӗ мана сасӑ каллех.

— Кама? Мана-и? — ыйтрӑм эпӗ.

— Сана ҫав, сана! Тавай! Асӑрхануллӑрах!

Эпӗ винтовкӑна ярса тытрӑм та окопран сиксе тухрӑм, унтан, каялла ҫаврӑнса:
— Чӗнеҫҫӗ пулас… — терӗм.

— Вырт хӑвӑртрах, анра! Вӑт, пулать этем! — хыттӑн кӑшкӑрса пӑрахрӗ мана красноармеец, вара эп тӳрех пӗр темӗнле шывлӑ лупашкана чӑмрӑм. Ҫав самантрах ман ҫумран пульӑсем шӑхӑрса иртрӗҫ. Нивушлӗ мана печӗҫ пуль?

Эп йӗпе ҫӗр тӑрӑх шуса кайрӑм, шунӑ чух кайри окоп патӗнче винтовка кӗпҫипе ҫӗре самаях шӑйӑрттарса илнӗ. Чӑнах та, анра иккен эпӗ! Мӗнле тӳрех тавҫӑрса илмелле мар-ха? Атту, тӑнӑ тӑсӑлса палӑк пек!

Сасӑ илтӗннӗ окоп патне ҫитсе, унӑн брустверӗ урлӑ сирпӗнсе каҫсан, эпӗ тӳрех хампа пӗрле Ленинградски шоссепе килнӗ ватӑ плановик урисем патне йӑванса антӑм. Вӑл мана ҫийӗнчех тӑрса ларма пулӑшрӗ, хӑй ҫемҫен хӗрхенсе калаҫа пуҫларӗ:
— Юрамасть-ҫке кун пек, — терӗ вӑл.
— Мӗншӗн куҫ курсах пуҫа пуля айне чикмелле? Атя, пӗрле кайӑпӑр, анчах асӑрхануллӑрах пул.

Эпир татах каялла шурӑмӑр, унтан масар еннелле пӑрӑнтӑмӑр.

Масарӗ шӑпах сӑрт тӑрринче, унта та пирӗннисем вырнаҫнӑ. Вӗсене эп халь питӗ аван куратӑп. Сукмак ҫинче, ятарласа нимӗҫсенчен хӳтӗленме купаланӑ евӗр мӑкӑрӑлса тӑракан сӑрт-тӗмесем хыҫӗнче, масар тӑприсемпе вӗтлӗх йывӑҫсен хӳттинче, темиҫе боец тӑраҫҫӗ.

— Кам чӗннӗ мана? — ыйтрӑм эпӗ шунӑ май, масар патне ҫитичченех.

Ватӑ плановик чӗнмерӗ, илтмерӗ пулас…

Атте йӗпе сукмак ҫинчех выртать-мӗн, ҫара пуҫӑнах, телогрейкине вӗҫертсе янӑ, сылтӑм аллине аяккалла хунӑ. Мӗншӗн алли, юн хырӑмӗнчен юхать-ҫке? Эпӗ нимӗн те ӑнланаймарӑм.

— Эсӗ-и? Вӑт… — терӗ вӑл, ман ҫине халичченхи пек мар пысӑк куҫпа пӑхса. — Вӑт… Саншӑн та ӗнтӗ ку хӑнӑхмалӑх пулчӗ. Анчах ачана шел. Май килмерӗ… Вӑт мӗнле мыскара. Хӑрушӑ… Пуҫӗ ҫеҫ… Ҫӗлӗкпе хӑй… Кӗлетки ҫук… ҫӑварне карнӑ… Снаряд тӳрех лекнӗ… Эс мӗн?.. Ан пӑшӑрхан! Эп пурӑнатӑп-ха. Пурӑнатӑп! Анчах ӗҫме ҫеҫ ан парӑр мана. Юрамасть!.. — йынӑшрӗ вӑл, тутине ҫыртса.

Манпа юнашар батальон командирӗ тӑрать.

— Мӗн тумалла? Э? — ҫаннинчен ярса тытрӑм эп ӑна.

— Ан пӑшӑрхан, тусӑм, пурте йӗркеллех пулать. Кӗҫех ак наҫилккесем илсе килеҫҫӗ, вӗсенчен медсанбат ӑҫтине ыйтса пӗлӗпӗр. Инҫетре пулсан, артиллеристсенчен машина илӗпӗр. Эс аҫупа кайӑн.

— Унта вара епле? — ҫапӑҫу еннелле кӑтартрӑм эпӗ.

— Мӗн унта — епле? — хӗрсе кайрӗ сасартӑках комбат. — Каларӑм вӗт сана, аҫупа каятӑн тесе! Ӑнлантӑн-и, аҫупа! Урӑх сӑмах та пулма пултараймасть!

— Эп ун пирки мар…

— Эп — ун пирки! — касса татрӗ комбат. Унтан ҫемҫереххӗн: — Нимӗҫсене хӑваласа ятӑмӑр ӗнтӗ. Ыранччен халь вӗсем шарлас ҫук. Анчах та, питӗ кӳренмелле. Унта чупнӑ чух нимӗн те пулмарӗ, кунта, акӑ, лекрӗ… — тесе хушса хучӗ.

Санитари машинипе чылайччен шыраса ҫӳрерӗмӗр эпир медсанбата, анчах ниҫта та тупаймарӑмӑр. Масар патӗнче ҫыхнӑ шурӑ бинт пӗтӗмпех юнпа хӗрелсе, йӗпенсе тухрӗ — пӑхма та хӑрушӑ. Атте хӑрӑлтатса-хӑйӑлтатса ҫеҫ сывлакан пулчӗ. Ҫакна кура эпӗ хытах хӑраса ӳкрӗм.

— Ан шутла эс… Чӑнласах калатӑп эп сана… — мӑкӑртатрӗ вӑл. — Ӑнланатӑн-и, чӑнласах… Пурӑнатӑп эпӗ пурпӗр… Пурӑнатӑп… Анчах эс аннӳне упра!.. Питӗ ыйтатӑп. Пӗлетӗн вӗт эс, айӑплӑ эп ун умӗнче… Эс вара… Эс маттур… Ачана шел… Чунсӑрсем… Ҫынҫиенсем… Ачана танк туппипе переҫҫӗ… Вӑт мӗнле мыскара…

— Мӗн те пулин тӑвас пулать! Капла юрамасть! — Эпӗ хирти ӑпӑр-тапӑр ҫул хӗрринчи пылчӑклӑ ланкашкана кӗрсе ларнӑ машинӑпа аппаланакан шофер патне пытӑм та: — Хӑвӑртрах тухтӑр кирлӗ! — терӗм.

Шофер, кабинӑран тухса, кузов ҫинче выртакан атте ҫине пӑхрӗ:
— Тен, Мускава вӗҫтерер? Лайӑхрах пулать… — сӗнчӗ вӑл.

Кӗҫех вара эпир Ленинградски шоссе ҫине тухрӑмӑр. Халь ӗнтӗ — хӑвӑртрах, хӑвӑртрах! Хулана ҫеҫ часрах ҫитсе ӳкесчӗ!

* * *

Аттене пиллӗкмӗш талӑкра тин пытартӑмӑр. Шухӑшланӑ-и эпӗ ҫынна пытарма кунашкал йывӑрри ҫинчен? Аттепе пӗрле ӗҫленӗ ҫынпа, урамра ӑнсӑртран тӗл пулнӑскерпе, тӑватӑ кун ҫӳрерӗмӗр масарсем тӑрӑх. Тӑватӑ кун суйса, улталаса пурӑнчӗҫ пире укҫа та, чипер калаҫни те пулӑшманнине ӑнланса иличчен. Виҫӗ буханка ҫӑкӑр, икӗ ҫур литр эрех, уйӑхлӑха панӑ апат-ҫимӗҫ карточки — пӗтӗм ӗҫе вӗҫлерӗҫ.

Эпир аттене нимӗҫсен ҫӑви ҫине пытартӑмӑр. Нимӗҫ хушамачӗллӗ этемсем хушшинче халь ӗнтӗ нимӗҫ минин осколкипе вилнӗ вырӑс хушамачӗллӗ ҫын выртать. Тӗрӗссипе, ку масарӑн нимӗҫле мар ят та пур, ӑна вырӑсла: «Введенски тӑвӗсем» теҫҫӗ…

* * *

Темиҫе кун иртрӗ. Манӑн ҫара таврӑнас шанчӑк йӑлтах путланчӗ. Мӗншӗн тесен эпӗ хамӑрӑннисене икӗ талӑк шыраса та тупаймарӑм. Военкоматра мана итлесшӗн те пулмарӗҫ. Хамӑрӑн уйрӑм батальон пирки мана пуҫтарӑну пунктӗнче уҫӑмлах каламарӗҫ: батальон самаях арканнӑ, чӗрӗ юлнисем ҫапӑҫакан ҫара куҫнӑ, терӗҫ. Енчен, хамӑн винтовкӑна манса хӑварман пулсан эп унта… Ун чух йӑлтах урӑхла пулатчӗ.

Эпӗ типографине таврӑнтӑм. Ӗҫсӗр ҫапкаланса ҫӳрес мар терӗм. Анне ӗнси ҫинче епле ларӑн-ха. Вӑл, ӗҫлемест пулсан та, донорсен пунктне юн пама ҫӳрет, уншӑн ӑна ятарласа карточка тата апат-ҫимӗҫ хушса параҫҫӗ.

Каҫсерен эпир каллех пӳрт тӑрринче хурал тӑра пуҫларӑмӑр. Нимӗҫ самолечӗсем ҫӗрле ҫаплах-ха Мускав ҫинелле талпӑнаҫҫӗ. Вӗсем питӗ пысӑк ушкӑнсемпе — ҫӗршерӗн, икҫӗршерӗн, хӑш чухне виҫҫӗршерӗн те — вӗҫсе килеҫҫӗ. Сводкӑра каланӑ тӑрӑх вӗсене Мускав ҫине ҫитичченех чылайӑшне пере-пере ӳкереҫҫӗ. Аркатаҫҫӗ, ҫунтараҫҫӗ, хӑваласа яраҫҫӗ. Персе ӳкереймесӗр юлнӑ «юнкерссемпе» «хейнкелсем» вара хула таврашӗнчи ялсемпе дачӑсем ҫине бомбӑсем тӑкаҫҫӗ. Ҫынсем ҫулласерен каннӑ вырӑнсене, шӑппӑн пӑшӑлтатса ларакан вӑрмансемпе шӑнкӑртатса юхса выртакан шывсене ҫӗрпе танлаштараҫҫӗ. Темиҫе уйӑх хушшинчех кунта бомбӑсем пӗтӗм ҫӗре сухаласа тӑкрӗҫ.

Пирӗн типографинче халь нимӗҫсем тытса илнӗ ҫӗрсенче пурӑнакансем валли яланхилле мар хаҫатсемпе листовкӑсем пичетлеҫҫӗ. Смоленск таврашӗнчисем валли — «Рабочи ҫулӗ», Брянск таврашӗнчисем валли — «Брянск рабочийӗ», кунтах Калуга ҫӗрӗнчисем валли те пур, район хаҫачӗсем те сахал мар. Кашни хаҫачӗ ҫинчех: «Нимӗҫ фашисчӗсене вилӗм!» текен сӑмахсемпе юнашар: «Вуласа тух та юлташна пар» текен гриф пур.

Ҫак хаҫатсем ротаци машинисем ҫинче пичетленнӗ чух пирӗн чунсенче пачах урӑхла туйӑм ҫуралать. Пачах ӗлӗкхи пек, Мускав хаҫачӗсене пичетленӗ чухнехи пек мар. Вӗсенче яланхилле япаласем кӑначчӗ. Кусем вара пачах урӑхла. Кусен кашни номерӗ, кашни листовки, хӑйне уйрӑм пӗлтерӗшлӗ. Вӗсене типографинчен тӳрех ҫар форми тӑхӑннӑ ҫынсем аэродрома, тепӗр темиҫе сехетренех нимӗҫсем хуҫаланакан ҫӗрсем ҫине пӑрахма илсе кайса тӑраҫҫӗ. Вӗсем, паллах, фашистсен аллине те, хамӑр ҫынсен аллине те лекеҫҫӗ. Хамӑр ҫынсене вӗсем, вырӑс сӑмахне илсе ҫитерсе, шанчӑк параҫҫӗ, вӑй кӗртеҫҫӗ, хӑйсене асра тытни ҫинчен пӗлтереҫҫӗ.

Нимӗҫсем валли эпир уйрӑм листовкӑсем пичетлетпӗр. Нимӗҫ чӗлхипе эпӗ, ытти печатниксем пекех, вӑйлӑ мар темелле. Анчах листовкӑсем ҫине нимӗҫле ҫеҫ мар, вырӑсла та «пропуск» тесе пичетлени пире асамлӑ вӑй пек туйӑна пуҫларӗ. Ҫаклантӑр кӑна ҫакнашкал листовка нимӗҫ аллине, вӑл, пирӗн шутпа, тӳрех плена парӑнма утмалла. Листовкисене вара питӗ пысӑк тиражпа пичетлеҫҫӗ. Апла-тӑк, кӗҫех вӑрҫӑ пӗтмелле. Юлашки вӑхӑтра эп хам та сисмесӗрех пӗрмаях ҫакӑн ҫинчен шухӑшлакан пултӑм.

* * *

Мускав ӗнтӗ халь, унтанпа икӗ эрне ҫеҫ иртрӗ пулин те, пачах октябрӗн вунулттӑмӗшӗнчи пек мар. Фронтри лару-тӑру та, сводкӑсем пӗлтернине шута илсен, улшӑнманпа пӗрех. Нимӗҫсем хуланалла ҫаплах талпӑнаҫҫӗ-ха. Вӗсем ӑна ҫурма ункӑн хупӑрланӑ та ӗнтӗ. Хула пурнӑҫӗ йывӑрланнӑҫемӗн йывӑрланса пырать. Сивви те сивӗ, выҫлӑхӗ те хӑй ӗҫнех тӑвать.

Анчах кӑмӑл вара! Тӗлӗнмелле япала ҫын кӑмӑлӗ тени. Халь вӑл, пурнӑҫ темле йывӑр пулсан та, урӑхла. Енчен, кам та пулин Мускава нимӗҫсем илме пултараҫҫӗ тесе калас пулсан, ӑна, тӑшман провокаторӗ вырӑнне хурса, ҫийӗнчех ҫурса тӑкма пултараҫҫӗ. Анчах никам та апла каламасть, никам та ун пек шухӑшламасть. Октябрӗн вунулттӑмӗшӗ хыҫҫӑнхи ҫирӗп йӗрке хула пурнӑҫне йӑлтах улӑштарчӗ — Мускав вӑрҫӑ вӑхӑтӗнчи йӗркепе пурӑна пуҫларӗ.

Мускавран чылай предприятисемпе учрежденисем эвакуаци йӗркипе куҫса кайрӗҫ. Ҫапах ҫынсем нумайӑшӗ хуланах юлчӗҫ-ха. Эвакуаци йӗркипе куҫса кайнӑ заводсем вырӑнне малтан мастерскойсем, тепӗр темиҫе кунтан танксемпе машинӑсем, самолетсемпе тупӑсем юсакан цехсем тӑва-тӑва хучӗҫ. Ӗлӗкхи консерва завочӗсем халь гранатасемпе снарядсем кӑлараҫҫӗ, сӗт, сироп, лимонад, сӑра кӑлараканнисем — ҫунакан шӗвеклӗ бутылкӑсем. Чӑн-чӑн наука лабораторийӗсем, сӑмахран, Тӗп автоматика лабораторийӗ пеккисем, автомат-пӑшалсем валли детальсем хатӗрлеҫҫӗ. Тумтир ҫӗлекен ҫӗршер ҫӗвӗ мастерскойӗсемпе ательесем, уйӑх каялла пачах хупма шутланӑскерсем, фронт валли ӑшӑ кӗпе-йӗмсемпе тумтирсем (обмундированисем) ҫӗлеме тытӑнчӗҫ. Кӗпе-йӗм, уйрӑмах ӑшӑ тумтир фронта ытларах кирлӗ. Хулара фронт валли парнесем пухас юхӑм пуҫланса кайрӗ. «Фронта ӑшӑ тумтир парар — тӑшмана ҫапма пулӑшар!», «Тӑван ҫӗршыва хӳтӗлекен салтак сан ӑшшуна туйтӑр!» — текен плакатсем те тухрӗҫ. Хаҫатсем сӑвӑсем пичетлеме тытӑнчӗҫ:

Ҫапӑҫура салтак пулсассӑн,
Тухсассӑн сывӑ каялла,
Вӑл илӗ парнесем хавассӑн
Чи ырӑ, ҫепӗҫ чунпала.

Пире нихҫан, нихҫан вӑл манмӗ.

Эпир ӑсатнӑ ӑшӑпа
Вӑл паттӑр ҫапӑҫӗ, аманмӗ,
Аркатӗ тӑшмана чӑл-пар!

Наркоматсем те ӗҫлеҫҫӗ. Эвакуаци йӗркипе пӗтӗмпе тенӗ пекех ӑсатнӑ пулсан та, вӗсем малтанхи вырӑнсенчех тепӗр хут — малтан уйрӑм ҫынсем, унтан ушкӑнсем, кайран пайсемпе главка уйрӑмӗсем йӗркелене пуҫларӗҫ: вӗсенчен чылайӑшӗсене малтанлӑха ҫыхӑну тытма, хӑш-пӗр ыйтусене татса пама ҫеҫ йӗркеленӗччӗ, кайран вара чиперех ӗҫлеме тытӑнчӗҫ. Мускав пурӑнать-ха, анчах унпа Торькинчен, Куйбышевран, Свердловскран ҫыхӑнма Ногин площадӗнчен ҫыхӑнассинчен йывӑртарах-ха.

Кашни ир ҫынсем ӗҫе васкаҫҫӗ, каҫсерен киле таврӑнаҫҫӗ. Таврӑнаҫҫӗ те, чӳречисене хура каркӑҫсемпе хупса, пур-ҫук ҫимӗҫӗпе апатланаҫҫӗ, унтан каҫхи дежурствӑна тухаҫҫӗ, ача-пӑча пуррисем ҫӗр каҫма метросене каяҫҫӗ. Трамвайсем, автобуссем, троллейбуссем хуллен ҫӳреҫҫӗ. Ҫӗр айӗнче метро поезчӗсем чупаҫҫӗ — унта вара халӑх лӑк-тулли. Ҫулсем, урамсем хӗресленнӗ вырӑнсенче ӗлӗкхи пекех светофорсем ҫунаҫҫӗ, милиционерсем тӑраҫҫӗ. Тӑкӑрлӑксемпе урамсенче ҫар патрулӗсем ҫӳреҫҫӗ. Магазинсенче карточкӑсемпе сутаҫҫӗ. Театрсемпе кинотеатрсене лекме вара йывӑртарах, мӗншӗн тесен пур театр та ӗҫлемест. Ӗҫлекен театрсенче коммерци хакӗпе бутербродсем сутаҫҫӗ. Бутерброчӗсем вара сырпа та, «любительски» текен кӑлпассипе туни те пур!

Анне те каллех ӗҫле пуҫларӗ. Халь вӑл самай сумлӑ наркоматрах ӗҫлет: унта, кашни кун мар пулин те, час-час суфле параҫҫӗ — карточкӑсӑрах. Ҫынсем каланӑ тӑрӑх, сӗтрен тӑваҫҫӗ имӗш ӑна — урӑхла каласан, сахаринпа тунӑ эрзац ӗнтӗ. Усси сахал ӗнтӗ унран е пачах ҫук тесен те юрать. Анчах ку мана пит шухӑшлаттарсах каймасть. Вӑл хырӑм выҫҫине аван ирттерсе ярать, ҫавӑншӑн юрататӑп та эпӗ ӑна. Типографи столовӑйӗнче кунсерен вӗлтӗрен яшкипе пӗрер кашӑк тулӑ пӑтти ҫисе пурӑннӑ хыҫҫӑн суфле тӗлӗнмелле тутлӑ пек туйӑнать.

Акӑ, паян мана анне суфле илни ҫинчен телефонпа пӗлтерчӗ.

— Кирлӗ пулсан, хирӗҫ илме тух, — терӗ вӑл.

Ҫичӗ сехет тӗлне эпӗ Ногин площачӗпе Разин урамӗн кӗтессине наркомат алӑкӗ умне ҫитсе те тӑтӑм. Ӗҫ пӗтесси виҫӗ минут кӑна юлнӑ. Анчах кӳршӗ ҫурт ҫинчи репродуктор: «…виҫҫӗмӗш сигнал Мускав вӑхӑчӗпе вунтӑхӑр сехетре пулать», — тесе пӗлтерчӗ.

Ман умра автомобильсемпе автобуссен фарисемпе кӑвакраххӑн ҫутала-ҫутала илекен каҫхи тӗксӗм площаадь ҫеҫ выртать. Юр тавраш Мускавра ҫук-ха. Хӑш чух ҫумӑрлӑ-мӗнлӗ ҫукалать те ҫийӗнчех ирӗлсе пӗтет. Юлашки кунсенче типӗ те сивӗ ҫанталӑк пулчӗ. Авӑ, пуш-пушӑ тӑрса юлнӑ Ильински сквер ҫумӗпе трамвайсем тӑвалла е анаталла кумаҫҫӗ. Вӗсенче халӑх туллиех.

Анне подъездран шӑпах виҫҫӗмӗш (вӑхӑт тӗрӗслелемелли) сигнал панӑ вӑхӑтра тухрӗ. Вӑл тухрӗ ҫеҫ, сасартӑк ҫав тери хӑватлӑ вӑй пӗтӗм ҫӗре кисрентерсе ячӗ. Вут-ҫулӑм, тӗтӗм, тусан капанӗ тем ҫӳллӗш ҫӗкленчӗ Ильински скверта, хӑрушшӑн, чӗрене ҫурса ямалла кӑшкӑрашнисем илтӗнчӗҫ, ҫуртсен чӳречисемпе хашакӗсем тухса сирпӗнчӗҫ. Икӗ трамвай составӗ, Ногин площадӗнчен анаканскерсем, сывлӑш хумӗпе сквера ҫитиех ҫаврӑнса ҫапӑнчӗҫ.

Ӑнланма та май ҫук, мӗн пулчӗ ку: бомба пӑрахрӗҫ-и е темскер сирпӗтрӗҫ-и? Эпир Разин урамӗпе Хӗрлӗ площадь еннелле чупрӑмӑр.

— Хӑвӑртрах, хӑвӑртрах киле! — кӑшкӑрчӗ анне.

— Апла-тӑк, каялла каяс пулать. Кунталла мар! — терӗм эпӗ.

Эпир тӑпах чарӑнтӑмӑр.

— Тӗрӗс, тӗрӗс, каялла…

Ногин площадӗнче халӑх хӗвӗшет кӑна. Скверӑн сулахай енӗпе ирттерсе ямаҫҫӗ. Сылтӑм енӗпе эпир аран пӗр икҫӗр метр пек чупса иртрӗмӗр…

Урамра, ҫул ҫинче, юн юхать, юн, халӑх, халӑх! Вилнисем, тӑрмаласа пӗтернисем, аманнисем, чӗррисем…

— Атте! Аттеҫӗм! Атя хӑвӑртрах, аттеҫӗм! Хӑрушӑ! Ай, хӑрушӑ, атте! — анраса кайнӑн кӑшкӑрать пӗр хӗрлӗ галстуклӑ ача, пальто айӗнчен тухнӑ май. Хӑй галстукне тӳрлетет, ҫав вӑхӑтрах ашшӗне йӑтса тӑратасшӑн тӗрмешет, анчах вӑйӗ ҫитмест. Ашшӗ тротуар ҫинче выртать, мӑйне унӑнне осколка касса кайнӑ иккен.

Пӗр ватӑ мӑнтӑркка карчӑк ултӑ ҫулсенчи хӗрачана, уринчен аманнӑскерне, йӑтса пырать — мӑнукӗ пулас.

— Епле-ха ӗнтӗ Зоомагазин! Тимӗршапа епле, асанне? Эс илсе паратӑп терӗн-ҫке?! — кӑшкӑрашать, турткалашать хӗрача.

Пурте ҫуйхашаҫҫӗ кунта — ачисем те, ваттисем те, хӗрарӑмӗсем те, арҫыннисем те. Кӑшкӑраҫҫӗ аманнисем те, кӑшкӑраҫҫӗ чӗррисем те.

— Пултараймастӑп, пултараймастӑп эп пӑхма, атя хӑвӑртрах каялла, — пӑшӑлтатрӗ анне, мана ҫанӑран таҫталла туртса.

Эпир каялла чупрӑмӑр, йӗри-тавра сырса илнӗ красноармеецсен ункинчен аран-аран тухрӑмӑр. Ӗнтӗ сквера йӗри-таврах хупӑрласа илнӗ. Санитари машинисемпе пушар машинисене ҫеҫ кӗртеҫҫӗ. Машинӑсем вара вӗҫӗ-хӗррисӗр килеҫҫӗ те килеҫҫӗ, хӑйсем пурте тенӗ пекех кӑшкӑртаҫҫӗ, улаҫҫӗ, вӗсен сассисем вара ҫынсен кӑшкӑрашӑвӗпе, йынӑшавӗпе, ахлатӑвӗпе пӗрлешсе каяҫҫӗ.

— Солянка урлӑ кайӑпӑр, — ҫаплах туртать мана анне ҫанӑран.

Унччен те пулмасть, пирӗн хыҫрах радиосирена янӑраса кайрӗ:
«Граждансем! Сывлӑш тревоги! Граждансем! Сывлӑш тревоги!» — янӑрарӗ диктор сасси.

Акӑ, эпир киле те чупса ҫитрӗмӗр, радио ҫаплах сывлӑш тревоги ҫинчен пӗлтерет. Чупасса вара эпир ҫеҫ мар, урамсенче те, пирӗн тӑкӑрлӑкра та тревогӑна пӑхмасӑрах халӑх чупать, пурте килелле васкаҫҫӗ. Халичченхи пек мар вӑйлӑ взрыв пулни тата тревога пирки кая юлса пӗлтерни халӑха пӑтраштарсах янӑ пулас, ку таранччен пулнӑ ҫирӗп йӗркелӗх йӗркерен тухрӗ.

— Ӑҫта пирӗн бидон? — сасартӑк аса илчӗ анне.

— Пӗлместӗп…

— Вӑл аллине ҫеҫ сулчӗ.

— Атя, ҫӑва патне унпа! — терӗ вӑл. — Темех мар! Тата мӗн курӑпӑр-ши! Ытла хӑрушӑ!

Пирӗн алӑк патӗнче «васкавлӑ пулӑшу» машини тӑрать. Эп ӑна аякранах асӑрхарӑм, манӑн утӑмсем хам сисмесӗрех хӑвӑртланчӗҫ.

Мӗн пулнӑ?

Шурӑ халатлӑ ҫынсем шӑп ҫак вӑхӑтра машина ӑшне наҫилкке кӗртсе лартрӗҫ те алӑкне хупрӗҫ:
— Кайрӑмӑр! — терӗҫ вӗсем.

— Мӗн пулнӑ?

— Эй, мӗн калаҫмалли ӗнтӗ, — шанчӑксӑррӑн аллине сулчӗ управдом, ытти ҫынсемпе пӗрле тротуар ҫинче тӑраканскер. — Пулать вӗт-ха пурнӑҫра тем те! Ме сана, тревогасӑр-мӗнсӗр! Сасартӑк!

— Кама илсе кайрӗҫ вара халь? Кама? — ҫине тӑрсах ыйтрӑм эпӗ, мӗн пулнине халь те ӑнланмасӑр.

— Скворцова лекнӗ, санӑн тусна, Бориса, — ӑнлантарчӗ управдом.

— Борьӑна? Епле?

— Пӳрт тӑррине хӑйӑр тӗрӗслеме хӑпарнӑ пулнӑ вӑл… Шӑп ҫак вӑхӑтра… Сывлӑш хумӗ ҫапса ывӑтнӑ ӑна… Чупса пытӑмӑр, вӑл сывламасть те…

Эпир аннепе иксӗмӗр хваттере улӑхрӑмӑр. Коридорта — арӑш-пирӗш. Штукатурка йӑлтах йӑтӑнса аннӑ. Кухньӑра чӳрече хашакӗсемпе кантӑк катӑкӗсем сапӑнса выртаҫҫӗ. Хамӑр пӳлӗм алӑкне аран-аран уҫрӑмӑр — унта та япаласем йӑлтах кутӑн-пуҫӑн ҫаврӑнса пӗтнӗ. Ҫил ҫеҫ ирӗклӗн ҫӳрет. Пӗр кантӑксӑр тӑрса юлнӑ чӳрече хашакӗ хӑрах петли ҫинче кӗҫ-вӗҫ татӑлса анас пек ҫакӑнса тӑрать.

— Эсир Николай Степанович ҫинчен пӗлетӗр пуль? — пирӗн алӑкран пырса пӑхрӗ кӳршӗ карчӑк сехри хӑпнипе ним тума аптӑранӑскер. — Е пӗлместӗр-и?

— Мӗн пулнӑ?

— Инкек ун! Ох, инкек! — мӑкӑртатрӗ карчӑк. Эпӗ нимӗн ӑнланмасӑрах Николай Степанович пӳлӗмне ыткӑнтӑм.

— Шкап айне пулнӑ вӑл, шкап айне. Пулать вӗт инкек, — ӑнлантарчӗ кӳршӗ.

Николай Степанович сывлама та пӑрахнӑ иккен. Кӗнеке шкапӗ айне пулса вилнӗ: Николай Степанович ыйтнипе сутма хатӗрлесе хунӑ кӗнекесем те ҫак шкапрах-мӗн. Ӑна эпӗ ку таранччен те сутайманччӗ-ха.

Шкапӗ йывӑр, ниепле те вырӑнтан хускалмасть. Юлашкинчен, темле майпа аран-аран ҫӗклерӗм те эп ӑна, Николай Степановича туртса кӑлартӑм. Унпа юнашарах тетрадь выртать. Сӑвӑ тетрачӗ. Шӑрҫалантарса ҫырнӑскер. Унӑн алли. Эпӗ кӑшт уҫрӑм та хамӑн хушамата, ята асӑрхарӑм. Сӑввине куҫпа йӗрлеме тытӑнтӑм. Кунашкаллине эпӗ ӗлӗкрех курманччӗ:

Кӗҫ вӑрман вӑранӗ акӑ,
Йӑлт вӑранӗ,
Тусӑм.

Кашни ҫулҫӑ ҫатӑлтатӗ,
Пӑшӑлтатӗ,
Тусӑм.

Ҫуркуннен ытамӗ анлӑ.

Кӗҫ унта тухса эп утӑп —
Ӗмӗр ырӑ курӑп.

Ку — мана-и? Николай Степанович вуласа паманччӗ ку сӑвва мана нихҫан та. Тен, ку — юлашки?.. Юлашки!

Боря Скворцов… Николай Степанович… Лере тата, скверта… Сасартӑк миҫе виле!

Ҫак вӑхӑтра эпӗ тата тепӗр виле ҫинчен пӗлмен иккен-ха. ЦК ҫуртне пырса тивнӗ нимӗҫ торпедипе Александр Николаевич Афиногенов — чаплӑ драматург, хаваслӑ, ӑслӑ этем, эп Николай Степанович патӗнче курнӑскер, — вилнӗ-мӗн.

Ҫак йӑлтах пӗр каҫра — 1941 ҫулхи октябрӗн 29-мӗшӗнче, аттене пытарни ултӑ кун иртсен, пулчӗ…

* * *

Виҫӗ кун баржӑсем пушатрӑмӑр эпир Ҫурҫӗр юханшыв портӗнче. Хӗл ҫитсе ҫапрӗ, ҫавӑнпа васкамалла. Шыв хранилищипе канал кӗҫ-вӗҫ шӑнса ларма пултараҫҫӗ, унччен баржӑсен хӗл каҫмалли вырӑна ҫитсе ӳкмелле.

Эпир нумаййӑнах мар — пӗр хӗрӗх ҫын та ҫук пулӗ, тӗрлӗрен учрежденисенчен килнӗскерсем. Баржисем вара, тем пысӑкӑшскерсем, тулли михӗсемпе тюксем тултарнӑскерсем, иккӗ. Иккӗш те вӗсем тимӗр баржӑсем, яп-якаскерсем, сивӗскерсем!

Пире, виҫӗ ҫамрӑка, ҫак ӗҫе янӑ чух, типографинчи ҫынсем ҫав тери ӑмсаннӑччӗ:
— Тӑраниччен ҫиетӗр хуть унта. Мӗн те пулин ҫимелли тиенӗскерсем пуль ӗнтӗ, — тенӗччӗ.

Ҫиессе вара, чӑнах та, чӑтма ҫук ҫиес килет. Ниҫта кайса кӗме ҫук. Хырӑм ҫурӑм ҫумне ҫыпҫӑнсах ларнӑ.

Анчах ку портра нимӗнле ҫимӗҫ те ҫук иккен. Пире тӑвар миххисемпе пир-авӑр фабрики валли илсе килнӗ ҫип тюкӗсене йӑттараҫҫӗ.

Ӗҫлессе ирхине сакӑр сехетрен пуҫласа каҫхине сакӑр сехетчен ӗҫлетпӗр. Ҫывӑрма та портрах ҫывӑратпӑр: хӑшӗ директор пӳлӗмӗнче, хӑшӗ медпунктра, хӑшӗ нумай тиражлӑ хаҫат редакцийӗнче.

Мана хама пуринчен те лайӑхрах вырнаҫнӑ пек туйӑнчӗ. Икӗ баржӑран пӗрин ҫине, «Альбион» ятли ҫине, шкипер каютине вырнаҫтарчӗҫ. Баржин ячӗ хитре вара, анчах мӗне пӗлтерет вӑл — пӗлместӗп. Шкипер хӑй те, баржӑсем ҫинче пӗтӗм ӗмӗрне хӑраххӑн ирттернӗ чӗмсӗр старик, пӗлмест.

Каютӑра ӑшӑ та типӗ. Кун каҫипе сивӗре, ҫил ҫинче ӗҫленӗ хыҫҫӑн ҫӑтмах пек туйӑнать.

Ир-каҫ пире порт столовӑйӗнче ҫитереҫҫӗ. Шӑн купӑста яшки тата пӗр кашӑк пӑтӑ е шӑн ҫӗрулми нимӗрӗ параҫҫӗ.

Каҫхине эпир шкиперпа иксӗмӗр чей ӗҫкелетпӗр.

Сидор Кузьмич хӑйне валли пӗр татӑк ҫӑкӑр, тепӗр касӑк салӑ илет те, варени банкине уҫса, кружкӑсене вӗри шыв ярать.

— Ме, чей ӗҫ! — тет вӑл, ман еннелле вӗри кружка тӗртсе.

Ӗҫетпӗр вара чей. Эпӗ хамӑн тӑрӑ шыва сыпатӑп, кӑнтӑрларан ятарласа хӑварнӑ ҫӑкӑр татки пур пулсан, ӑна ҫырткалатӑп. Шкипер хӑйӗн чейне салӑпа, ҫӑкӑрпа, варенипе чаплаттарать.

— Ҫывӑрас умӗн нумай ҫиме юрамасть, — асӑрхаттарать вӑл мана. Чӑн та, ман умра Сидор Кузьмич нумаях ҫимест. Эпир ӗҫленӗ чух кӑнтӑр апачӗ тӑвать вӑл. Ӑна пӗтӗмпех хӑй хатӗрлесе хӑй пӗҫерет.

Виҫӗ каҫра эпӗ пурне те хӑнӑхса ҫитрӗм. Сидор Кузьмич асаплантарнине те чиперех чӑтса ирттерекен пултӑм, вӑл ҫапла хӑтланнӑшӑн ҫилленме те пӑрахрӑм. Хӑйне май тӗрӗс тӑвать вӑл, тесе шутларӑм: хӑйӗнне вӑл — хӑй ҫиет, эпӗ те хамӑннипе ҫырлахатӑп. Ҫитет мана чей панипе те, тавтапуҫ ҫывӑрма хӑй патне кӗртнишӗн те.

Мана ку мар, урӑххи кӳрентерет.

Миҫе хут ӗнтӗ эп ӑна хамӑн кивех мар ботинкӑпа аттен ҫурма ҫӑм шарфне салӑпа тата кӗрпепе улӑштарма йӑлӑнатӑп, вӑл пур, килӗшмест те килӗшмест.

— Ним те ҫук ҫав манӑн. Мӗнпе улӑштарам-ха эп? Хам валли ҫеҫ, — хуравлать вӑл.

Унӑн мӗн пуррине эпӗ пӗлетӗп-ха — хам куҫпа хам курнӑ: сали те пур унӑн, кӗрпи те сахал мар, кравать айӗнче пӗр ещӗк пӑрҫа та ларать. Сакӑр-тӑхӑр килограмм та пулӗ унта.

— Эп ахаль мар-ҫке, лайӑх япалах паратӑп сире, — ӳкӗтлетӗп Сидор Кузьмича. — Нумай та ыйтмастӑп тата — пӗр татӑк салӑ та, тепӗр кило е кӗрпе, е пӑрҫа. Ботинкине илетӗр-и унта, шарфне-и — хӑвӑрӑн ирӗк.

Япалисене эп ятарласах, аннепе калаҫса татӑлсах, илсе тухнӑччӗ. Портра улӑштармалли тупӑнатех тенӗччӗ. Эпӗ портра ӗҫлеме тӳр килессине малтанах пӗлнӗ-ҫке-ха.

Анчах ӗҫ тухмасть те тухмасть. Шкипер килӗшмест.

Кӗҫӗр эп карап ҫинче юлашки каҫ ирттеретӗп. Ыран пирӗн ӗҫ пӗр виҫӗ сехет ӗҫлемелӗх анчах. Вара килелле ҫул тытатпӑр.

— Ну, мӗнле, Сидор Кузьмич? — каллех ыйтрӑм эп, чей ӗҫсе пӗтерсен, вӑл ҫиме чарӑнасса кӗтмесӗрех.

Шкиперӑн кӑмӑлӗ кӑштах ҫаврӑннӑ пек пулчӗ:
— Нуккӑ кӑтарт-ха, эппин, мӗн унта сан? — терӗ вӑл.

Ботинкине тӗ, шарфне те вӑл темиҫе хут курнӑ ӗнтӗ, анчах эп пурпӗр вӗсене каллех тыттартӑм.

— Пӑхӑр-ха лайӑхрах, аван вӗт?

Сидор Кузьмич малтан аллипе хыпашлакаларӗ, сӑтӑркаларӗ, унтан, чӗпкуҫ патне илсе пырса, витӗр тинкерсе пӑхрӗ, хӑрах ботинкине, алли ҫине хурса, виҫсе те пӑхрӗ, калӑн, ӑна пахалӑхӗ мар, йывӑрӑшӗ ытларах интереслентерет тейӗн. Акӑ, эпӗ ӗнтӗ, ӗҫ тухать-ха, тесе, савӑнмах пуҫланӑччӗ, сасартӑк вӑл мана:
— Ҫук, ӗҫ тухмасть. Укҫасӑр пуҫне эп сана нимӗн те пама пултараймастӑп, — тесе хучӗ.

Манӑн план аркансах кайрӗ. Ӗнтӗ ыран, ҫула май Тӗп пасара кӗрсе, унӑн укҫипе мӗн те пулин илесси ҫеҫ юлать.

— Мӗн чухлӗ паратӑр-ха эсир?

— Пӗр ҫӗр аллӑсем пама юрать пуль, — шухӑшларӗ шкипер. — Юрӗ, ӑҫта каймасть, иккӗшне парӑп.

Килӗшмелле-и, килӗшмелле мар-и? Эп ӗнтӗ хамӑр киле, тахҫантанпах мӑрйине кантӑкран кӑларнӑ тимӗр кӑмакапа ҫеҫ ӑшӑтса пурӑнакан пӳлӗме, ҫитнӗ пек туйрӑм. Хутатӑп та ҫав тимӗр кӑмакана, анне ӗҫрен таврӑниччен мӗн те пулин тутлӑ апат-ҫимӗҫ хатӗрлетӗп: сӑмахран, пасарта тулӑ кӗрпи тупма май килсен — тулӑ пӑтти е ҫӗрулми пӗҫеретӗп. Тен, хӗрлӗ кӑшман пӗҫерсен авантарах? Вӑл ҫӗрулминчен икӗ хут йӳнӗрех-ҫке! Эппин, ботинкӑпа шарф укҫипе эп икӗ хут ытларах кӑшман илме пултаратӑп, енчен, вӗсене сутасах пулсан. Сутмасан та, вӗсемшӗн кӑшман ытларах улӑштарса пама пултараҫҫӗ.

Эпӗ хам ӑшра ҫимӗҫсен хакӗсене виҫе пуҫларӑм: пӗр килограмм ҫӗрулми пасарта халь ҫӗр е ҫӗр аллӑ тенкӗ тӑрать. Пӑр килограмм кӑшман — аллӑ тенкӗ…

Эппин…

— Мӗскер чӗнместӗн? — ыйтрӗ Сидор Кузьмич. — Кирлӗ мар-тӑк, как хошь, вӑйпа илместӗп!

— Килӗшетӗп…

— Ну, юрӗ, эппин. Халь ҫывӑрӑпӑр. Ыран татӑлӑпӑр…

Ирхине эпӗ ирех баржа пушатма чупрӑм. Сидор Кузьмич ҫывӑратчӗ-ха. «Ҫывӑртӑрах, кайран та кӗреп», — шухӑшларӑм хам.

Баржӑсене эпир вуникӗ сехет тӗлнелле ҫеҫ пушатса пӗтертӗмӗр. Эпӗ столовӑйне те каймарӑм, тӳрех «Альбион» ҫине таврӑнтӑм та шкипер каютине кӗтӗм:

— Сидор Кузьмич, эпир пушатса пӗтертӗмӗр. Ак халь сирӗн пата килтӗм…

— Мӗн тума?

— Укҫа… Укҫа патне…

— Чӑнах-и? — йӗкӗлтӳллӗн лӗхлетсе илчӗ шкипер. — Эп сана ӗнерех патӑм-ҫке ӑна.

— Епле — патӑм?

— Эс мӗн, иккӗмӗш хут шӑйӑрасшӑн-им манран укҫа, путсӗр! — кӑшкӑрса тӑкрӗ Сидор Кузьмич. — Ун пек хӑтланан пулсан, халех эп милицие кӑшкӑратӑп. Ав, мӗнлескер вӑл!

…Эп ҫуранах Мускав еннелле ҫул тытрӑм. Ҫил, сивӗ вичкӗн ҫил, хирӗҫ кастарать, лайӑх тасатма ӗлкӗреймен асфальт тӑрӑх шурӑ юра вӗҫтерет. Эпӗ шоссе хӗррипе, пӗчӗк кӗртсем урлӑ аша-аша, пите ҫиле хирӗҫ тытса, нимӗн шухӑшсӑр малалла утатӑп. Акӑ, Никольски текен ял, чугун ҫул кӗперӗ, Войков завочӗ, троллейбус паркӗ, ҫул юппи, «Сокол» метро хыҫала тӑрса юлчӗҫ. Мӗн чухлӗ утрӑм-ши эпӗ — пӗр сехет-ши, иккӗ-ши е виҫҫӗ-ши? Вунӑ е вунпилӗк ҫухрӑм-ши?

Мускав пӗтӗмпех юрпа витӗннӗ; унта та кунта кӗрт хӳсе кайнӑ. Вӗсене халь тасатакан та ҫук, ун вырӑнне юра халь тӗрлӗрен кусатӑрансем, танк гусеницисем, сахал йышлӑ Мускав ҫыннисемпе фронта каякан салтаксен аттисем таптаҫҫӗ. Фронтра ӗҫсем лайӑхланнӑ ӗнтӗ. Мускав ҫывӑхӗнче нимӗҫсене хытах тӑн кӗртрӗҫ. Унта халь тӑршшӗпех тӑшман техники арканса выртать, нимӗҫ салтакӗсен виллисем туп-тулли.

Ленинградски шоссепе, унтан малалла Горьки урамӗпе пирӗн ҫарсем иртеҫҫӗ. Вӗсем урам хӗрринчи ансӑр хушӑсемпе, тимӗр чӗрӗпсемпе баррикадӑсем ҫумӗпе, хӗсӗне-хӗсӗнех малалла талпӑнаҫҫӗ. Хула, пысӑкскер, чӗмсӗрскер, хӗллехи сивӗ тӗтрепе витӗннӗ. Фанерсемпе е хура каркӑҫсемпе хулласа хунӑ виткӗҫсем витӗр хаяррӑн пӑхать вӑл. Симӗссӗн-кӑваккӑн йӑлтлатса илекен автомобиль фарисемпе куҫне мӑчлаттарать вӑл. Ӗмӗлке пек сайра хутра ҫеҫ иртсе ҫӳрекен ӳкӗнчӗк те тӗксӗм сӑн-питлӗ ҫынсен сывлӑшӗпе сывлать вӑл.

Киле эп тӗттӗмленсе ларсан тин ҫитрӗм. Хывӑнмасӑрах сивӗ кӑмака умне лартӑм.

Кӗҫех анне ӗҫрен таврӑнчӗ, хӑйех кӑмака хутса ячӗ, юр-вар хатӗрлеме пикенчӗ.

— Чирлесе ӳкмен-и эсӗ? — ыйтрӗ вӑл манран шиклӗн.

Чӑнах та, чирлемен-ши эпӗ?

— Ҫук, — терӗм ҫавӑнтах. — Ывӑнтӑм ҫеҫ.

Анне япаласем пирки те, ҫимӗҫ пирки те шарламарӗ. Аван пулчӗ.

Темиҫе каҫ умлӑ-хыҫлах тӗлӗкре кӑшкӑрашнӑ иккен эпӗ.

— Мӗн пулчӗ? — ӑнланмасть анне. — Тен, сана бандитсем е вӑрӑсем хытӑ хӑратнӑ пуль? Темшӗн пӗрмай жуликсем пирки кӑшкӑратӑн, сике-сике тӑран, вӗтеленен, тата, каҫар та мана. — вӑл хӗрелсе кайрӗ, — усал сӑмахсемпе вӑрҫан…

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех