Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: Вӑрҫӑ секречӗ

Автор: Чӑвашсен патшалӑх издательстви

Ҫӑлкуҫ: Гайдар, Аркадий Петрович. Вӑрҫӑ секречӗ: [повеҫ] / А. П. Гайдар. — Шупашкар: Чӑвашсен патшалӑх издательстви, 1936. — 175 с.

Ҫул: 1936; Хушнӑ: 2020.05.29 19:09

Пуплевӗш: 3107; Сӑмах: 29649

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Паллӑ мар

Темӗнле инкеке пула пуйӑс пӗр полустанкӑра икӗ сехет чарӑнса тӑчӗ те Мускава виҫӗ сехет ҫурӑра тин ҫитрӗ.

Севастопале каякан пуйӑс Мускавран шӑп пилӗк сехетре тухса каять. Натка Шегаловӑн тетӗшӗ патне кӗрсе тухма вӑхӑт юлмарӗ, ҫавӑнпа Натка кӑмӑлсӑр пулчӗ.

Вара вӑл корпус штабӗнчи коммутатор урлӑ автомат телефонпа начальник кабинетне ыйтрӗ те Шегалова телефон патне чӗнчӗ.

— Тете, эпӗ Мускавра!.. — тесе кӑшкӑрчӗ Натка телефон тӑрӑх салхуллӑн. — Эпӗ, тетӗп. Эпӗ, Натка. Тете, пуйӑс пиллӗкре тухса каять. Сана курасси пулмасть ӗнтӗ, шел, пит те шел ӗнтӗ, тете, — тет вӑл.

Наткӑна хирӗҫ ятлаҫса каларӗҫ пулмалла, мӗншӗн тесен вӑл хӑйне айӑпланине сирес тесе пит те хӑвӑрт-хӑвӑрт калаҫма тытӑнчӗ. Унтан ӑна темле ырӑ та кӑмӑллӑ сӑмахсем каларӗҫ пулас: вӑл сасартӑк савӑнса йӑл кулса илчӗ.

Комсомолка Натка телефон будкинчен тухрӗ, кӑшт шӑхӑрса илчӗ, хӑйӗн кӑвак тутӑрне тӳрлетрӗ те, ытла туллиех мар чышса тултарнӑ ҫул ҫӳремелли мишукне хулпуҫҫи ҫине ывӑтса хучӗ.

Унӑн нумай кӗтмелле пулмарӗ. Часах автомобиль кӑшкӑрса ячӗ, вокзал умне автомобиль ҫитсе чарӑнчӗ те, орденлӑ ҫирӗп старик Натка умӗнче машина алӑкне уҫса ячӗ.

— Мӗн васкатӑн-ха ӗнтӗ? — тесе ятласа илчӗ вӑл Наткӑна. — Ну, ыран кайнӑ пулӑттӑнччӗ. «Тете», «шел»… пуйӑс пилӗк сехетре…

— Тете, — айӑплӑн та савӑнӑҫлӑн калаҫма тытӑнчӗ Натка. — Сана калама лайӑх — «ыран» теме. Эпӗ ахаль те виҫӗ талӑк кая юлтӑм. Хула комитетӗнче те «ыран» терӗҫ, анне те сасартӑк «ыран кайӑн-ҫке» тесе тархаслама тытӑнчӗ. Кунта та пуйӑсӗ икӗ сехет чарӑнса тӑчӗ… Эсӗ, тете, Крымра та темиҫе ҫӗр хут, Кавказра темиҫе ҫӗр хут пулнӑ ӗнтӗ. Эсӗ бронепоезд ҫинче те ҫӳренӗ, аэропланпа та вӗҫсе курнӑ. Эпӗ, тете, пӗрре санӑн сӑн ӳкерчӗкне куртӑм. Эсӗ тӑратӑн, Буденнӑй тата темле начальниксем. Эпӗ ниҫта та пулман, нимӗнпе те ҫӳремен, ниҫта та кайса курман вӗт. Эсӗ, тете, миҫере ӗнтӗ! Аллӑран та иртнӗ ӗнтӗ, эпӗ вунсаккӑрта ҫех. Эсӗ «ыран» та «ыран» тетӗн. Эх эсӗ…

— Ой, Натка, — тесе хӑранӑ пекех пулса каларӗ Шегалов. Вӑл Натка ҫапла тулӑксӑр та шавлӑн калаҫнипе нимӗн калама аптӑраса тӑнӑ. — Ой, Натка, эсӗ каснӑ та лартнӑ манӑн Маруськах иккен! — терӗ вӑл ӑна хирӗҫ.

— Эсӗ, тете, ватӑлса кайнӑ-ҫке, — тет малалла Натка. — Эпӗ сана ак мӗнле астӑватӑп. Эсӗ хураҫӗ лӗкпе. Аяккуна вӑрӑм, ҫап-ҫутӑ хӗҫ ҫакнӑ. Шпорӑсем чӑнкӑрр, чӑнкарр тӑваҫҫӗ. Эсӗ пирӗн пата ӑҫтан пынӑччӗ-ха? Санӑн аллу ун чухне аманнӑччӗ. Ҫапла пӗрре эсӗ ҫывӑрма выртрӑн, эпир тепӗр хӗрачапа, Веркӑпа, санӑн хӗҫе ерипен туртса кӑлартӑмӑр та кӑмака хыҫне пытанса пӑхкалатпӑр. Анне пире курчӗ те хулӑпа ҫаптарма тытӑнчӗ. Эпӗр ӳлеме тытӑнтӑмӑр. Эсӗ вӑрантӑн та аннерен ыйтатӑн: «Тарук, хӗрачасем мӗншӗн йӗреҫҫӗ?» — тетӗн. — Вӗсем, путсӗрсем, санӑн хӗҫне туртса кӑларнӑ. Кӗҫ-вӗҫ хуҫса пӑрахӗҫ, — тет анне. Эсӗ кулса ятӑн: «Эх, Тарук, манӑн хӗҫе ҫакӑн пек хӗрачасемех хуҫма пултарсан, вӑл начар хӗҫ пулнӑ пулӗччӗ. Ан тив вӗсене, пӑхчӑр ӗнтӗ», терӗн. Ҫавна астӑватӑн-и эсӗ тете?

— Ҫук, астумастӑп, Натка, — тесе йӑл кулса илчӗ Шегалов. — Нумай вӑхӑт иртнӗ унтанпа. Вунтӑххӑрмӗш ҫултах пулнӑ вӑл. Эпӗ ун чухне Бессараби ҫывӑхӗнчен килнӗччӗ.

Машина Мясницки урампа ерипен ҫех пырать. Ҫынсем ӗҫрен таврӑннӑ вӑхӑт. Автобуссем, грузовиксем тата трамвайсем чарӑна пӗлми кӗмсӗртетеҫҫӗ. Анчах кусем пурте Наткӑна кӑмӑла кайнӑ — этем хӗвӗшни те, тусанлӑ сарӑ автобуссем те, чӑнкӑртатса иртекен трамвайсем те. Трамвайӗсем таҫти инҫетри паллӑ мар хула хӗррисене Дангауеровкӑна, Дорогомиловкӑна, Сокольникине, Туфелев рашчи, Марйина рашчи патнелле тата таҫталла та каякан хӑйсен ҫыхланса пӗтнӗ паллӑ мар ҫулӗсемпе киле-киле пӗрлешеҫҫӗ те, каллех уйрӑла-уйрӑла каяҫҫӗ.

Хӗсӗк Мясницки урамран Земльяной вал еннелле ҫаврӑнсан, шофёр машинӑна хӑвӑртрах ячӗ те, машина асфальт сарнӑ, хытӑ карса хунӑ пустав утиял евӗрлӗ сарлака та тӗксӗм кӑвак урам тӑрӑх ҫӑмӑллӑн та ҫемҫен сӑрласа кӑна пыма тытӑнсан, Натка хӑйӗн питне ҫил хытӑрах пырса ҫаптӑр та хура ҫӳҫӗсене мӗнле кирлӗ апла варкӑштартӑр тесе, хӑйӗн кӑвак тутӑрне пуҫӗнчен туртса салтса илчӗ.

Пуйӑса кӗтсе вӗсем ваксалри буфетӑн сулхӑнлӑ террасси ҫинче чарӑнчӗҫ. Кунтан чукун ҫул йӗрӗсем, уҫӑ семафорсем, тата асфальтланӑ чӑнкӑ платформӑсем лайӑх курӑннӑ; унта ҫынсем дачӑсене каякан пуйӑссем ҫине ларма васкаса утнӑ.

Шегалов икӗ ҫын валли апат, пӗр бутылка сӑра тата мороженӑй илсе килме каларӗ.

— Тете, — терӗ шухӑша кайнӑ пек пулса Натка, — виҫӗ ҫул каярах эпӗ сана хам вӗҫевҫӗ е тинӗс ҫинчи пӑрахут капитанӗ пуласшӑнни ҫинчен каланӑччӗ. Халь ӗҫ ҫапла ҫаврӑнса кайрӗ: малтан мана совпартшкула ячӗҫ: вӗрен совпартшкулта, — терӗҫ, халӗ ӗнтӗ пионерсем хушшинче ӗҫлеме ячӗҫ: кай та ӗҫле, теҫҫӗ.

Натка турилккине аяккалла пӑрса лартрӗ те, час ирӗлекен кӗрен мороженӑй хунӑ пӗчӗк чашкӑна илсе Шегалов ҫине, хӑй ыйтнине хирӗҫ вӑл мӗн каласса кӗтсе, пӑхрӗ.

Анчах Шегалов пӗр стакан сӑра ӗҫсе ячӗ, алтупанӗпе хӑйӗн хытӑ мӑйӑхӗсене шӑлса илчӗ те, Натка малалла мӗн каласса кӗтсе ларчӗ.

— Ҫапла, пионер ӗҫне ячӗҫ, — терӗ тепӗр хут Натка. — Вӗҫевҫӗсем вӗҫеҫҫӗ хӑйсен ҫулӗсемпе. Пӑрахутсем ҫӳреҫҫӗ хӑйсен тинӗсӗсемпе. Верка — лешӗ, санӑн хӗҫне манпа пӗрле туртса кӑлараканскер, тепӗр икӗ ҫултан инженер пулать. Эпӗ пионер ӗҫӗ ҫинче ларатӑп, мӗншӗннине пӗлместӗп.

— Эсӗ хӑвӑн ӗҫна юратмастӑн-им? — тесе ерипен ыйтрӗ Шегалов. — Юратмастӑн та, ӗҫне те тӑваймастӑн пуль?

— Юратмастӑп, — терӗ Натка чӗреренех. — Эпӗ, тете, хам та пӗлетӗп: вӑл ӗҫ кирлӗ, паха ӗҫ… Эпӗ ӑна хам та пӗлетӗп. Анчах мана эпӗ хам вырӑнта мар пек туйӑнать. Ӑнланмастӑн-им? Ну, акӑ, сӑмахран, граждӑн вӑрҫи пуҫлансассӑн сана: Шегалов, винтовкӑна ан тытӑр, хӗҫне хурӑр та, ҫав шкула кайса ачасене грамматикӑпа арифметика вӗрентӗр, тенӗ пулсан, эсӗ мӗн тунӑ пулӑттӑн вара?

— Манран вара грамматикӑна начар вӗрентекен ҫын пулнӑ пулӗччӗ, — тесе, сыхланса, шӳт туса илчӗ Шегалов. Вӑл кӑшт чӗнмесӗр ларчӗ те, аса илсе, йӑл кулса ярса каларӗ:  — Пӗрре мана отрядран чӗнсе илчӗҫ, фронтран каялла куҫарчӗҫ. Вара шӑп виҫӗ уйӑх хушши, чи хӗрӳ вӑхӑтра, эпӗ сӗлӗпе утӑ тиенӗ вагонсене шутларӑм, ҫӑнӑх тултарнӑ мишуксене фронта ярса тӑтӑм, купӑста тултарнӑ пичкесене вагонсем ҫине тиесе тӑтӑм. Манӑн отряда та тахҫанах аркатса тӑкнӑ. Пирӗннисем тахҫанах малалла фронт урлӑ каҫса кайнӑ та пулнӑ. Тахҫанах тата пирӗннисене каялла та ывӑтса пӑрахнӑ пулнӑ. Эпӗ ҫаплах ҫӳретӗп, шутлатӑп, виҫетӗп, яратӑп, тӗрӗсрех пултӑр, ытларах пултӑр, лайӑхрах пултӑр тесе тӑрӑшатӑп. Сан шухӑшпа ҫак мӗнле туйӑнать?

Ҫиленнӗ пек пулса ларакан Наткӑна Шегалов пит-куҫӗнчен пӑхрӗ те кӑмӑллӑн тепӗр хут ыйтрӗ:

— Эсӗ хӑвӑн ӗҫне тума пултараймастӑн-и? Апла пулсан, хӗрӗм, вӗренсе пыр, тӑрӑшарах ӗҫле. Эпӗ хам та ӗлӗк йӳҫӗ купӑстана салтак яшкинче кӑна ҫинӗ. Унтан вара купӑста та вагонсемпе кайрӗ, табак та, селедка та. Вилме пуҫланӑ выльӑхсене икӗ эшелона ҫӑлса хӑвартӑм, ҫитерсе тӑрантартӑм, тӳрлетрӗм. Килчӗҫ фронтран вунулттӑмӗш арминчен приемщчиксем. Пӑхаҫҫӗ — выльӑхсем пӗр пек те яка. «Эй турӑ, — теҫҫӗ, — пирӗншӗнех ҫакӑн пек телей пулчӗ-ши? Пирӗн полксем, ывӑнса, начарланса ҫитнӗскерсем, пӗр ҫӗрулмипе кӑна тӑранса пурӑнаҫҫӗ», — теҫҫӗ. Астӑватӑп паянхи пек, пӗр канӑҫсӑр комиссар мана чуптӑвасшӑнах, чуптӑвасшӑнах тӑрӑшать.

Кунта Шегалов чарӑнса тӑчӗ те Натка ҫине хыттӑнрах пӑхса илчӗ.

— Чуптӑвассине эпӗ паллах, чуптумарӑм. Кӑмӑлӑм манӑн ҫапла. Ҫийӗр, юлташсем, хӑвӑрӑн сывлӑхӑрсемшӗн, — тетӗп. Ҫапла ҫав… Эпӗ мӗн ҫинчен калаттӑм-ха. Эсӗ ан пӑшӑрхан, Натка. Вара пурте кирлӗ пек пулӗ. — Ҫиленнӗ Натка аяккипе пӑхса, Шегалов хӑй ҫывӑхӗнчен иртсе пыракан командирпа васкамасӑр курнӑҫса илчӗ.

Натка Шегалов ҫине шанчӑксӑрла пӑхса илчӗ. Мӗн вӑл: ӑнланмарӗ-ши е ахаль ҫапла?..

— Мӗнле пултараймастӑп? — тесе ыйтрӗ Натка ҫиленсе. — Кам каларӗ сана? Эсӗ ӑна ху шухӑшласа кӑлартӑн. Акӑ кам.

Хӑйне ҫапла пит те тӗртнипе вӑл, хӗрелсе кайса, хӑй ӗҫлеме пултарни ҫинчен темӗн чухлӗ тӗслӗхсем илсе ӑна каласа кӑтартрӗ. Вӑл ӗҫне те начар тумасть, лайӑх ӗҫлет. Ҫуллахи лагерье тухма чи лайӑх хатӗрленес тӗлӗшпе пулнӑ ӑмӑртура вӗсем пӗтӗм крайра пӗрремӗш вырӑн илнӗ. Ҫавӑншӑн ӗнтӗ вӑл ҫак канма каймалли путёвкӑна, пионерсен чи лайӑх лагерьне, Крыма каймалли путёвкӑна илнӗ те.

— Эх, Натка, — тесе намӑслантарчӗ ӑна Шегалов. — Санӑн савӑнмалла кӑна, эсӗ… Пӑхатӑп эпӗ сан ҫине… ну, мӗнле эсӗ Натка, ман Маруська евӗрлех иккен… Вӑл та вӗҫевҫӗ пулнӑччӗ! — хурланчӑклӑн кулса илсе пӗтерчӗ вӑл хӑйӗн сӑмахне. Вара шпорӑсемпе чӑнкӑртаттарса тенкел ҫинчен ура ҫине тӑчӗ, мӗншӗн тесен чан ҫапрӗ те, радиорупорсем Севастопале каякан 2-мӗш номерлӗ пуйӑс ҫине лартма пуҫлани ҫинчен хыттӑн кӑшкӑрса пӗлтерме тытӑнчӗҫ.

Туннель витӗр вӗсем платформӑ ҫине тухрӗҫ.

— Каялла килме тухнӑ чухне телеграмма ярса пӗлтер, — терӗ ӑна Шегалов юлашкинчен. — Вӑхӑт пулсан, хирӗҫ тухса кӗтсе илӗп, хамӑн вӑхӑт пулмасан, кама та пулсан ярӑп. Пӗр ик-виҫӗ кун хӑна пулса пурӑнӑн. Шуркӑна курӑн. Эсӗ ӑна халӗ паллаяс ҫук ӗнтӗ. Ну, сыв пул-ха тепре куриччен!

Вӑл хӑйӗн пиччӗшӗн ҫак хура куҫлӑ хӗрне юратнӑ, мӗншӗн тесен вӑл ӑна хӑйӗн малтанхи хӗрне, Маруськӑна, пит те хытӑ аса илтернӗ. Маруська вӑл ашшӗ патне фронта пынӑ та, ашшӗ хӑйӗн отрячӗпе шавлакан Украина хирӗсем тӑрӑх тата вут-кӑвар ӑшӗнче ҫунакан Бессараби чиккисем тӑрӑх хӑвӑрт ыткӑнса ҫӳренӗ вӑхӑтра фронтра, вӑрҫӑра вилсе кайнӑ.

Ирхине Натка вагон-ресторана кайрӗ. Унта пушах, ҫынсем сахал пулнӑ. Пӗр ют патшалӑх ҫынни, хӗрлӗ ҫӳҫлӗскер, хаҫат вуласа ларнӑ. Ҫар ҫыннисем иккӗн шахмӑтла вылянӑ.

Сӗтел ҫинче чечексем лартнӑ чӳлмек, тата хӗрри таранах пит те тутлӑ, хаклӑ пирожнисем тултарнӑ кӗленче ваза ларнӑ.

Вӑл вазӑна Натка аяккарах тӗртсе лартрӗ те хӑйне пӗҫернӗ ҫӑмартапа чей пама ыйтрӗ.

Чей сивӗнессине кӗтсе ларнӑ чухне вӑл чечек хыҫӗнчен такам манса хӑварнӑ журнала туртса кӑларать. Журналӗ пӗлтӗрхискер пулнӑ.

«Ҫапла ӗнтӗ… пӗтӗмпех кивви: «Австрире рабчисен демонстрацине персе вӗлерни», «Марселри докерсен забастовки». Вӑл тепӗр страницине уҫрӗ те куҫӗсене хӗсрӗ. — Ку та ҫава… Ку та каллех иртни-пулниех».

Унӑн умӗнче хура, хуйхӑллӑ хӑюпа ҫавӑрса хунӑ сӑн ӳкерчӗкӗ выртать: вӑл Румынири, тӗрӗсрех каласан Молдавири, еврей комсомолки Марица Маргулис пулнӑ. Пилӗк ҫуллӑха катӑркӑна ямалла сут тунӑскер, вӑл унтан тарнӑ, анчах тепӗр ҫулталӑкран ӑна каллех тытнӑ та, Кишинёври тӗрмен нимӗн шарламасӑр ларакан башнисенче вӗлернӗ пулнӑ.

Ҫемҫе, тӗрӗсех мар формӑлӑ хура пит-куҫлӑскер. Кӑштах сапаланнӑ хура ҫивӗтсем, тата шӑтарас пек пӑхакан ҫутӑ та лӑпкӑ куҫӗсем.

Ӑна жандармсен йӑлтӑрка ҫутӑ тумтирлӗ офицерӗсем е никама та шеллемен сигуранцӑн следовательсем патне малтанхи тӗпчеве илсе пынӑ вӑхӑтра вӑл ҫапла тӑнӑ та пулмалла, ун чухне вӑл ҫапла пӑхнӑ та пулмалла.

…Марица Маргулис.

Натка журнала хупрӗ те ӑна малтанхи вырӑнах хучӗ.

Ҫанталӑк улшӑнса пынӑ. Ҫил вӗрнӗ, горизонтран хӑвӑрт чупакан йывӑр пӗлӗтсем ҫывхарса килнӗ. Вӗсем мӗнле пӗрлешсе пынисене, вӗсем хуралса пынине, унтан пӗрле куҫса шуса пынине, тата ҫав вӑхӑтрах пӗрин витӗр тепри шуса пынӑ пек курӑнса, харсӑррӑнах пӗрлешсе ҫил-тӑвӑл пӗлӗчӗсем пулса пыни ҫине Натка нумайччен пӑхса ларчӗ.

Йӗпе-сапа ҫанталӑк ҫывхарса килет. Официантсем йывӑр та тусанлӑ чӳречесене васкаса хупаҫҫӗ.

Пысӑках мар станци умӗнче пуйӑс сасартӑк чарӑнчӗ. Вагона тата икӗ ҫын кӗчӗҫ: пӗри — ҫӳлӗскер, кӑвак куҫлӑскер, сулахай куҫӗ айӗнче хӗреслӗ ҫӗвӗклӗскер, унпа пӗрле тата ҫавӑн пекех ҫутӑ сӑнлӑ пӗр ултӑ ҫулти ача кӗчӗ, анчах кунӑн куҫӗсем хура та савӑнӑҫлӑ.

— Кунта, — терӗ ача пушӑ сӗтел ҫине кӑтартса. Вӑл пукан ҫине вӑр-вар хӑпарса, чӗркуҫҫи ҫине тӑрса, кӗленче вазӑна хӑй патнелле сиктерчӗ.

— Атте… — терӗ вӑл хӑйӗн пӳрнисемпе пысӑк хӗрлӗ панулми ҫинелле кӑтартса.

— Юрӗ, анчах кайран, — терӗ ашшӗ.

— Юрӗ, кайран, — тесе ачи килӗшрӗ те, панулмине илсе, турилккепе юнашар хучӗ.

Ҫын кӗсйинчен пирус кӑларчӗ.

— Алька, эпӗ шӑрпӑк манса хӑварнӑ. Кай-ха, илсе кил, — терӗ вӑл.

— Ӑҫта? — тесе ыйтрӗ те ача пукан ҫинчен хӑвӑрт сиксе анчӗ.

— Купере сӗтел ҫинче, сӗтел ҫинче ҫук пулсан, вара пальто кӗсйинче.

— Вара пальто кӗсйинче, — тесе ача тепӗр хут каларӗ те вагонӑн уҫӑ алӑкӗ патнелле утрӗ.

Кӑвак френчлӑ ҫын хаҫата уҫса саркаласа тытрӗ. Натка, ҫак кӗскен пупленипе пит те интересленсе итлесе лараканскер, ун ҫине чалӑшшӑн ырламан пек пӑхса илчӗ.

Акӑ чӳрече хыҫӗнче, пуйӑса тапранса кайма сигнал парса, кондуктор шӑхӑртрӗ. Френч тӑхӑннӑ ҫын хаҫата аяккалла хучӗ те хӑвӑрт тухрӗ. Вӗсем иккӗн килсе кӗчӗҫ вара.

— Эсӗ мӗн тума пытӑн? Эпӗ хам та илсе килеттӗм, — терӗ ача, каллех пукан ларкӑчӗ ҫине чӗркуҫленсе ларса.

— Эпӗ ӑна пӗлетӗп, — терӗ ашшӗ. — Анчах эпӗ, тепӗр хаҫатне манса хӑварнине аса илтӗм.

Пуйӑс хӑвӑртрах кайма пуҫларӗ. Вӑл кӗпер урлӑ шавласа каҫса кайрӗ, Натка вара ҫил-тӑвӑлла ҫӑмӑр ҫӑвакан юхан шыв ҫине, улӑхсем ҫине куҫне вӗҫерте пӗлмесӗр пӑхма пуҫларӗ. Сасартӑк Натка ак мӗн асӑрхарӗ: ачи ашшӗнчен темӗн ҫинчен ыйтса, аллине Натка еннелле кӑтартать. Ашшӗ нимӗн ҫаврӑнмасӑр-тумасӑр пуҫӗпе тайрӗ.

Ача пукансен хыҫӗсенчен тыткаласа Натка патне пычӗ те кӑмӑллӑн йӑл кулса илчӗ.

— Ку манӑн кӗнеке, — терӗ вӑл чечексем хыҫӗнчен курӑнса тӑракан журнал ҫинелле кӑтартса.

— Мӗншӗн санӑн? — ыйтрӗ Натка.

— Мӗншӗн тесен эпӗ ӑна манса хӑварнӑ. Ну, ирхине манса хӑварнӑ, — тесе ӑнлантарчӗ вӑл, Натка ӑна кӗнекине парасшӑн мар пуль тесе шухӑшланипе.

— Санӑн пулсан, илех эппин, — терӗ Натка. Вӑл вӑхӑтра Натка унӑн куҫӗсем йӑлтӑртатса илнине тата аран-аран палӑракан куҫ харшийӗсем пӗр ҫӗрелле пӗрӗннине асӑрхарӗ. — Эсӗ мӗн ятлӑ?

— Алька, — терӗ вӑл пит те уҫҫӑн, вара журнала ярса илсе хӑйӗн вырӑнӗ патнелле чупса кайрӗ.

Натка вӗсене хӑй Симферопӑльре пуйӑс ҫинчен ансан тепӗр хут курчӗ. Алька уҫса пӑрахнӑ чӳречерен пӑхса, инҫе мар ларакан тусен тӑррисем ҫинелле аллипе кӑтартса, ашшӗне темӗн ҫинчен каланӑ ун чухне.

Пуйӑс малалла Севастопӑлелле карлаттарчӗ. Натка, мишукне ҫурӑм хыҫне уртса ярса, хуланалла утрӗ. Вӑл пирвайхи автомашина ҫинех ларса хӑйне пӗрре те паллӑ мар тинӗс хӗррине паянах кайма шут тытрӗ.

Кӑвак шӑлаварпа майка тӑхӑнса, аллине алшӑлли тытса, кукӑр-макӑр сукмаксемпе Натка Шегалова пляж патнелле анать.

Вӑл платан йывӑҫҫи аллейӗ ҫине тухсассӑн, ту ҫинелле хӑпаракан ача ушкӑнне тӗл пулчӗ. Вӗсем, савӑнӑҫлӑскерсем, тусанланнӑскерсем, ывӑннӑскерсем, мишуксем, баулсем, карҫинкасем йӑтса пыраҫҫӗ. Вӗсен аллисенче тата хӑйсем васкаса пухнӑ ҫаврака чулсемпе час ҫӗмӗрӗлекен рак хуранӗсем. Вӗсенчен нумайӗшӗсем хӑйсен ҫӑварӗсене ҫул хӗрринчи кӑвасак тутӑллӑ пиҫсе ҫитмен иҫӗм ҫырлине чыхса тултарнӑ пулнӑ.

— Сывӑ-и, ачасем? Ӑҫтан килтӗр? — тесе ыйтрӗ Натка, ачасен ҫак шавлӑ та тӗрле йышши ҫынлӑ ушкӑнӗ патне ҫитсен.

— Ленинградсем!.. Мурмӑнсем!.. — тесе хавассӑн кӑшкӑрчӗҫ ӑна хирӗҫ.

— Машинӑпа е пӑрахутпа килтӗр? — терӗ Натка.

— Пӑрахутпа, пӑрахутпа! — ырӑ сӑмахшӑн савӑннӑ пек пулса харӑссӑн шавласа илчӗҫ тинӗспе тин килнӗ ачасем.

— Ну, кайӑрах, анчах аллейӑпа ан кайӑр, сулахаялла пӑрӑнса ҫӳлти сукмакпа утӑр, унтан ҫывӑхарах пулать.

Натка пӗҫерекен вӗри чулсем ҫине, шӑп ҫыран хӗрринех анса ҫитсен, пионерсен лагерьӗн аслӑ вожатӑйӗ Алеша Николаев Ялтӑран велосипедпа ҫил пек вӗҫтерсе килнине курах кайрӗ.

— Натка, — терӗ вӑл велосипед ҫинчен сиксе анса, — уралсем килсе ҫитрӗҫ-и?

— Курман, Алеша. Ленинградсене халӗ тӗл пултӑм, тата ирхине темскерле пӗр вунӑ ҫынна тӗл пулнӑччӗ. Каллех украинсем пулмалла.

— Ну, апла пулсан килмен-ха.

— Натка, — тесе кӑшкӑрчӗ вӑл каллех, велосипед ларчӑкӗ ҫине сиксе ларса, — шыва кӗрсе тухсассӑн ман пата е Федор Михайлович патне кӗр-ха. Пит те кирлӗ, паха ӗҫ пур.

— Мӗн ӗҫ тата? — тӗлӗнчӗ Натка. Анчах Алеша аллипе сулчӗ те анаталла вӗҫтерчӗ.

Тинӗс пит те лӑпкӑ, шывӗ ҫутӑ та ӑшӑ.

Натка ачаранах хӑвӑрт юхакан сивӗ шывра шыва кӗме хӑнӑхнӑ, ҫавӑнпа тӑварлӑ та лӑпкӑ хумсем ҫинче ишме калама ҫук кулӑшлах ҫӑмӑллӑн туйӑннӑ ӑна. Вӑл инҫете ишсе кайрӗ. Кунтан, тинӗс ҫинчен, ҫав кипарис паркӗсем, ешӗл те симӗс иҫӗм ҫырли пахчисем, кукӑр макӑр сукмаксемпе сарлака аллейӑсем, калама ҫук пысӑк ту патӗнче сарӑлса выртакан ҫак пӗтӗм лагерь пит те пысӑккӑн та илемлӗн курӑнса выртать.

Каялла таврӑннӑ чухне вӑл Алеша хӑй патне кӗме чӗннине аса илчӗ. «Мӗн ӗҫ пур вара унӑн манпа, ҫитменнине тата паха ӗҫ?» тесе шухӑшларӗ те Натка, чӑнкӑ сукмак ҫинелле пӑрӑнса, йывӑҫ турачӗсене сиркелесе, лагерь штабӗ еннелле утрӗ.

Часах вӑл пӗр уҫланкӑна, шыв пӑрки кранлӑ лутака будка патне пырса тухрӗ. Унӑн ӗҫесси килчӗ. Шывӗ ӑшӑ та тутлӑ мар. Ту ҫинчен юхакан ҫӑл шывӗсем юхса пырса тулса тӑракан бассейн нумаях та пулмасть кӗтмен ҫӗртенех ӑшӑкланса юлнӑ. Лагерьте кускала пуҫланӑ, ҫӗнӗ ҫӑлкуҫсем шырама чупнӑ, вара юлашкинчен тусем ҫинче пӗр пысӑках мар таса кӳлӗ тупнӑ. Анчах ӗҫсем темӗншӗн пит те вӑраххӑн пулса пынӑ.

Натка пынӑ чухне Алеша Николаев килте пулман. Ӑна — вӑл тин кӑна гаража тухса кайрӗ, тесе пӗлтерчӗҫ. Уралсен лагерьтен вуникӗ километрта машини ҫӗмӗрӗлсе кайнӑ та, вӗсем пулӑшу ыйтма ҫынсене янӑ пулнӑ.

Вӑл янӑ ҫынсем Толька Шестаковпа Владик Дашевски, хӗрелсе кайнӑскерсем, хӑйсене мӑнна хурса, унтах тенкел ҫинче ларнӑ. Анчах ҫапах та вӗсем хӑйсене мӑнна хуни Толькӑна ҫул ҫинче хӑйӗн кӗсйисене панулми татса тултарма, Владикне темӗскерле пит те мӑнтӑр ламсӑркка ачана панулми юлашкийӗпе ҫурӑмран ҫатлаттарма чарса тӑман.

Вӑл ача нумайччен ҫиленсе енчен енне ҫаврӑнкаласа тӑнӑ, анчах кам ӑна ҫатлаттарнине ниепле те ӑнланса илмеймен, мӗншӗн тесен Толька Владик нимӗн те пулман пек лӑпкӑнах ларнӑ.

— Эсӗ ӑҫтисем? Эсӗр миҫен килтӗр? — тесе ыйтрӗ Натка ламсӑркка ачаран.

— Тамбов патӗнчен. Эпӗ пӗчченех килтӗм, — терӗ именчӗк хулӑн сасӑпа вӑл ача. — Колхозран эпӗ. Мана премилесе ячӗҫ кунта.

— Мӗнле премилесе? — ӑнланса илеймесӗр ыйтрӗ Натка.

— Баранкин ман хушамат. Ҫемен Михайлов Баранкин, — тесе хавассӑн ӑнлантарса пачӗ вӑл ача.

— Мана ак мӗншӗн премилесе ячӗҫ: эпӗ савӑт шухӑшласа кӑлартӑм.

— Мӗнле савӑт?

— Куҫарса ҫӳремелли, фильтрлаканни, — терӗ те Баранкин, ним те туман пек ларакан ултавҫӑ ачасем еннелле шанчӑксӑр пӑхса илсе, ҫиленсе ҫапла каларӗ:  — Кам ку ҫурӑмран перкелешет? Ахаль те тарланӑ, тата ҫитменнине перкелешеҫҫӗ! — терӗ.

Натка Баранкинран тӗплӗреххӗн ыйтса пӗлме ӗлкӗреймерӗ, мӗншӗн тесен ӑна крыльца ҫинче тӑракан ҫӳлӗ старик чӗнсе илчӗ. Вӑл лагерь пуҫлӑхӗ Федор Михайлович пулнӑ.

— Кӗр-кӗр, — терӗ вӑл Наткӑна пӳлӗмелле кӗме ҫул парса.

— Лар. Акӑ мӗн, Ната, — тесе пуҫларӗ вӑл пит те йӑваш сасӑпа. Вӑл сасса илтсессӗн Натка сасартӑк шикленсе кайрӗ.

— Тури санатори отрядӗнче вожатӑй Корчаганов чирленӗ, унӑн помошникӗ Нина Карашвили урине чулпа кастарнӑ. Ури шыҫма пуҫланӑ. Пирӗн халӗ, хӑвах куратӑн, килекенсене йышӑнмалла, хӗрӳ ӗҫ. Эсӗ пулни питӗ лайӑх пулчӗ-ха — терӗ.

— Анчах эпӗ ҫӗнӗрен килекенсене йышӑнас ӗҫре те, хӗрӳ ӗҫре те нимӗн те ӑнланмастӑп, — терӗ Натка хӑраса. — Эпӗ хам та кунта, Федор Михайлович, виҫҫӗмӗш кун кӑна-ха.

— Сана нимӗн ӑнланмалли-тумалли те кирлӗ мар, — терӗ вирлӗн калаҫакан старик хӑйӗн вӑрӑм та хыткан аллисемпе сулкаласа. — Унта фельдшерица та сестрасем те пур. Вӗсем хӑйсемех йышӑнаҫҫӗ. Санӑн мӗн тумалла? Эсӗ вожатӑй пулатӑн. Ну, звенон-звенон уйӑратӑн, звенисене палӑртса хуратӑн, отряд советне суйлатӑр. Мӗн тата сана ӑнлантарса памалли пур вара? Эсӗ вожатӑй пулнӑ вӗт.

— Икӗ ҫул, — терӗ Натка ҫиленсе. — Федор Михайлович, вӑл Корчаганов нумайччен чирлӗ выртӗ-ши? Тен, вӑл тата пӗр-икӗ эрне чирлесе выртӗ?

— Мӗн эсӗ мӗн калаҫан? — аллисемпе сулкаласа, пуҫӗпе сулласа каларӗ пуҫлӑх. — Ну, пилӗк кун, ултӑ кун. Унтан каллех вара мӗн ҫӳрес килнӗ таранах ирӗкре ҫӳре. Аван пит, те час калаҫса татӑлтӑмӑр. Эпӗ ӗҫе хӑвӑрт тума юрататӑп. Ну, халӗ кай ӗнтӗ, кай. Нина пӗччен унта пӗтӗмпех аптӑраса ҫитнӗ.

— Миҫе ҫын хуть вӑл отрядра? — тесе салхуланса ыйтрӗ Натка.

— Кайсан пӗлӗн, каях, кай, — терӗ тепӗр хут старик, чӗриклетекен хӑмӑш пукан ҫинчен тӑрса. Алӑк патнелле вӑрӑммӑн ярса пусса вӑл ҫапла хушса каларӗ:  — Вӑт лайӑх та. Пит те лайӑх, часах калаҫса татӑлтӑмӑр, килӗшрӗмӗр.

Лагерте мӗн пурӗ пилӗк отряд пулнӑ. Натка кӗтмен ҫӗртен вожатӑя лекнӗ тури санатори отрядӗнче виҫӗ кун хушши ырми-канми ӗҫ вӗресе тӑчӗ.

Вӑтам Атӑлпа Чулхула крайӗнчен килнисем, юлашки ушкӑн пулмалла, тин килсе ҫитнӗ. Хӗрачасем ҫӑвӑнса палаткӑсене сапаланса пӗтнӗ, арҫын ачисем, хуралса, пылчӑкланса, тусанланса пӗтнӗскерсем, ваннӑ пӳлӗмӗн алӑкӗ патӗнче кӗпӗрленсе тӑраҫҫӗ.

Ванна пӳлӗмне вӗсем ултшарӑн-ултшарӑн кӗрсе тухнӑ. Шыв патне пырса тӑрсассӑн, вӗсем ҫухӑрашаҫҫӗ, шывпа сирпӗтеҫҫӗ, тата крансене пӳрнисемпе пӑкӑлаҫҫӗ те, шыва уҫӑ чӳречерен сирпӗнтерсе пӗрӗхтерсе выляҫҫӗ. Чӳрече леш енчен чечек йӑранӗсем хушшинче мӗшӗлтетекен рабочи, Гейка, темиҫе хутчен те вӗсене чарӑнма хушса хыттӑн каланӑ сасӑ илтӗнет.

— Ҫитӗ, ҫитӗ сире ашкӑнма! — тесе кӑшкӑрать чӳречерен сара уран, вӑрӑм сухаллӑ Гейка хӑйӗн хулӑм сассипе. — Акӑ сире вӗлтӗрен илем те пӗҫертем пӗрре. Мӗнле ашкӑнма юратакан халӑх пулать ҫав?

Отрядри дежурнӑй, куктӗриллӗ пионер Иоська Розенцвейг, ваннӑ пӳлӗмне темиҫе хут та чупа-чупа кӗрсе тухса каять. Вӑл тытӑнкӑлӑн пӗрмаях кӑшкӑрать:

— Мӗн айкашатӑр! Чарӑнӑр ӗнтӗ айкашма! — тет.

Ҫӗнӗрен килнӗ ачасем, Иоська хӑй те лагерьте виҫҫӗмӗш кун кӑна пурӑннине, вӑл хӑй вӗсенчен те ытларах ашкӑнакан ача иккенне пӗлменскерсем, лӑпланса тӑраҫҫӗ. Иоська хытӑ кӑшкӑрнипе вӗсем вӑтаннӑ пек пулса, шывран сике-сике тухса, хӑпӑл-хапӑл шӑлӑнкаласа, труҫиксем тӑхӑнса яраҫҫӗ.

Вӗсем ваннӑ пӳлӗмӗнчен кӗтӳпе чупа-чупа тухаҫҫӗ. Ҫӑвӑнса тасалнӑскерсем, симӗс, кӑвак труҫиксемпе кӑвак кӗпесем тӑхӑнса, вӗсем хӗрлӗ галстукӗсене ҫыхичченех пӗринчен пӗри ӑмӑртса ҫӳҫ касакан патне черет йышӑнма вӗҫтереҫҫӗ.

— Иоська! — тесе чӗнсе илчӗ Натка. — Акӑ мӗн, дежурнӑй. Ҫӳҫ кастарнӑ хыҫҫӑн пурне те чечче кастарма, хул кастарма, фельдшер пӳлӗмне хӑваласа яр… Площадка тӑрӑх чупас чухне пурте пур, хул кастармалла пулсан — нихӑшӗ те ҫук.. Ну-ка, хӑвӑртрах, — терӗ.

— Чечче кастарма! — тесе кӑшкӑрать пысӑк пуҫлӑ пӗчӗкҫӗ Иоська, площадка ҫине чупса тухса. — Кам хул кастарман, часрах тух!

— Нина! — тесе чӗнчӗ Натка терраса ҫинче хӑйӗн пулӑшаканне курса. Нина бамбук туя ҫине тайӑнса ерипен уткаласа ҫӳрет. — Эсӗ ма ҫӳретӗн. Лар. Нина, пирӗн миҫе октябренок-ха?

— Пирӗн вунӑ октябренок, шӑп пӗр звено. Вӗсем патне звено пуҫлӑхне Роза Ковалёвӑна лартмалла пулать. Ингулов черкеспе мӗн тумалла? Вӑл, Натка пӗр сӑмах та вырӑсла пӗлмест вӗт.

— Ингулова, Нина, Кубань казак ачине янӑ звенонах ярас пулать.

— Лыбатька?

— Ия, Лыбатька ҫав. Вӑл черкесле кӑштах калаҫма пӗлет. Пушкӑрт хӗрне, Эминене, халӗ октябреноксем патӗнчех хӑвар-ха. Вӗсем пӗр-пӗрине калаҫмасӑрах лайӑх ӑнланаҫҫӗ. Пӑх-ха, вӑл мӗнле чупса ҫӳрет.

Пӗр кӗтесрен сасартӑк дежурнӑй Иоська сиксе тухрӗ.

— Каҫхи апат тума вӑхӑт! — тесе кӑшкӑрчӗ вӑл сывлӑшне ҫавӑраймасӑр, ӑна такам уринчен мӑйкӑчпа ҫаклатса илнӗ пек пӗр ури ҫинчен теприн ҫине сиккелесе.

— Сигнал пар, эпӗ халех пыратӑп, — терӗ Натка. «Иоськӑна звеновой тӑвас пулать, — тесе шухӑшларӗ Натка. — Пӗчӗкҫӗ те кулӑшла, анчах хӑй пит ҫивӗч».

Сакӑр сехет ҫурӑра пит-куҫсене ҫуса шӑлсене тасатаҫҫӗ. Ҫӗрле дежурнӑй пулакан cестра темӗн чухлӗ градусник йӑтса кӗрет те, Натка вара пӗтӗм лагерьӗн аслӑ вожатӑйӗ патне кун каҫиччен мӗнле ӗҫлени ҫинчен кӗскен рапорт пама каять. Ун хыҫҫӑн вӑл вара пушанать.

Каҫ шӑрӑх, уйӑх ҫутиллӗ пулчӗ. Комсомолецсем волейболла вылякан площадкӑра нумайччен кӑшкӑрашу, мече ҫапнисем тата сутье шӑхӑртнисем илтӗнчӗҫ.

Анчах Натка площадкӑ патне каймарӗ. Вӑл ту ҫине хӑпарчӗ те пӗр пӗччен ларакан чул ҫамка патнелле сукмакпа пӑрӑнса утрӗ.

Майпеле вӑл инҫе кайнӑ, вара ывӑннипе лапсӑркка юман вулли кутне чул ҫине канма ларчӗ.

Чӑнкӑ ҫыран хӗрринче лӑпкӑ тинӗс хуралса выртать. Таҫта моторлӑ кимӗ тӑрлатать.

Унта тин Натка хӑйпе юнашарах тенӗ пек, кипариссен ӗмӗлки айӗнче, сӑрт хӗрринчех пӗр пӗчӗкҫӗ ҫурт, ачасем вылякан ҫурт пекскер, ларнине курах каять, чӳречисенчен ним ҫутӑ та курӑнмасть.

Таҫта кӗтесрен такам утнӑ сасӑ илтӗнчӗ. Натка хӑйне ан асӑрхаччӑр тесе йывӑҫсен ӗмӗлки тӗлне шалалла сикрӗ.

Иккӗн тухрӗҫ. Уйӑх вӗсен пит-куҫӗсене ҫутатса ячӗ. Анчах ҫӗр темӗнле тӗттӗм пулас пулсан та, Натка вӗсене сассисенченех палласа илнӗ пулӗччӗ.

Пӗри вӗсенчен лешӗ, ҫӳлӗскер, ҫырӑскер, френч тӑхӑннӑскер, унпа юнашар, унӑн аллинчен тытса, Натка паллакан Алька пырать.

Натка пытанса ларакан йывӑҫ патне пыриччен вӗсем темӗскер пирки тавлашса илчӗҫ пулмалла та кӑштах нимӗн чӗнмесӗр утрӗҫ.

— Мӗнле сан шутпа, ҫавӑн пек япаласемшӗнех тавлашма кирлӗ-ши вара пире, Алька? — чарӑнса ыйтрӗ ҫӳлӗскер.

— Кирлӗ мар, — килӗшрӗ ачи, вара вӑл ҫиленсе ҫапла каларӗ: — Атте, атте, тетӗп, эсӗ мана йӑтӑсӑнччӗ. Эпӗр утатпӑр та утатпӑр, ҫурт патне ҫапах ҫитейместпӗр, — терӗ.

— Мӗнле ҫитейместпӗр. Акӑ эпӗр киле ҫитрӗмӗр те. Ну, пӑх-ха, акӑ ҫурт, акӑ эпӗ ӗнтӗ ҫӑраҫҫине те кӗсьерен кӑлартӑм.

Вӗсем крыльца патнелле пӑрӑнчӗҫ те часах хӗрринчи чӳречере, тинӗс ҫинелле пӑхаканнинче, ҫутӑ курӑнчӗ.

«Вӗсем Севастополь урлӑ килчӗҫ, — тавҫӑрса илчӗ Натка. — Анчах мӗн тӑваҫҫӗ-ха вӗсем кунта?» тесе шухӑшларӗ.

Каялла таврӑннӑ чухне вӑл ҫул тӑрӑшшӗпех темӗскер хӑй пӗлекен паха япалана аса илесшӗн тӑрӑшса пычӗ, анчах мӗн аса илмеллине вӑл хӑй те пӗлеймен.

Дежурнӑй сестра пӳлӗмӗнче ӑна ҫакӑн ҫинчен каласа пачӗҫ: Толька Шестаков, тӑватӑ уран утса хӗрачасен палатине вӑрттӑн йӑпшӑнса пырса, пушкӑрт хӗрне Эминене ура кӗлинчен ярса илнӗ; пушкӑрт хӗрӗ хӑранипе пит те хытӑ кӑшкӑрса янӑ, тата хӗрлӗ ҫӳҫлӗ мӑнтӑркка Вострецова нумайччен кулса выртса хӗрсене ҫывӑрма кансӗрленӗ. Ҫапах та пурте лӑпланса выртнӑ. Натка куншӑн савӑнчӗ ӗнтӗ, вара вӑл ҫавӑнтах палаткӑсемпе юнашарах, хӑйӗн пӳлӗмне кайрӗ.

Ҫӗрле калама ҫук пӑчӑ та шӑрӑх пулнӑ. Ҫӗрле тинӗсре темӗскер кӗрлесе, кӗмсӗртеттерсе тӑнӑ, анчах Натка хытӑ ҫывӑрнӑ, ир еннелле вӑл аван тӗлӗк курнӑ.

Натка ҫичӗ сехет ҫитеспе вӑранчӗ. Тӳшек ҫиттипе пӗркенсе вӑл душ айне ҫӑвӑнма кайрӗ. Унтан вӑл сарлака терраса ҫине ҫара уран тухрӗ. Тинӗсре инҫетре горизонт патнелле каякан вӑрҫӑ карапӗсем мӑкӑрланаҫҫӗ. Пур енчен те, пур ҫӗртен те типсе ҫитеймен ешӗл чӑтлӑхран вӗҫен-кайӑксен сассисем илтӗнеҫҫӗ. Террасӑран инҫе мар рабочи Гейка вутӑ ҫурать.

— Аван! — тесе Натка хытах мар кӑшкӑрса илчӗ те, таҫта чул сӑрт айӗнчен хӑй сасси пекех — савӑнӑҫлӑ, таса уҫӑ сасӑ кӑшкӑрнине илтсен, кулса ячӗ.

— Натка… мӗн эсӗ? — тесе тӗлӗнсе ыйтнине вӑл хӑйӗн хыҫӗнчен илтрӗ.

— Карапсем, Нина… — терӗ Натка йӑл кулма чарӑнмасӑрах, аллипе инҫетри йӑлтӑртатакан горизонт ҫине кӑтартса.

— Лайӑх карапсем, — килӗшрӗ Нина. — Натка, эсӗ илтрӗн-и вӗсем ҫӗркаҫ тинӗсре мӗнле кӗмсӗртеттернине? Эпӗ вӑрантӑм та илтетӗп: у-уху! ух! Тӑтӑм та палаткӑсем патне кайрӑм. Нимӗн те ҫук, пурте ҫывӑраҫҫӗ. Пӗр Владик Дашевски кӑна вӑранчӗ. Эпӗ ӑна «ҫывӑр», тетӗп. Вӑл выртрӗ. Эпӗ палаткӑран тухрӑм. Вӑл терраса ҫине чупса тухрӗ. Карлӑк ҫине хӑпарса тӑчӗ те аллисемпе юпаран ярса тытрӗ, ниепле те ӑна вӗҫереес ҫук. Тинӗсре ҫутӑсем, снарядсем ҫурӑлаҫҫӗ, прожекторсем. Ман хамӑн та питӗ курас килет. Эпӗ ӑна калатӑп: «Владик, кайса ҫывӑр,» — тетӗп. Тархасласа та, ятлаҫса та пӑхатӑп, линейка ҫине чӗнсе кӑларап тесе те хӑрататӑп. Вӑл юпаран ярса тытнӑ та чул пек хытса кайнӑ, нимӗн те чӗнмест. Мӗнле эсӗ нимӗн те илтмен апла?

— Нина, — кӑшт чӗнмесӗр тӑрсан ыйтрӗ Натка, — эсӗ кунта темле икӗ ҫынна тӗл пулман-и?… Пӗри ҫӳлӗскер, атӑпа, кӑвак френч тӑхӑннӑ, унпа пӗрле пӗчӗкҫӗскер. Шурӑ пуҫлӑ та хура куҫлӑ арҫын ача.

— Кӑвак френчпа?.. — терӗ Нина. — Ҫук, Натка, кӑвак френч тӑхӑннӑ, арҫын ачапа ҫӳрекен ҫынна тӗл пулман. Кам вӑл, Натка?

— Эпӗ хам та пӗлместӗп. Пит те кӑмӑллӑ арҫын ача.

— Френч тӑхӑннӑ ҫыннине курнӑ эпӗ Натка, — терӗ кӑшт тӑрсан аса илсе Нина. — Анчах унпа пӗрле нимле ача та ҫукчӗ, вӑл юланутпала ту ҫинелле сукмакпа хӑпарса ҫӳретчӗ. Лаши унӑн ҫӳлӗ те ырханччӗ, аттисем вараланчӑкчӗ.

— Пичӗ ҫинче пысӑк ҫӗвӗ пур, — терӗ Натка хушса.

— Ҫапла, пичӗ ҫинче пысӑк ҫӗвӗ пур. Кам вӑл, Натка? — тесе ыйтрӗ те Нина, хӑйӗн юлташӗ ҫине пит те интересленсе пӑхса илчӗ.

— Пӗлместӗп, Нина.

— Эпӗ ҫывӑрса тӑтӑм, вӑратма звонок пама юрать-и? — терӗ пысӑк сасӑпа дежурнӑй, алӑкран тухса.

— Юрать, — терӗ Натка. — Шанкӑртаттар. «Епле ламсӑркка», тесе шухӑшларӗ вӑл Баранкин кӗске аллисемпе сулкаласа, чан патнелле ҫирӗппӗн утса кайни ҫине пӑхса.

Ку ача Тамбов патӗнчи колхозран, ҫураки вӑхӑтӗнче куҫса ҫӳрекен ремонтлакан-фильтрлакан савӑт тунӑшӑн «премилесе» янӑ леш Баранкин пионер пулнӑ иккен.

Ҫав савӑтӑн мӗн пур машини-хатӗрӗсем алпа туртса ҫӳремелли пӗчӗк урапа ҫинӗ вырнаҫнӑ. Унта мӗн пурӗ те икӗ лаххан, пӗр ала, виҫӗ кивӗ мишук, икӗ хыркӑч тата пӗр купа ҫӗтӗк-ҫурӑк пулнӑ. Трактӑрсем хыҫҫӑн хире тухса, ҫак ача савӑчӗ пекскер моторсем валли шыва тасатнӑ тата трактӑрсем ӗҫлемен чухне вӗсене пылчӑк-тусанран тасатнӑ.

Баранкин чан патне пычӗ, сӳсленсе пӗтнӗ кантӑран вӗҫне аллипе хытӑ ярса тытрӗ те пит те хытӑ шанлаттарма тытӑнчӗ. Наткӑпа Нина ун еннелле пӗр харӑс ҫаврӑнса тӑчӗҫ те, пӗр харӑс кӑшкӑрса ӑна ерипентерех ҫапма хушрӗҫ.

Хыр вӑрманӗ варринче, хӑйӑр тӗми ҫинче, ачасем ушкӑнӑн-ушкӑнӑн канса лараҫҫӗ.

Кашни хӑй мӗн тӑвас тенӗ, ҫавӑнпа аппаланать. Пӗрисем, Натка тавра пухӑнса ларса, вӑл вӗсене негрсен пурнӑҫӗ ҫинчен вуланине итлесе лараҫҫӗ, теприсем темӗскер ҫыраҫҫӗ е ӳкереҫҫӗ, виҫҫӗмӗшсем ерипен шакла выляҫҫӗ, тӑваттӑмӗшсем ҫӗҫӗпе темӗн каскалаҫҫӗ, пиллӗкмӗш ушкӑнӗ ахалех, нимӗн те тумасть, вӗсем месерле выртнӑ та хырсем ҫинчи йӗкелсене шутласа выртаҫҫӗ е ерипен ашкӑнаҫҫӗ.

Владик Дашевскипе Толька Шестаков пит те меллӗ вырнаҫса выртнӑ. Вӗсем сылтӑм еннелле ҫаврӑнса выртсассӑн, Натка негрсем ҫинчен вулани илтӗннӗ. Сулахай еннелле ҫавӑрӑнсассӑн, вӗсем Иоська «Малыгин» пӑрҫӗмӗрен поляр тинӗсӗнче ҫӳрени ҫинчен вуланине итлесе выртнӑ. Кӑштах каялла шуҫса кайсан, йывӑҫ тӗми хыҫӗнчен никам та сисмелле мар Кашинпа Баранкина ҫурӑмран чӑрӑш йӗкеллипе шаплаттарма пит майлӑ пулнӑ. Тата, юлашкинчен, кӑштах кӑна малалла шусан, хулӑ вӗҫӗпе пушкӑрт хӗрне Эминене ура тупанӗнчен кӑтӑклама меллӗ пулнӑ. Эминепе виҫӗ вырӑс хӗрачи тата октябренок Карасиков шакла выляса лараҫҫӗ, анчах Эмине, пит лайӑх выляканскер, вӗсене пӗрмаях лартать.

Вӗсем ҫапла турӗҫ те. Негрсем ҫинчен те, пӑрҫӗмӗрен ҫинчен те итлерӗҫ, Баранкина чӑрӑш йӗкеллипе ҫурӑмӗнчен икӗ хут шаплаттарса илчӗҫ. Пӗр ӗҫе тума кӑна — Эминене ура тупанӗнчен хулӑпа кӑтӑклама вӗҫем шикленчӗҫ: кӑтӑкласан, Эмине уринчен йытӑ ярса илнӗпе пӗрех пит хытӑ ҫухӑрса ярассине малтанах пӗлнӗ.

— Толька, — терӗ Владик, — эсӗ илтрӗн-и ҫӗркаҫ мӗнле хаплаттарчӗҫ? Эпӗ ҫывӑратӑп, сасартӑк хап-хап…, шарт-шарт…, кӗмсӗр-кӗмсӗр… Фронтри пекех… Карапсем тинӗсре тупӑсем печӗҫ. Вӗсен маневрӑсем пулнӑ темӗскер. Эпӗ, Толя, фронтра ҫуралнӑ.

— Суеҫтерех, — терӗ ӑна хирӗҫ Толька. — Эсӗ яланах мӗн те пулин шухӑшласа кӑларатӑн.

— Нимӗн те суймастӑп. Мана анне пӗтӗмпех каласа кӑтартрӗ. Эсӗ Польшӑра Брест-Литовск ӑҫтине пӗлетӗн-и? Ҫук. Ну, эпӗ кайран сана картӑ ҫинче кӑтартӑп. Ҫирӗммӗш ҫулта хӗрлисем хӑҫан пынине анне аса илеймерӗ. Вӗсем пит шӑппӑн пынӑ. Хӗрлисем каялла чакнине вара пит лайӑх астӑвать. Пӗр кун е икӗ кун пӗрмаях кӗрӗслеттерсе тӑнӑ тет. Кунӗн-ҫӗрӗн кӗрлесе тӑнӑ. Юлька ятлӑ аппана тата Юзефа ятлӑ асаннене анне нӳхрепе пытарнӑ. Нӳхрепре ҫурта ҫунать, тет, асанне пӗрмаях мӑкӑртатса кӗлтӑвать, тет. Кӑшт кӑна лӑплансанах Юлька ҫӳлелле тухать, тет. Кӗрӗслеттерме пуҫласанах вӑл каллех нӳхрепе сикет, тет.

— Аннӳ ӑҫта пулнӑ? — тесе ыйтрӗ Толька. — Эсӗ пӗтӗмпех йӗркипе каласа пар.

— Эпӗ халь те йӗркипе каласа паратӑп. Анне пӗрмаях ҫӳлте чупкаласа ҫӳренӗ: е ҫӑкӑр илсе пырса парать, е сӗт пырса парать, е тата япаласене ҫыхса хатӗрлет. Сасартӑк тӗттӗм пулнӑ тӗлелле лӑпланчӗ, тет. Юлька ларать. Никам та ҫук лӑпкӑ, — вӑл нӳхрепрен тухасшӑн пулнӑ. Тухма тӑнӑ, нӳхреп хупӑлчине питӗрнӗ пулнӑ. Анне таҫта тухса кайнӑ та, ҫиелтен Юлька ниҫта та ан тухса ҫӳретӗр тесе ешчӗк лартса хӑварнӑ. Унтан алӑк сасси илтӗнет — ку анне пулнӑ. Вӑл нӳхрепе уҫать. Хӑй хашкаса пӳлӗннӗ, ҫипуҫсем, ҫӳҫӗсем сапаланса кайнӑ, тет. «Тухӑр» тесе каларӑм, тет. Юлька тухнӑ. Асанне тухасшӑн мар, тет. Тухмасть, тет, мӗн тӑвас тетӗн эсӗ. Аран-аран ӳкӗтлекелесе ӑна та кӑлартӑмӑр, тет. Атте винтовка йӑтнӑ кӗрет, тет. «Хатӗр-и? — тесе ыйтать, тет. — Ну, часрах, васкӑр». Асанне пымасть, тет, хӑй аттене ҫиленсе усаллӑн вӑрҫать, тет.

— Мӗн тесе вӑрҫнӑ вара вӑл апла? — тӗлӗнет Толька.

— Мӗнле мӗн тесе? Акӑ мӗншӗн: атте поляк вӗт, хӑй вырӑссен хӗрлисемпе пӗрле тухса каять. Акӑ мӗншӗн вӑрҫнӑ ӗнтӗ асанне ӑна.

— Асаннӳ вара ҫаплах юлнӑ-и?

— Юлчӗ тет. Хӑй те пымасть, ыттисене те ямасть, тет. Атте ӑна кӗтессе лартрӗ тет те, ларчӗ тет вара унта. Пирӗннисем картишне тухнӑ та тӳрех урапа ҫине. Тавралла пӗтӗмпех ҫунать, тет — ял та ҫунать, костел ҫунать… Вӗсем снарядсем пырса ӳкнипе тивсе кайнӑ. Малалла мӗн пулнине вара анне манса пӗтнӗ, вӑл пӗтӗмпех пӑтраштарса пӗтернӗ: каялла мӗнле чакнине, вӗсене тӑшмансем мӗнле ҫавӑрса, хупӑрласа илнине астумасть, мӗншӗн тесен ҫавӑн чухне ҫул ҫинче эпӗ ҫуралнӑ вара. Ман пирки вара пирӗннисем хӗрлисенчен ҫухалса юлса нимӗҫсем патне Хӗвелтухӑҫри Пруҫҫие тыткӑна лекеҫҫӗ. Эпӗр унта тӑватӑ ҫул-и е пилӗк ҫул пурӑнтӑмӑр.

— Аҫу сирӗн мӗншӗн винтовкӑпа пулнӑ вара?

— Вӑл, Толька, халӑх милицийӗнче пулнӑ. Польшӑна хӗрлисем пырсассӑн, пирӗн халӑх милицийӗ пулса тӑнӑ. Вӗсем помещчиксемпе ҫавӑн йышши тӗрлӗ ҫынсене тытнӑ… Тытсассӑнах — ревкома.

— Аҫуна унта юлма юраман, — килӗшрӗ Толька. — Тен, ӑна кайран ҫакса та вӗлернӗ пулӗччӗҫ.

— Пулма та пултарнӑ. Пирӗн асатте ниҫта та пулман, ревкомра курьер кӑна пулнӑ, ҫапах та тӗрмере пӗр ҫулталӑк тытса усранӑ. Аппа манӑн — халӗ вӑл ӗнтӗ ҫирӗм саккӑрта, — халӗ те тӗрмерех ларать. Малтан лартнӑ ӑна — виҫӗ ҫул ларнӑ вӑл. Унтан кӑларса янӑ — виҫӗ ҫул ирӗкре пулнӑ. Халӗ каллех тытса хупнӑ. Тӑватӑ ҫул ларать ӗнтӗ.

— Час кӑлармалла-и ӑна?

— Ҫук, часах мар-ха. Тата тӑватӑ ҫул иртсен кӑлараҫҫӗ. Вӑл Мокотов тӗрминче ларать. Унтан часах кӑлармаҫҫӗ.

— Вӑл коммунист-и?

Владик нимӗн чӗнмесӗр пуҫне тайрӗ те иккӗшӗ те, хӑйсем калаҫни ҫинчен шухӑшласа тата Натка негрсем ҫинчен вуланине итлесе, шӑпланса ларчӗҫ.

— Толька! — шӑппӑн та хавассӑн калаҫма пуҫларӗ сасартӑк Владик. — Эпӗр иксӗмӗр те вӗреннӗ ҫынсем пулнӑ пулсан, мӗн пулнӑ пулӗччӗ-ши? Ну, калӑпӑр, химиксем пулнӑ пулар. Эх, шухӑшласа кӑларӑттӑмӑр эпир мӗнле те пулин маҫ е порошок, унпа хӑвна ху сӗретӗн, сана никам та курма пултараймасть. Эпӗ таҫта пӗрре ҫавӑн пек кӗнеке вуланӑччӗ. Пирӗн иксӗмӗрӗн ҫавӑн пек порошок пулсанччӗ!

— Эпӗ те вуланӑ… Владик, вӑл ӗнтӗ пӗтӗмпех суя вӗт, — тесе кулса илчӗ Толька.

— Суя пулсан, суя пултӑр! Ну, суя мар пулсан?

— Суя мар пулсан? — интересленчӗ Толька та. — Ун чухне вара эпир мӗн те пулин шухӑшласа кӑларнӑ пулӑттӑмӑр.

— Мӗн унта шухӑшласа кӑлармалли! Илнӗ пулӑттӑмӑр эпир патшалӑх чиккине ҫитиччен билетсем.

— Мӗн тума билетсем? — тӗлӗнчӗ Толька. — Пире ахаль те никам та курас ҫук.

— Тӑмпай эсӗ! — кулса илчӗ Владик. — Эпӗр малтан вӑл порошокпа сӗрӗнмесӗр кайнӑ пулӑттӑмӑр. Мӗн тума пирӗн совет ҫӗршывӗнче апла хӑтланмалла. Ҫитнӗ пулӑттӑмӑр эпир чикӗ хӗррине, вара хире кайса хамӑра хамӑр ҫав порошокпа сӗрнӗ пулӑттӑмӑр. Унтан чикӗ урлӑ каҫнӑ пулӑттӑмӑр. Тӑрать, калӑпӑр, жандарм — эпир ун ҫумӗнченех иртетпӗр, вӑл пире нимӗн те курмасть.

— Ун патне хыҫалтан пырса, ӑна пуҫӗнчен чышкӑпа шаплаттарсан та аван, — тесе сӗнчӗ Толька.

— Апла та юрат, — терӗ Владик килӗшсе. — Вӑл та вара, Баранкин пек, ҫаврӑна-ҫаврӑна пӑхнӑ пулӗччӗ.

— Ҫук, апла мар ӗнтӗ, — хирӗҫлерӗ Толька. — Баранкина эпир ерипен, шӳт туса кӑна вӗт. Лере шаплаттарнӑ та шаплаттарнӑ пулӑттӑмӑр, унта ҫаврӑнкаласах тӑраймӑн вара. Ну, юрӗ! Унтан?

— Унтан… унтан тӳрех тӗрме патне кайнӑ пулӑттӑмӑр. Кинжалпа пӗр часовойне вӗлерӗттӗмӗр те, тата малалла… Тепӗр часовойне вӗлереттӗмӗр. Тӗрмене кӗрӗттӗмӗр. Надзирателе вӗлерӗттӗмӗр…

— Владик, мӗнле апла ытла нумай вӗлеретпӗр-ҫке? — тесе ыйтрӗ Толька, хулпуҫҫисене хускаткаласа.

— Мӗн вӗсене, йытӑсене, шеллемелле-им? — сиввӗн каларӗ Владик. — Вӗсем пирӗннисене хӗрхенеҫҫӗ-и? Нумаях пулмасть атте патне юлташӗ килнӗччӗ. Вӑл аттене тӗрмере мӗн тунисем ҫинчен каласа пама тытӑнсан, анне мана пӳлӗмрен урама кӑларса ячӗ. Епле ӑслӑскер! Эпӗ вара ерипен сата тухрӑм та, сатра чӳрече умӗнче пӗтӗмпех итлесе лартӑм. Пӗр сӑмах та илтменни юлмарӗ. Ну, эпир тӗрме пӑхаканнинчен ҫӑраҫҫисене туртса илӗттӗмӗр те пур камерӑсене те уҫса ярӑттӑмӑр.

— Вара эпир мӗн калӑттӑмӑр? — кӗтсе тӑраймасӑр ыйтрӗ Толька.

— Нимӗн те каламӑттӑмӑр. «Кай ӑҫта тарас тет, тарӑр!» тесе кӑшкӑрӑттӑмӑр кӑна.

— Вӗсем мӗн шухӑшлӗҫ? Эпӗр порошокпа сӗрӗннӗ, пире вӗсем кураймӗччӗҫ.

— Шухӑшласа тӑма вӗсене вӑхӑт пулӗччӗ-ши? Кураҫҫӗ — камерӑсене уҫнӑ, часовойсене вӗлерсе тухнӑ. Часах ӑнкарса илӗччӗҫ.

— Эх, савӑнӗччӗҫ вӗсем, Владик!

— Тӑмпай! Тӑватӑ ҫул ларса ирттернӗ, тата тӑватӑ ҫул лармалла пултӑр, паллах, савӑнатӑн… Ну, унтан вара эпӗр чи пуян кондитерскине кӗреттӗмӗр те унта тӗрлӗрен печенисемпе пирожнӑйсене тӑраничченех ҫийӗттӗмӗр. Эпӗ пӗрре Мускавра тӑватӑ штук ҫисе ятӑм. Вӑл тепӗр аппа, Юлька, качча тухнӑ чухне пулнӑ.

— Тӑраниччен ҫиме юрамасть — татӑклӑн тӳрлетрӗ Толька. — Эпӗ ҫав кӗнекере вуланӑччӗ: нимӗн те ҫиме юрамасть тесе ҫырнӑ, мӗншӗн тесен пирожнӑйсене вӗсене порошок сӗрмен вӗт, вӗсене ҫиетӗн те, вӗсем хырӑмран курӑнса тӑраҫҫӗ вара.

— Чӑнах та курӑнса тӑраҫҫӗ вӗт вара! — килӗшрӗ Владик. Вара вӗсем иккӗшӗ те лахлатса кулса ячӗҫ.

— Ку пӗтӗмпех халлап, — терӗ Владик, чӗнмесӗр ларнӑ хыҫҫӑн. — Пӗтӗмпех халлап та юмах ку. Чепуха. Пулма пултарайман япала.

Вӑл тепӗр еннелле ҫаврӑнса месерле выртрӗ те нумайччен пӗлӗт ҫинелле пӑхса выртрӗ. Толькӑшӑн вӑл Натка вуланине итлесе выртнӑ пек туйӑнчӗ.

Анчах Владик итлесе выртман, вӑл темӗскер урӑххи ҫинчен шухӑшласа выртнӑ.

— Халлап, — терӗ вӑл тепӗр хут Толька еннелле ҫаврӑнса. — Акӑ Австрире пӗр коммунист пур. Вӑл ӗлӗк салтак пулнӑ. Унтан коммунист пулнӑ. Вӑл нимӗнпе сӗрӗнмесӗрех ӑна никам та курмасть.

— Мӗнле курӑнманскер апла? — сыхлансарах ыйтрӗ Толька.

— Ҫаплах. Вӑл тӗрмерен тухса тарнӑранпа виҫӗ ҫул ӗнтӗ ӑна полици шырать, анчах ниепле те тупаймасть. Вӑл е кунта пырса тухать, е унта, пирӗннисем патӗнче. Львов хулинче вӑл депора ӗҫлекен рабочисен пухӑвӗнче уҫҫӑнах тухса сӑмах каланӑ. Пурте тӗлӗнсех кайнӑ. Полици чупса пыриччен вӑл ҫур сехет хушши сӑмах калама ӗлкӗрнӗ.

— Ну, полици мӗн тунӑ вара? Ну, ӑҫта кӗрсе кайнӑ вара вӑл?

— Акӑ кай та ыйт, — ӑҫта, — мӑнкӑмӑллӑн каларӗ Владик. — Полици алӑка уҫса ярсанах, сасартӑк… ҫутӑ сӳнсе ларнӑ. Чӳречесем нумай, вӗсене темӗншӗн пурне те уҫса пӑрахнӑ. Полици механик патне чупать, механикӗ кӑшкӑра вӑрҫать… «Кайӑр эсӗр, — тет, — шуйттан патне. Манӑн унсӑр та халӗ инкек: якорь чӗркӗвӗ ҫунса татӑлчӗ пулмалла», тет.

— Вӑл ӑна юри ӗнтӗ! — савӑнӑҫлӑн кӑшкӑрса ячӗ Толька.

— Акӑ эсӗ кай та кӑтартса пар: юри-и, юри мар-и, — кулса илчӗ Владик. Вара вӑл хӑйӗн юлташне шеллесе ҫапла хушрӗ:  — Рабочисем пытараҫҫӗ, ҫавӑнпа та курӑнмасть. Эсӗ мӗн шухӑшларӑн? Порошок тетӗн-им?

Инҫетрен чан сасси янраса илтӗнет — кӑнтӑр апачӗ тума вӑхӑт. Ачасем, минтерӗсене, тӳшек ҫиттисене тата алшӑллийӗсене хӑп-хап ярса тытса, хӑйсен вырӑнӗсенчен ҫухӑраша-ҫухӑраша сиксе тӑчӗҫ.

— Владик, хӑҫан эпир каллех унта ҫитсе курӑпӑр? — тесе васкаса ыйтрӗ Толька.

— Ҫитсе куратпӑр! — терӗ шӑппӑн Владик, унта персе ҫитнӗ Иоська ҫине чалӑшшӑн пӑхса илсе. — Пӑяв тупрӑмӑр, ӗнтӗ ҫурта та патак кӑна кирлӗ.

— Владик, — тата шӑппӑнтарах ыйтрӗ Толька, — сасартӑк Натка пӗлсен… Вара пире каллех линейка ҫине…

— Тем ҫинчен пӗлсен те кун ҫинчен вӑл ӗмӗрне те ӑнкарса илеес ҫук! — тесе хыттӑн кулса ячӗ Владик, унтан тӳшек ҫиттине тӗркелесе тытса, вӑл хӑйӗн вырӑнне йышӑнма строя чупрӗ.

Почтӑпа килекен пӑрахут кая юлнӑ. Ҫавӑнпа та мӑнтӑр почтальон, йывӑррӑн сывласа, туратлӑ кивӗ туйи ҫине тайӑнса, ту ҫинелле каҫхи апат тӑвас вӑхӑталла тин хӑпарчӗ.

Ун тавра шавласа кускалакан ачасенчен пӑрӑнкаласа, вӑл вӗсен хушамачӗсене каласа чӗнчӗ, хӑй пӗлекеннисене ятпа чӗнчӗ.

— Коля, — тет вӑл хулӑн сасӑпа, унтан шӑппӑн тӑракан ачана ҫаннинчен туртать. — Ну-ка, алпус-ха, шӑллӑм. Алӑ айне ан кӗрӗр, пуҫсӑрсем! Алпусма парӑр ӗнтӗ ҫынна; сана, Мишаков, ҫыру ҫук. Сана, Баранкин, ҫыру пур. Кам вӑл сан пата ҫакӑн пек хулӑн ҫырусем ҫырать?

— Ман пата пичче колхозран ҫырать ӑна, — хыттӑн калать Баранкин, хулпуҫҫийӗсемпе ҫирӗппӗн сирсе, ачасем хушшинчен хӗсӗнсе тухса. — Кӑна Ваҫҫа пичче ҫырнӑ. Манӑн икӗ пичче. Пӗри Кӗркури пичче — вӑл Хӗрлӗ ҫарта, броньӑлӑ отрядра. Ку Ваҫҫа пичче — вӑл пирӗн колхозра аслӑ конюх. Кӗркурие Хӗрлӗ ҫара илчӗҫ. Ваҫҫа службӑран таврӑннӑ. Пирӗн виҫӗ ывӑл та икӗ хӗр. Иккӗшӗ ҫырӑва пӗлеҫҫӗ, пӗри ҫырӑва пӗлмест-ха, вӑл пӗчӗккӗ.

— Аппусем санӑн миҫе?

— Сирӗн ӗне пур-и?

— Чӑхсем пур-и? Качака пур-и? — тесе кӑшкӑрчӗҫ Баранкина пӗр харӑс темиҫе ҫын.

— Атте-аннепе тӑван аппасем манӑн ҫук, — терӗ Баранкин, илемсӗр пакет патнелле аллине тӑсса.

— Ӗне пирӗн пур, сыснана пуснӑ, сысна ҫури кӑна юлнӑ. Качакасем пирӗн ялта усрамаҫҫӗ. Качакаран пире усӑ сахал, пахчана кӑна пӑсаҫҫӗ вӗсем. Мӗн кулатӑр эсӗр? — ырӑ кӑмӑллӑн тӗлӗнсе ҫаврӑнчӗ вӑл, хӑй тавра харӑссӑн кулнине илтсе. — Хӑйсем ыйтаҫҫӗ, хӑйсемех кулаҫҫӗ тата.

Ачасенчен нумайӗшӗсем саланса пӗтсен, Владик Дашевски пырса ӑна ҫыру ҫук-и тесе ыйтрӗ. Ҫыру пулман. Вӑл почтальона сасартӑк пӳрнипе юнарӗ те, нимӗн те пулман пек шӑхӑрса ярса, ҫул ҫинчи курӑк тӑррисене хулӑпа ҫапса ӳкерсе, аяккалла утрӗ.

Натка Шегалова Уралран, юлташӗнчен — Верӑран заказ ҫыру илчӗ.

Каҫхи апат хыҫҫӑн часах пӗтӗм санатори отрячӗ Нинӑпа аялти площадка ҫине выляма кайрӗ.

Аслӑ палатӑсемпе террасӑ умӗнчи сарлака ҫерем ҫинче ытти чухнехинчен те ытларах шӑп та пушӑ пулса юлчӗ.

Натка хӑй пӳлӗмне кайрӗ. Ҫырӑва уҫрӗ, унӑн ӑшӗнчен лӳчӗркенсе пӗтнӗ, темӗншӗн краҫҫын шӑрши кӗрекен сӑн ӳкерчӗкӗ тухса ӳкрӗ.

Чукун пӑрӑссемпе явса илнӗ хулӑн юпа патӗнче, пӗр чӗркуҫҫийӗ ҫине чӗркуҫленсе ларса, юпасем ҫине хӑпармалли кукӑр тимӗр чӗрнен тӑхине туртса ҫыхса Вера тӑрать. Унӑн хура спецовкине пилӗкрен сарлака брезент пиҫиххипе туртса ҫыхнӑ, пиҫиххин металран тунӑ ункисем ҫумне мӑлатук, пралук хӗстермелли хыпкӑчпа пралук татмалли ҫивӗч хыпкӑча тата ытти темле инструментсем ҫакса янӑ.

Паллах, Вера юпа ҫине хӑпарма хатӗрленет, вӑл васкать, мӗншӗн тесен унтан инҫех мар проводсем (пралуксем) ҫине те инженер, те электромеханик пӑхса тӑрать, унпа юнашар пӗр темле пӗчӗк, хура ҫӳҫлӗ ҫын тӑрать — бригадир е теҫетник пулмалла. Ҫав хура ҫӳҫлин пит-куҫӗ те темӗн ҫинчен шухӑшланӑ пек, ӑна халь кӑна такам хытӑ ятласа илнӗ пек ҫиленнӗ. Кунӗ хӗвеллӗ пулнӑ. Инҫетре туса пӗтермен стройкӑсен лайӑх палӑрман кӑвак мӗлкисем тата ҫӑра та хура тӗтӗм татӑкӗсем курӑнаҫҫӗ.

Ҫырӑвӗ кӗске пулнӑ. Верка хӑй ырӑ сывӑ пурӑнать тесе ҫырнӑ. Практика часах пӗтмелле тенӗ. Электрица вӑйне пӗчӗклетекен подстанцие срокченех монтажласа пӗтернӗшӗн ӑна преми пани ҫинчен ҫырса пӗлтернӗ. Электрица пралукӗсем пӗр-пӗринчен уйрӑлса кайнипе ҫутӑ сӳнсе ларнишӗн хӑйне ятланине ҫырнӑ. Пӗтӗмпе илсен, ӗҫсем аван, — вӑл ывӑннӑ, халь сывлӑхӗ аванланнӑ, тата вӗренме пуҫличчен Уралран Мускава кӗрсе тухатӑп, унта Наткӑпа тӗл пулма май килсен аван пулӗччӗ, тесе ҫырнӑ.

Натка шухӑша кайрӗ. Вӑл хура, тусанлӑ спецовки ҫине, йывӑр та хулӑн ботинкӑ ҫине Верка вунӑ кӗренкелӗ тимӗр чӗрнесене мӗнле васкаса тӑхӑнса лартни ҫине тепӗр хут интересленсе пӑхса илчӗ те, ҫиленнипе сӑн ӳкерчӗкне тӗртсе ячӗ, мӗншӗн тесен вӑл Верка вырӑнӗнче хӑй пуласшӑн пулнӑ.

Чӳрече чаршавӗн икӗ аякки те сасартӑк уҫӑлса кайрӗ те, унтан Баранкинӑн ҫаврака пуҫӗ курӑнчӗ.

— Баранкин, — терӗ тӗлӗнсе ҫиленсе Натка, — эсӗ мӗншӗн площадка ҫинче мар? Ачасем выляҫҫӗ, эсӗ мӗн тӑватӑн?

— Вӑл вӑйӑ мар, — терӗ Баранкин пӗтӗм кӑкӑрӗпе чӳрече янаххи ҫине выртса. — Ну, ҫыхса лартрӗҫ ман урасене мишука тӑхӑнтарса, — чуп, теҫҫӗ. Эпӗ ярса пусрӑм та — ҫӗр ҫине лаап! сарӑлса ӳкрӗм. Тепре пусатӑп — каллех сарӑлса ӳкетӗп. Вӗсем кулаҫҫӗ. Унтан кашӑк ҫине чӗре ҫӑмарта хучӗҫ, алла тыттарчӗҫ те каллех — чуп! теҫҫӗ. Паллах, ҫӑмарта шап турӗ те — ҫӗмӗрӗлсе кайрӗ. Вӑйӑ-и вара вӑл? Пирӗн колхозра ун пек вӑйӑшӑн хулӑпа та часах ҫунтарса илеҫҫӗ. — Вӑл Натка ҫине ӳпкелешсе пӑхса илчӗ те ырӑ кӑмӑллӑн каларӗ:  — Эпӗ кунта пулатӑп. Ниҫта та кӗрсе каяс ҫук. Гейкӑна вутӑ татма кайса пулӑшсан авантарах пулӗ, каям-ха, терӗ.

Баранкинӑн ҫаврака пуҫӗ пытанчӗ. Анчах пӗр самантран унӑн хӗрелсе кайнӑ пит-куҫӗ каллех пӳлӗмелле тӑсӑлса кӗчӗ.

— Мансах кайнӑ, — терӗ вӑл лӑпкан, Наткӑн кӑмӑлсӑр пит-куҫне курса. — Комсомолецсем мечӗкпе вылякан площадка патӗнчен иртсе кайрӑм. Чарса тӑратрӗҫ те: хытӑрах чуп, Шегалова пушӑ пулсан, часрах килтӗр, терӗҫ. Пачах манса кайнӑ, — терӗ те вӑл тепӗр хут, темле кулса илсе, темшӗн аса илчӗ:  — Пирӗн колхозра пӗрре ҫӗрле ампара вут тӗртнӗ. Пичче килте пулман. Чупрӑм эпӗ сарайне лаша кӳлме тесе — тӗттӗм. Йӗнерчӗкӗ пӑта ҫинчен персе анать те тӳрех мана пуҫран шаплаттарать. Аран-аран картишне тухрӑм. Ампар ҫунат те ҫунать…

— Баранкин, — тесе ыйтрӗ Натка, аллине унӑн тӗреклӗ хулпуҫҫийӗ ҫине хурса, — санӑн аннӳ пур-и?

— Пур. Александра ятлӑ, — хавассӑн та савӑнаҫлӑн каларӗ Баранкин. — Александра Тимофеевна. Вӑл пирӗн колхозра выльӑх пӑхнӑ ҫӗрте. Ҫак ҫуркунне тӑрӑшшӗпех выртса ирттерчӗ. Халь ӗнтӗ аплах мар… самайланчӗ… Вӑкӑр ӑна кӑкӑртан сӗкнӗ. Пирӗн аван вӑкӑр пур, ӑратлӑскер. Иртнӗ хӗлте колхоз Моршанскра ултҫӗр тенкӗ парса илнӗ. Пыратӑп, пыратӑп! — тесе кӑшкӑрчӗ Баранкин, такам пӗри инҫетрен, тытӑнчӑклӑ сасӑпа кӑшкӑрнине хирӗҫ. — Ку Гейка мана чӗнет, — тесе ӑнлантарчӗ вӑл. — Эпӗр унпа туслӑ.

Натка площадка патнелле аннӑ чухне хӗвел тинӗс хыҫӗнче пытана пуҫланӑ, ҫӗрлехи кӑвак шуркутсем нимӗн сас-чӳсӗр ярӑнса вӗҫме пуҫларӗҫ. Иҫӗм ҫырли пахчисенчи хуралҫӑсем вут чӗртсе ячӗҫ, тӗтӗм мӑкӑрлана пуҫларӗ. Тинӗс хӗрринчи маякӑн симӗс хунарӗсем йӑлтӑртатма пуҫларӗҫ. Час тӗттӗм пулса килет, анчах вӑйӑ тин хӗрсе кайнӑ.

«Картузик пит те лайӑх тытмалла парать», тесе шухӑшларӗ Натка тӑн-тӑн меч пӗлӗтелле вӗҫнине, вӑл пӗр самантлӑха ватӑ кипариссен тӑррисен тӗлӗнче чарӑнса тӑнине, тата ҫав тӳрӗ линипех ҫӗр ҫинелле персе аннине пӑхса тӑрса. Натка, сандалисене хытӑ ҫыхнипе ҫыхманнине тӗрӗслесе, ҫӳлелле сиксе илчӗ, тутӑрне тӳрлетрӗ те, мечӗк ҫинчен куҫне илмесӗр, сетка патне чупса пырса, Картузикран сулахайра пушӑ вырӑна тӑчӗ.

— Пасламалла, — терӗ ӑна Картузик шӑппӑнрах.

— Пасламалла, — ҫавӑн пекех шӑппӑнраххӑн вӑл хирӗҫ каларӗ те, вӑл мече хыттӑн ҫапса сеткӑн леш еннелле сирпӗнтерсе ячӗ.

— Пасламалла, — терӗ тепӗр хут Картузик. — Лӑпкӑнрах, Натка.

Анчах вӑл, пӗтӗрӗнекен, чее меч, сасартӑк виҫҫӗмӗш йӗр ҫинелле ывтӑнчӗ. Чалӑшшӑн ҫапса каялла янӑ меч сиксе илнӗ Картузик пуҫӗ тӗлӗнче тӳрех ҫӳлелле вӗҫсе кайрӗ.

— Пар! — кӑшкӑрчӗ Натка Картузика.

— Ил! — терӗ хирӗҫ Картузик.

— Кас! — кӑшкӑрчӗ Натка, ӑна ытла ҫӳлех мар тӳрӗ ҫапса парса.

— Пур! — терӗ те вӑл, хаяррӑн меч ҫине аялалла ҫапрӗ.

— Пӗрре — ноль, терӗ сутье. Вара вӑл шӑхӑртрӗ те, систерчӗ:  — Шегаловпа Картузик, пӗр-пӗринпе ан калаҫӑр, ахалин штрафлӑ очко ҫырса хуратӑп.

Натка кулса ячӗ. Нимӗн те пӑлханман Картузик йӑл кулса илчӗ те, вӗсем иккӗшӗ те чеен пӗр-пӗрине ӑнланмалла пӑхса илчӗҫ.

— Шегалова, — ачасенчен тахӑшӗ кӑшкӑрчӗ ӑна — сана Алеша Николаев темӗскер тума пит те шыратчӗ!

— Тата мӗн! — терӗ Натка. — Мӗн кирлӗ ӑна ҫӗрле? Унта Нина юлнӑ.

Тӗттӗмленсех пырать. Шут ҫинче «пӗрре — ноль» пулнӑ чух каҫхи ҫутӑ пӗтсе ларчӗ. «Саккӑр-пиллӗк» ҫинче ҫӑлтӑрсем ҫуталчӗҫ. Сутье сег-бол тенӗ вӑхӑтра тусем хыҫӗнчен куҫа йӑмӑхтаракан ҫутӑ уйӑх хӑпарчӗ те, ҫап-ҫутӑ пулчӗ — вӑййа хут ҫӗнӗрен пуҫласа яр.

— Сет-бол! — кӑшкӑрчӗ сутье, ҫав вӑхӑтра тенӗ пекех вара хура меч сетка варри тӗлӗнче пит те ҫӳлелле ярӑнса сикрӗ.

— Пар! — Натка Картузикран куҫӗсемпе ыйтрӗ.

— Ил! — терӗ вӑл ним чӗнмесӗр пуҫне тайнипе.

— Кас! — терӗ Натка куҫӗсене хӗссе, вӑл хӑй те шартах сикрӗ те тӗттӗм ҫӗртех мече ҫапнине тата сутье уҫӑ шӑхӑртнине илтрӗ.

— Шегаловпа Картузик, пӗр-пӗринпе ан калаҫӑр, — терӗ сутье кӑмӑллӑн. Анчах ку ӗнтӗ паллӑ туса мар, асӑрхаттарнӑ пек пулчӗ.

Килелле таврӑннӑ чухне Натка Гейкӑна тӗл пулчӗ; вӑл ту айнелле хӑй, хыҫҫӑн пӗр ҫӗклем шавласа сиксе пыракан шалчасем туртса пырать. Наткӑна палласа, вӑл чарӑнса тӑчӗ.

— Федор Михайлович шыратчӗ, — терӗ пысӑк сасӑпа, шӑппӑнтарах каларӗ вӑл. — Мана шырама ярсаччӗ, анчах эпӗ тупаймарӑм. Тем тума пит те кирлӗ пулнӑ тет, пӗлместӗп.

«Мӗн те пулсан пулнӑ пуль?» тесе шикленсе шухӑшларӗ Натка, вара ҫул ҫинчен сасартӑк сулахай еннелле пӑрӑнчӗ. Унӑн ури айӗнчен пӗчӗк чулсем шакӑртаттарса кусса анса кайрӗҫ. Картлашкалӑ сукмак тӑрӑх пӗр тӗме патӗнчен теприн патне сиксе, вӑл отряд ҫурчӗ умӗнчи ҫерем ҫине анчӗ.

Йӗри-тавра лӑп та шӑп. Вӑл, лагерь штабне кайма кирлӗ-ши, кирлӗ мар-ши? тесе шухӑшлакаласа тӑчӗ те, ҫапах та вӑхӑт нумай пулнӑ та пурте ҫывӑраҫҫӗ тесе шутласа, ерипен коридора кӗрсе кайрӗ.

Дежурнӑй патне кӗрсе мӗн пулнине пӗличчен малтан вӑл сандалие кӗрсе тулнӑ ҫивчӗ чулсене унтан силлесе кӑларма хӑй патне кӗрсе кайрӗ. Ҫутмасӑрах вӑл кравать ҫине ларчӗ. Тӑхисенчен пӗри темшӗн вӗҫерӗнмен те, Натка электрица ҫутмалли выключатель патнелле кармашрӗ. Анчах вӑл сасартӑк шартах сикрӗ те шӑпланчӗ: пӳлӗмре вӑл хӑй пӗччен мар пек туйӑнчӗ ӑна.

Вырӑнтан сиккелеме тата электрицӑна ҫутса яма шикленсе, вӑл итлеме пуҫларӗ те, такам сывланине уҫҫӑнах илтсе, пӳлӗмре такам пытанса тӑнине ӑнланса илчӗ. Вӑл вӑй пухса илсе элекрицӑна ҫутса ячӗ те алӑк патнелле сикрӗ.

Ҫемҫе ҫутӑ унӑн ҫӳлӗ пӳлӗмне ҫутатса ячӗ.

Тепӗр енчи стена ҫумӗнче пысӑках мар тимӗр крават ларнине, вӑл кравать ҫинче леш хӑй палланӑ-палламан арҫын ача хытӑ та лӑпкӑ ҫывӑрнине вӑл курать. Ҫав шурӑ пуҫлӑ, хура куҫлӑ Алька выртать унӑн пӳлӗмӗнче.

Ку ӗнтӗ пӗтӗмпех кӗтмен ҫӗртен пулнӑ япала, пуринчен ытла — нимӗн те ӑнланма ҫук.

Ҫутӑ ҫывӑракан Алька пичӗ ҫине пырса ӳкрӗ те, вӑл йӑшӑлтатма пуҫларӗ. Натка кӑвак тутӑра туртса илчӗ те ӑна абажур ҫийӗнчен карса ячӗ.

Алӑк уҫӑлчӗ те пӳлӗмелле дежурнӑй сестра хӑйӗн ыйхӑллӑ пит-куҫне тӑсрӗ.

— Ольга Тимофеевна, — шӑппӑнраххӑн ыйтрӗ Натка, — кам ку? Мӗншӗн ку?..

— Ку Алька, — терӗ дежурнӑй: — сана каҫхине нумайччен шырарӗҫ. Сана сӗтел ҫинче ҫыру пур.

Ҫырӑвӗ Алеша Николаевран пулнӑ.

«Натка! — Ку Алька, Ганин инженерӑн ывӑлӗ. Ганин халӗ ҫӳлти кӳлӗ патӗнче пӑркӑ тӑвас тӗлӗшпе ӗҫлет. Паян инкек пулчӗ: ҫӗр айӗнче шыв ҫулне касса татнӑ та шыв мӗн пур лакӑмсене тултарать. Инженер хӑй кӳлӗ патне кайрӗ. Эсӗ ан ҫилен — эпир халлӗхе кравате сан пата лартрӑмӑр, ыран мӗн те пулсан шухӑшласа тӑвӑпӑр», тесе ҫырнӑ ҫырура.

Кравать патӗнче шурӑ табурет ларать. Ун ҫинче кӑвак труҫик, шупка-кӑвак майка, ҫаврака чул, картонран тунӑ коробка тата калама ҫук йӑлтӑртатса тӑракан пилӗк вӗҫлӗ ҫӑлтӑр айӗнче сиккипе пыракан пӗр юланутлӑ ҫынна ӳкернӗ сӑрӑлӑ картина выртаҫҫӗ.

Натка коробкӑна уҫрӗ те унтан вара унӑн чӗркуҫҫийӗсем ҫине икӗ кӑвак шӑрчӑк сиксе тухрӗҫ.

Натка ерипен кулса ячӗ те ҫутта сӳнтерчӗ. Алеша Николаев ҫине вӑл ҫиленмерӗ.

Ҫӗнӗ пӗве патӗнчи ҫӳлти бараксем патне ҫитиччен инженер иккӗмӗш участка патнелле пӑрӑнчӗ. Инҫетренех вӑл ҫыран хӗррине йӗркесӗр кӑлара-кӑлара ывӑтнӑ урапасене, катмаксемпе кӗреҫесене курчӗ. Паллах, ӗҫлекенсем кӗтмен ҫӗртенех шыв сасартӑк персе тухнӑ пулас.

Инженер лаша ҫинчен сиксе ӑнчӗ. Пӑтранчӑк сарӑ шӗвек япала лакӑма пӗр метр ҫурӑ ытла тулса ларнӑ. Шывра туртса кӑларман паллӑ тумалли юпа кӑнтарса тӑнӑ, тата икӗ йывӑҫ кӗреҫе лӑпкӑн ишсе ҫӳренӗ.

Инженер ӑнланса илчӗ: тата ҫур метр хӑпарсан, шыв юнашар лакӑма тултарса каялла каять тата тепӗр метр ҫӳлӗш хӑпарсан, вара пӗве ҫийӗнчен юхса сасартӑк сылтӑма пӑрӑнать те, халӗ йывӑҫ шулапсем хурас тӗлӗшпе ӗҫлекен пӗрремӗш участкӑна шыв айне туса, пӗтӗм ӗҫе пӗтерсе хурать.

— Сергей Алексеич, ӗҫсем начар! — кӑшкӑрчӗ аслӑ теҫетник Дягилев, вӗтлӗхсене шатӑрттарса ҫӗмӗрсе, хӑмасемпе пӗренесем турттарса анакан икӗ лав умӗнчен ту ҫинчен анса.

— Хӑҫан шӑтарса кайрӗ? — ыйтрӗ инженер.

— Шалимов ӑҫта?

— Эх, Сергей Алексеич, ун пек халӑхпа ӗҫ пулать-и вара вӑл. Ун пек халӑхпа пушӑ параппана ҫаптарма кӑна. Тӑхӑр сехетре шӑтарса кайнӑ. Шалимов бригади ӗҫленӗ… Аялтан татсассӑнах, вӗсен брезент илсе килсе ҫиелтен чулсем пӑрахмалла пулнӑ, вӗсем — унталла та кунталла, мана шырама… Мана шыраса тупиччен вара ӑна — шӑтӑкне пӗр чалӑша яхӑнах аслатса та пӑрахнӑ.

— Шалимов ӑҫта?

— Халех килет. Хӑйсен ялӗнчен рабочисене хӑваласа кӑларать.

Ҫӗр каҫичченех пуртӑ сасси тӑчӗ, кӑвайт куписем йӑлкӑшрӗҫ, сӑмала факелӗсем ҫатӑртатрӗҫ. Тул ҫутӑлса килеспе сулӑ туса хатӗрлерӗҫ те, ҫӗмӗрсе тухнӑ шыв палкаса выртакан вырӑна виҫӗ сехет хушши вара вак чул тултарса чӑптасем пӑрахнӑ.

Юлашкинчен тин, балластӑн юлашки купине пӑрахсан шыв айӗнчи шӑтӑка питӗрсе лартсан, лачкам шыв пулнӑ, пылчӑкланса пӗтнӗ инженер хӑйӗн хӗрелсе кайнӑ пит-куҫне шӑлса илчӗ те ҫыран хӗррине тухрӗ.

Анчах вӑл ҫунакан кӑвайт купинчен кӑвар илме тесе чӗркуҫленсе ларсанах ҫыран хӗрринче шавлама, кӑшкӑрма, вӑрҫма пуҫларӗҫ. Вӑл сиксе тӑчӗ те чӗртсе ҫитереймен пирусне ывӑтса ячӗ.

Малтанхи шӑтӑкран чылай сылтӑмарах тӗпӗнчен шыв тапса тухса вӗрекен хуранти пек палкаса кӑна тӑрать. Пӑкӑласа лартнӑ шыв ҫулне тепӗр вырӑнта, малтанхинчен тата вӑйлӑрах шӑтарса тапса тухнӑ.

Ҫиленсе ҫитнӗ ҫӗр чавакансем патӗнчен иртсе инженер Дягилевпа Шалимов патне пычӗ. Вӑл вӗсене айлӑмӑн хӗррипе айлӑма ҫӳлӗ мар, анчах хулӑн чул пӗвепе пӳлсе хунӑ тӗле илсе кайрӗ.

— Акӑ! — терӗ вӑл. — Кунта вӑтӑр ҫын тӑратӑпӑр. Алтӑр урлӑлла май, шыва айлӑмалла ту хӗррипе ярӑпӑр.

— Тӑпри мӗнле, Сергей Алексеич! — терӗ хирӗҫ Дягилев, Шалимовпа пӑхса илсе. — Малтанлӑха пӗтӗм вӑйпа ӗҫлесен те талӑкра вунпилӗк метр алтсассӑн аванччӗ, малалла, хӑвӑрах куратӑр, ҫара ҫул кӑна.

— Алтӑр, — терӗ инженер тепӗр хут. — Улшӑна-улшӑна пӗр чарӑнмасӑр алтӑр. Малалла вара динамитпа сирпӗтсе ярӑпӑр.

— Пирӗн динамит ҫук, Сергей Алексеич, ҫынсене ахаль анчах лутӑркани пулать.

— Алтӑр, — терӗ инженер тепӗр хут, нумайччен пӗр вырӑнта тӑнӑ лашан чӗлпӗрне салтса илсе, — тупма кирлӗ, унсӑрӑн пирӗн пӗтӗм ӗҫ пӗтсе ларать, — терӗ.

Лагере анса Алька патне кӗмесӗрех, инженер телефон патне кайрӗ те нумайччен тата ҫине тӑрсах Севастопеле чӗнчӗ. Юлашкинчен вӑл чӗнсе илчӗ, анчах Взрывселпромран ӑна — Мускавран наряд памасӑр пӗр килограм та динамит пама пултараймастпӑр, терӗҫ.

Шоссе ҫул ҫине тухсассӑн, инженер сылтӑмалла пӑрӑнчӗ те тинӗс ҫыранӗ хӗррипе хура, ешӗл кипарислӑ, чул сӑртлӑ парк варринче илемлӗ шурӑ ҫуртсем кӑнтарса ларакан Сӑмсах патнелле юртӑпа чуптарчӗ. Ку ӗлӗкхи пуян имени Ай-Су пулнӑ, халӗ пионер лагерӗн шефӗн — Тӗпӗҫтӑвкомпа Халӑх комиссарӗсен канашӗн — каймалли ҫурчӗ пулнӑ.

Ҫӳлӗ, илемлӗ, эрешлӗ карта патне ҫитсен, лаши ҫинчен сиксе анчӗ те, вӑл дежурнӑй патне кӗрсе, канакансем хушшинче Самарин е Гитаевич юлташсем пури тесе ыйтрӗ. Ӑна: Самарин ирхинех Ялтӑна кайрӗ, вӑл каҫалапа тин таврӑнать, Гитаевич кунта, — терӗҫ.

Инженер пропуск илчӗ те, пылчӑклӑ атӑ кунчине пушӑпа ҫапкаласа, аллейӑ вӗҫӗнче курӑнакан ҫутӑ хушӑ патнелле утрӗ.

Гитаевича вӑл тинӗс хӗрринчен пусма тӑрӑх хӑпарнӑ чухне тӗл пулчӗ. Вӑл хура ҫӳҫлӗ, ҫӳҫӗсем шурала пуҫланӑ ҫын пулнӑ, вӑл пысӑк та ҫаврака куҫлӑхпа ҫӳренӗ, сухалӗ сарлака хура пулнӑ.

— Аван-и? — терӗ инженер хыттӑн, аллине картус сӑмси патне тытса.

Гитаевич ҫак сасартӑк пырса тухнӑ пылчӑклӑ атӑллӑ, тӑмпа варланса пӗтнӗ френч тӑхӑннӑ ҫын ҫине тӗлӗнсе пӑхрӗ.

— Ба!.. Ба!.. Сергей! — кулкаласа илсе каларӗ вӑл хӑйӗн уҫӑ та хытӑ сассипе. — Ӑҫтан? Мӗнле тумтирпе, — атӑ, френч… нухале! Мӗн эсӗ разведкӑран тӳрех полк штабне-им?

— Ӗҫ пур, Гитаевич юлташ, — терӗ Сергей хӑйне тӑсса панӑ алла хытӑ чӑмӑртаса. — Пит те васкавлӑ ӗҫ.

— Ан хуш мана, Сергей, ан хуш, — терӗ Гитаевич тенкел ҫине ларса. — Хаҫатсем вуламастӑп, телеграммӑсене те вуламан. Мӗн ҫинчен калаҫас тетӗн? Ӗлӗкхине… дивизие аса илӗпӗр, Бессарабие. Ахаль калаҫӑпӑр — ӑна хаваслансах калаҫӑп, ӗҫ ан хуш. Эп кунта пуҫлӑх тавраш мар, ӗҫре те мар. Выртатӑп хӗвел ҫинче, куратӑн акӑ, сӑвӑсем вулатӑп.

— Ӗҫ, Гитаевич юлташ, — терӗ хыттӑнах Сергей. Пит кирлӗ ӗҫ пулмасан, ыйтмӑттӑмччӗ те.

— Палицын ӑҫта?.. Матусевич?… Тата лешӗ, мӗнлеччӗ-ха унӑн? Ну питҫӑмартинче ҫӗвӗк пурри… Ах, эсӗ. Ах, мӗнлеччӗ-ха унӑн, леш ҫӗвӗклин хушамачӗ? — терӗ малалла Гитаевич, Сергей каланине илтмӗш пулса.

— Нумай пулнӑ унта ҫӗвӗллисем, Гитаевич юлташ. Эпӗ хам та ҫӗвӗллӗ, — тет Сергей. — Мана динамит кирлӗ. Взрывселпром памасть. Мускавран ыйтмалла, тет. Эсир ҫырса парсан, вӗсем параҫҫӗ вара. Сирӗн канмалли ҫурт — пирӗн шеф. Эсир канатӑр, апла пулсан эсир те шеф.

— Мӗнле динамит? Мӗнле шефсем? — ҫиленсе тата шикленсерех тепӗр хут ыйтрӗ Гитаевич. — Ӑҫтан эсӗ килсе тухрӑн, мӗн эсӗ ман пуҫ ҫине йӑтӑнса антӑн? Эпӗ шыва кӗрсе тухрӑм та килетӗп, сӑвӑсем вулатӑп, вӑл сасартӑк: ӗҫ… динамит… шефсем… Ну, мӗн вара апла санӑн? Тен, пӗр-пӗр кирлӗ мар ӗҫ пулӗ-ха?

— Ӗҫӗ нимех те мар, — терӗ те Сергей, ӑна хӑйне мӗн кирлине пӗтӗмпех каласа пачӗ.

Гитаевич сӑмсине нашт туртса, ҫамкисене пӗркелесе илчӗ те, ӑна тӑсса панӑ хутпа кӑранташа илсе — темӗскер ҫырчӗ те Сергее пачӗ.

— Илех, — ҫиленнӗ пекрех каларӗ вӑл. — Эпӗ пӗр ҫыпҫӑнсан хӑпас ҫук.

— Сирӗн шкулӑр, Гитаевич юлташ, — терӗ Сергей. Вара хутне пытарса чиксе, ҫапла каларӗ:  — Пӗлеттӗмччӗ эпӗ Украинӑра пӗр дивизи комиссарне, ӑна пӗрре командующи гауптвахтӑна лартсаччӗ. Унсӑрӑн вӑл хӑпас ҫук, тет.

Тӗтӗм сӑнлӑ куҫлӑх кантӑкӗ айӗнче хӑйӗн хӗсӗк те хаяр куҫӗсене хӗссе, Гитаевич чалӑшшӑн та кулӑшла пек пӑхса илчӗ. Сергее хавхалантарнӑ пек пулчӗ вӑл: ну кала, кала малалла. Анчах Сергей халӗ хӑй те Гитаиевич ҫине ахаль тен кӑна пӑхса ларман, вӑл нимӗн чӗнмесӗр портсигартан пирус кӑларчӗ.

— Ҫапла, хупса лартрӗ, тетӗн? — терӗ сасартӑк савӑнӑҫлӑн Гитаевич. Вара вӑл Сергее аллинчен тытрӗ те, ӑна хулпуҫҫинчен туслӑн лӑп ҫапса илчӗ.

Нумай вӑхӑт иртрӗ ӗнтӗ унтанпа, Сергей, — терӗ вӑл ерипереххӗн.

— Нумай пулать, Гитаевич юлташ.

— Халӗ эсӗ ҫарта мар пулӗ-ҫке?

— Инженер. Запас командирӗ.

— Сергей, мӗншӗн-ха эсӗ инженер? Санӑн мӗнле те пулин инженер ӑс-хакӑлӗ пуррине эпӗ астумастӑп-ҫке… Чим-ха, ӑҫта эсӗ? — тесе ыйтрӗ Гитаевич, Сергей тӑрса хӑй ҫумне ҫакса ҫӳрекен, сумккине тӑхаланине курса. — Аха, сана динамит кирлӗ вӗт. Ну, ирӗклӗ вӑхӑту пулсан, кӗрсе тух, Анчах ӗҫпе ан кил» Кайӑпӑр тинӗс хӗррине, шыва кӗрӗпӗр, калаҫӑпӑр. Эсӗ пӗчченех-и? — тесе ыйтрӗ Гитаевич Сергее пит-куҫӗнчен пӑхса, тата темшӗн ерипен те йӑвашшӑн.

— Пӗччен. Ҫук, эпӗр иккӗн — эпӗ те Алька, — терӗ Сергей. — Иккӗн, эпӗ тата ывӑлӑм, — терӗ те калаҫма чарӑнчӗ.

— Ну, тепре куриччен, — терӗ Гитаевич. Вӑл темӗскер ҫинчен каласшӑнччӗ, е ыйтасшӑнччӗ пулмалла, анчах каламарӗ те, ыйтмарӗ те, Сергейӗн аллине халичченхи пек мар, хытӑрах чӑмӑртарӗ кӑна.

Кӳлӗ патне кайма ҫула кӗскетес тесе, Сергей тӳрех сукмак урлӑ кайрӗ, анчах сӑрт каҫҫи патне ҫитичченех вӑл лагерье кӗрсе Севастополе кайма машина хатӗрлеме калама маннине аса илчӗ. Хӑй маннӑшӑн тарӑхса тата машинӑна урӑх ҫӗре ярассинчен хӑраса, вӑл ывӑннӑ лашине тӑратрӗ.

Сукмакӗ ҫын ҫӳременскер, курӑк шӑтса ларнӑскер пулнӑ, ун ҫинче вӗтӗ чулсем темӗн чухлӗ пулнӑ. Унтан инҫех те мар ӗлӗкхи пӗчӗкҫӗ крепоҫ юлашкийӗсем, вӑл крепоҫӑн саланса-ҫӗмӗрӗлсе пӗтнӗ башни кӑнтарса ларнӑ, вӑл башня ҫӗмрӗкӗсем ҫинче лутра та кӑтра вӗтлӗхсем кашласа ларнӑ.

Лаша хӑлхисене чанк тӑратрӗ те, сукмак ҫине йывӑҫ тӗмӗсем хушшинчен икӗ арҫын ача чупса тухрӗҫ. Вӗсенчен пӗррин аллинче патак, вӑл патак вӗҫне шурӑ ҫурта ҫыхса лартнӑ, тепӗр ачи хулӑн ҫипӗн пысӑк ҫӑмхисене йӑтса пырать.

Палламан ҫынна тӗл пулсан, вӗсем иккӗшӗ те темӗскерле пулса тӑчӗҫ.

— Лагерьтен-и? — ыйтрӗ Сергей. — Ну-ка, килӗр-ха кунта!

— Лагерьтен, — терӗ ҫӳлӗрех ачи ӳркеннӗ пекрех, хӑй вӑл патакпа ҫуртине ҫурӑм хыҫнелле пытарма пикенчӗ. — Эпӗр уҫӑлса ҫӳрерӗмӗр, — терӗ.

— Акӑ мӗн, — терӗ Сергей. — Эсир кайран уҫӑлса ҫӳрӗр, халӗ эпӗ сире хут ҫырса парӑп. Эсир ӑна лагерь пуҫлӑхне вӗҫтерсе кайса парӑр та тепӗр сехетрен ман валли Севастополе кайма машина хатӗрлеме калӑр.

Вӑл ҫырнӑ чухне икӗ ачи те пӗр-пӗрин ҫине пӑхса илчӗҫ те, аслӑраххи ҫамрӑкраххине лӑплантарса пуҫне тайрӗ.

Хирӗҫ пулнӑ ҫын вӗсем начар ӗҫ тӑвакансем тесе шута та илменнине ӑнкарса илсе, вӗсем ҫырса панӑ хута хавасах илчӗҫ те васкаса вӗтлӗхе кӗрсе кайрӗҫ.

Тусем ҫинче инкек пулнӑ вырӑнта шыв пит саралса кайнӑ.

Шыв айне пулакан аялти вӗтлӗх ҫинче хӑлхана ҫурас пек чӗриклетсе вӗт кайӑксем вӗҫсе ҫӳреҫҫӗ. Типӗ, чикекен курӑксем, турпассем, курӑк тунисем, сарӑ хӗрлӗ мамӑк пек хӑпарса кайнӑ кӑпӑк пӑтранчӑк, сарӑ шыв ҫинче ишсе ҫаврӑнкаласа ҫӳренӗ.

— Нумай алтрӑр-и? — ыйтрӗ Сергей пӗр пӗчӗк хыткан ҫӗр чаваканпа тутарла ятлаҫакан Шалимов бригадиртан.

— Виҫмен-ха, — терӗ Шалимов, вырӑсла сӑмахсене аран-аран ҫӑварӗнчен кӑларкаласа. — Пӗр пилӗк кубла метр алтрӑмӑр пулӗ.

— Сахал, — терӗ Сергей. — Начар ӗҫлетӗн, Шалимов.

— Тӑпри хытӑ, — терӗ Шалимов, ним пулман пек, — ҫӗр мар, чул.

— Ну, чул тата! Чул патне ҫитме инҫе-ха. Асту, Шалимов, инкек пулать. Иккӗмӗш участкӑна шыв илсен, ачасене эпир шывсӑр тӑратса хӑваратпӑр.

— Мӗнле апла пултӑр шывсӑр? — килӗшрӗ Шалимов. — Ӗҫме ҫук, апат пӗҫерме ҫук, ваннӑ тума ҫук, чечексене шӑварма ҫук. Шывсӑр мӗнле апла? — аллисене саркаласа вӑл хӑйӗн сӑмаххине каласа пӗтерчӗ те, нимӗн те пулман пек чул ҫине ларчӗ, нумайччен кӑмӑллӑн калаҫма тапратас пек пулса.

— Ӗҫсем начар, Сергей Алексеич! — кӑшкӑрчӗ сывлӑшсӑр пӳлӗннӗ теҫетник Дягилев. — Эсир пӑхӑр-ха лакӑмӗ ҫине — аялтан палкать те палкать кӑна! Ӑҫтан ҫавӑн чухлӗ вӑй тухать-ши? Ку ҫӑлкуҫ мар, ҫӗр айӗнчи юхан шыв пулӗ.

— Курнӑ, — терӗ Сергей. — Ирччен тытӑнса тӑратпӑр.

— Тытӑнса тӑрайрӑпӑр-ши вара, Сергей Алексеич?

— Тытӑнса тӑма кирлех.

Сергей ҫапла тума хушрӗ: чул йӑран ҫаралса юлсанах ҫӗр айнелле пӑрапа шӑтарма тытӑнмалла, ҫӗр чавакансене тепӗр пысӑк мар айлӑм патне канав алтма тӑратмалла, вӑл канав вара шыва туртса илсе, шыв тулса ҫитсе ҫиелтен юхассине тата виҫ-тӑватӑ сехете тытса тӑма пултарать.

— Дягилев, эпӗ ҫӗрле килетӗп, тул ҫутӑлнӑ тӗлелле, — терӗ вӑл юлашкинчен: эсӗ ответ тытатӑн. Шалимовпа иксӗр эсир ан харкашӑр, ӗҫлӗр. Хуть те хӑҫан килсен те Шалимов сан ҫине шалӑпӑ парать, е эсӗ Шалимов ҫине. Рабочисене иртнӗ пилӗккунлӑхра ӗҫленӗшӗн тӳлесе татнӑ-и?

— Тахҫанах татнӑ, Сергей Алексеич. Ӑна кивӗ ведӑмӑҫпех панӑ, эсир килечченех ӑна кивӗ техниках алӑ пусса хӑварнӑччӗ.

— Эсӗр кайран вара мана вӑл ведӑмӑҫсене пурне те кӑтартӑр, — терӗ Сергей. — Эпӗ кайрӑм.

Ялтӑ ҫывӑхӗнче ҫил-тӑвӑллӑ ҫӑмӑр ҫунӑ. Вӑл машинӑна икӗ сехете тытса тӑнӑ. Ку анчах та мар-ха. Шофёрӑн хӑвӑртлӑха чакармалла пулнӑ, мӗншӗн тесен ытла та тӑрук ҫаврӑнмалла ҫӗрте шӑвакан ҫул ҫинче машина пит те вӑйлӑн шуса кайнӑ. Севастополе вӗсем каҫхине сакӑр сехетре тин ҫитнӗ. Пропуск илсе, Взрывселпромӑн пичетлесе хупса лартнӑ склачӗсене уҫтарма нумайччен телефонпа шанкӑртаттарма тивнӗ, райком секретарӗпе хула коменданчӗн те ку ӗҫе хутшӑнмалла пулнӑ.

Пӗчӗкҫӗ, йӑвӑр ешчӗке пит те сыхланса машина ҫине лартнӑ ҫӗре сехет стрелки вунӑ сехет ҫурӑ патнелле ҫывхарса пынӑ.

Лапкӑшпех сарӑлнӑ хура пӗлӗтсем айӗнчен уйӑх кӑшт та курӑнман. Ту тӑррисен паллисем те ҫухалнӑ. Вӑрмансем, сатсем, хирсем, иҫӗм ҫырли пахчисем тӗттӗмре нимӗн те палӑрми пулнӑ. Сарлака тикӗс шоссе йӗрӗ кӑна, автомобилсен хунарӗсен ҫуттипе ирӗлсе кайнӑ пек пулса, сарӑрах-шурӑрах тӗслӗн курӑнса ялтӑртатса выртнӑ.

— Ну, яра пар! — хавхалантарчӗ Сергей, шофёрпа юнашар ларса. — Ҫӗр тӗттӗм те, ҫулӗ вӑрӑм.

Халӗ тин ӗнтӗ, чӗтрекен автомобилӗн сӑран минтерӗсем ҫинче ларнӑ чухне кӑна, Сергей хӑй пит те ывӑнса ҫитнине туйса илчӗ. Плащне тӳмелесе картусне хытӑрах пусса лартрӗ те вӑл куҫӗсене хупрӗ. Ҫапла вӑл ҫул тӑршшӗпе ҫывӑрнӑ-ҫывӑрман пынӑ, вырӑнӗ-вырӑнӗпе машина ериперех кайнипе, йытӑсем вӗрнипе тата хӑранӑ чӑхсем кӑтикленипе кӑна хӑйсем иртсе пынӑ ялсене чухласа илнӗ, нумайччен нимӗн чӗнмесӗр ларнӑ.

— Ра-а! Ра-а-а! — янратать те машина сигналӗ машинӑна майпе те хыттӑн силлентерет калама ҫук нумай кукӑр ҫаврӑнмалли вырӑнсенче.

Ҫул тусем ҫинелле хӑпарса пырать.

Ҫак йӗппе чиксе куҫ курман, ҫӑлтӑрсӑр тӗттӗм те, ҫак уҫӑ та нӳрлӗ сывлӑш та, аран илтӗнекен йытӑ вӗрнӗ сасӑ та, утӑпа пиҫсе ҫитнӗ иҫӗм-ҫырли шӑрши те Сергее темӗскерле савӑнӑҫлӑ, ҫамрӑк чухнехи пит тахҫанхи япаласене аса илтерчӗҫ.

Акӑ темшӗн кӑвайт ҫунать. Хӑйсен йӗвенӗсемпе ерипен чанкӑртаттарса унтах тӗрлӗ тӗслӗ лашасем ҫаврӑнкаласа ҫӳреҫҫӗ.

— Ра-а-а! — янратать кӑна уҫа сасӑпа машина, ту ҫинелле ҫӳлӗрен ҫӳлелле хӑпарса пырса.

…Тӗттӗм лашасем, хурисем те туррисем те курӑнмаҫҫӗ, анчах пӗри, шур ҫилхелӗскер, пӗчӗкҫӗ те кулӑшла Пегашка, хӑйӗн кӗске тутине ҫӳлелле ывтӑнтарса, вӑрӑм хӑлхисене ҫӗкленӗ те хӑй ӑнланса илеймен сасса сыхланса итлесе тӑрать.

— Ку манӑн лаша! — терӗ Сергей, кӑвайт патӗнчен тӑрса шпорӑсемпе чанкӑртаттарса утса.

— Ҫапла, — терӗ застава начальникӗ, — ҫак ырхан, имшерке выльӑх — санӑн лашу. Анчах ҫул ҫинче малта мӗн вӑл шавлать?

— Юрать! Пӑхӑпӑр! — тесе Сергей ҫиленсе кӑшкӑрчӗ те Пегашка ҫине сиксе утланчӗ. Ҫав ҫӗмӗрсе тӑкнӑ анчах хӑюллӑ ҫарта Пегашка часах чи лайӑх лаша пулса тӑчӗ.

— Начар! — тесе кӑшкӑрчӗ унӑн хыҫӗнчен ӑслӑ, сыхланса калаҫакан застава начальникӗ. — Ку тревога, кусем шуррисем.

Вара сасартӑк кӑвайт сӳнсе ларчӗ, ярса тытнӑ
винтовкӑсем чӑнкӑртатса илчӗҫ, сутӑннӑ Каплаухов вӑрттӑн хӑйӗн парти билетне ҫурса пӑрахрӗ.

— Вӗсем беженцӑсем! — тесе кӑшкӑрчӗ каялла таврӑннӑ Сергей. — Вӗсем шуррисем мар, беженцӑсем. Вӗсем нумаййӑн, табӑрӗпех.

Вара пурте пит савӑнса кайнӑ, кула пуҫланӑ, вӗсем путсӗр Каплаухова персе вӗлерсен, каллех кӑвайт чӗртсе ярса ялкӑштара пуҫларӗҫ те савӑнӑҫлӑн чей ӗҫрӗҫ. Беженцӑсене ачисене ҫӑкӑр ҫитерчӗҫ, лешсем вара вӗсем ҫине хӑйсен пысӑк куҫӗсемпе шанчӑклӑн пӑхса ларчӗҫ.

— Ку ман лаша! — терӗ Сергей ачасене пӗчӗк шур ҫилхелӗ Пегашка ҫине кӑтартса. — Ку пит лайӑх лаша.

Анчах айван ачасем нимӗн те ӑнланман, вӗсем нимӗн чӗнмесӗр хура ҫӑкӑра кӑшласа ларнӑ.

— Ку лайӑх лаша, — терӗ Сергей ҫиленсе чӑтса тӑраймасӑр, унтан вӑл айван ачасем ҫине сивӗ куҫпа пӑхса илчӗ.

— Лайӑх лаша, — терӗ уҫӑ сасӑпа кӑшт селӗппӗн пӗр ырхан яштак хӗрача, ҫӗтӗк ҫута тутӑр айӗнче чӗтресе тӑраканскер. Лаши те аван, эсӗ ху та аван, — терӗ вӑл тата.

Р-аа! — мӗкӗрсе ячӗ машина. Вара Сергей ҫапла шутларӗ: «Тӑр! Ҫитет. Халӗ ӗнтӗ вӑранма та вӑхӑт», — терӗ.

Анчах куҫӗсем уҫӑлмаҫҫӗ.

«Ҫитет!» тесе вӑл шикленсе шухӑшларӗ, мӗншӗн тесен лайӑх тӗлӗк тӗттӗм, шиклӗ, хӑрушӑ еннелле пӗр пӑркаланмасӑр хӑвӑрт ҫаврӑна пуҫланӑ.

Ҫак тӗлте ӑна пит хытӑ силлентерчӗ, машина чарӑнса тӑчӗ те, шофёрӗ хыттӑн ҫапла каларӗ:

— Пур! Туртса ярар-ха, Байдара ҫитрӗмӗр, — терӗ.

— Байдар! — терӗ те Сергей, куҫне уҫрӗ.

Машина ту каҫҫи ҫинче чи ҫӳлӗ вырӑнта тӑрат. Ту ҫинче аташса, ҫухалса кайнӑ пӗлӗтсем кая тӑрса юлнӑ. Инҫетре ура айӗнче кипариссен тӗттӗмӗнче пӗтӗм кӑнтӑрти ҫыран хӗрри ҫывӑрать. Йӗри-таврипех шӑп та лӑпкӑ. Ӑйхӑ иртсе кӑйрӗ.

Вӗсем пирус туртса ячӗҫ те малалла хӑвӑрт вӗҫтерчӗҫ, мӗншӗн тесен ҫурҫӗр иртни чылай пулнӑ.

Ҫывӑрса вӑрансан Натка Алькӑна курчӗ.

Алька коробкӑна уҫса тӑрать, вӑл пушанса юлнинчен тӗлӗнсе кайнӑ.

— Кӑна эсӗ уҫрӑн-и е вӗсем хӑйсемех шуса тухса кайнӑ? — тесе ыйтрӗ Алька, коробка ҫине кӑтартса.

— Ӑна эпӗ асӑрхамасӑр кӑларса янӑ, — терӗ тӗрӗссипе Натка. — Эпӗ уҫрӑм та хӑрасах кайрӑм вара.

— Вӗсем ҫыртмаҫҫӗ, — терӗ ӑна лӑплантарса Алька. — Вӗсем сикеҫҫӗ кӑна. Эсӗ пит хӑрарӑн-и?

— Пит хӑрарӑм, — терӗ Натка Алькӑна савӑнтарас тесе, вара ӑна пит ҫумалли пӳлӗме илсе кайрӗ.

— Алька, кала-ха эсӗ мана, эсӗ мӗнле ҫын? — тесе ыйтрӗ Натка, хӑйсем пит-куҫа ҫуса терраса ҫине тухсан.

— Ҫын? — тӗлӗнсе ыйтрӗ Алька. — Ну, ахаль ҫынах. Эпӗ тата атте. Унтан ун ҫине пит тинкерсе пӑхрӗ те, ҫапла ыйтрӗ:  — Эсӗ мӗнле ҫын вара? Эпӗ ӑна паллатӑп. Эсӗ пирӗнпе пӗр вагонра килтӗн вӗт?

— Алька, мӗншӗн эсӗ те, аҫу анчах? — тесе ыйтрӗ Натка. — Мӗншӗн санӑн аннӳ килмерӗ?

— Анне манӑн ҫук, — терӗ Алька.

Натка вара ҫакӑн пек сыхланмасӑр ыйтнишӗн пӑшӑрханчӗ.

— Манӑн анне ҫук, — терӗ Алька тепӗр хут. Вара Наткӑна Алька ун ҫинчен темӗскер шутласа ун ҫине шанчӑксӑр, тӑшманлӑн пӑхса илнӗ пек туйӑнчӗ.

— Алька, — терӗ хӑвӑрттӑн Натка, ӑна аллипе ҫӗклесе тинӗс ҫинелле кӑтартса, — пӑх-ха, мӗнле хытӑ каякан пысӑк карап.

— Ку хурал тӑракан карап, — терӗ Алька. — Эпӗ ӑна ӗнерех куртӑм.

— Мӗншӗн хурал тӑраканни? Тен, ахаллиех пулӗ?

— Ку хурал тӑраканни. Эсӗ ан тавлаш. Атте мана ҫапла каларӗ, вӑл санран лайӑхрах пӗлет, — терӗ.

Ку кун лагерьте малтанхи кӑвайте чӗртсе яма хатӗрленнӗ. Натка Алькӑна октябреноксем патне ертсе кайрӗ.

Пионерсем ҫерем ҫинче выляҫҫӗ. Ҫара уранлӑ пионер Василюк пӗшкӗрӗнсе тӑнӑ Баранкин ҫурӑмӗ ҫине хӑпарса тӑнӑ та, ҫӑмӑл, ҫивӗч пушкӑрт хӗрне, Эминене, сарса янӑ хӗрлӗ ялавпа хулпуҫҫи ҫине мӗнле сиксе лармаллине вӗрентет.

— Эсӗ, Эмка, апла сикместӗн, — тесе ӑнлантарать Василюк. — Эсӗ сиксе ларсан, лӑпкӑ тӑр, урусемпе ан ҫапкалан. Эсӗ урусене кисрентерсен, эпӗ кисренӗп те, вара иксӗмӗр те тӳрех Баранкин пуҫӗ ҫине персе анатпӑр. Эх, эсӗ! Ну, сана мӗнле каласа ӑнлантармалла вара? — терӗ вӑл, Эмине вӑл каланисене нимӗн те ӑнланманнисене кура хурланса. — Ну, юрӗ, чуп. Вара Юлай килӗ те вӑл сана хӑвӑр чӗлхепе ӑнлантарса парӗ, — терӗ.

Эмине сиксе анчӗ те, Алькӑна курсан, чарӑнса тӑчӗ, унтан вӑл ҫак хӑй палламан пӗчӗкҫӗ ҫын ҫине пӑха пуҫларӗ.

— Пионер-и? — тесе ыйтрӗ вӑл хӑюллӑн, унӑн хӗрлӗ галстукӗ ҫине кӑтартса.

— Пионер, — терӗ те Алька, ӑна вӗҫтерсе пыракан юланутла ҫынна ӳкернӗ илемлӗ сӑрлӑ картинӑна тӑсса кӑтартрӗ.

— Ку шурри, — терӗ Алька куҫне чеен хӗссе илсе, тата юланут ҫине пӳрнипе кӑтартса, ӑна улталама пӑхрӗ. — Ку шурри. Ку патша, — терӗ.

— Ку хӗрли, — терӗ тата чеереххӗн кулса илсе Эмине. — Ку Буденный.

— Ку шурри, — терӗ Алька ҫине тӑрса тата хӗҫӗ ҫине кӑтартса. — Акӑ хӗҫӗ.

— Ку хӗрли, — терӗ Эмине ҫирӗппӗн, кӑвак ҫӗлӗк ҫине кӑтартса. — Акӑ ҫӑлтӑрӗ!

Вара иккӗшӗ те кулса ячӗҫ те, пӗр-пӗрине ӑнланнипе кӑмӑллӑ пулса, вӗсем октябреноксем пит янратса юрлакан тӗмсем патнелле сиккелесе ҫӗмӗрттерчӗҫ.

Алькӑна окябреноксем патне ӑсатса ярсан, Натка хыр вӑрманӗ патнелле пӑрӑнчӗ те виҫҫӗмӗш звено звеновойне Иоськӑна тӗл пулчӗ. Иоська пӗр аллинче темӗскер вӑрӑм япала, патак пек чӑрканӑскер, тепӗр аллинче хытӑ ҫыхнӑ пӗчӗк: тутӑр тытса пырать.

— Эсӗ ӑҫтан? Ӑҫталла?

— Клуба кайса килтӗм, — терӗ хӑвӑрт Иоська ҫыххине хӑй ҫурӑм хыҫне пытарма хӑтланчӗ. — Клуба плакатсем илме кайрӑм. Эпир халӗ танксем ҫинчен калав вулатпӑр, — терӗ.

— Иоська, мӗншӗн-ха танксем ҫинчен, паян санӑн план тӑрӑх танксем ҫинчен мар вӗт, пионер-автодоровцӑн асра тытмаллисем ҫинчен вуламалла вӗт? — терӗ Натка тӗлӗнсе.

— Асра тытмаллине, Натка, кайран вулатпӑр. Эпир паҫӑр шыва кӗрсе килетпӗр. Тӑватӑ танк шуса килнине куртӑмӑр. Пит интересленсе кайрӑмӑр! Эпӗ часрах библиотекӑна чупрӑм. Паян, интерес пур чухне, танксем ҫинчен вулас тетӗп хам ӑшра.

— Ну, юрӗ, Иоська. Вӑл лайӑх. Сан ҫурӑм хыҫӗнче ҫыхӑра мӗн?

— Вӑл-и? Вӑл мӑйӑр, — терӗ Иоська ниҫта кӗрсе кайма пӗлмесӗр, Наткӑран аяккарах тӑма тӑрӑшса тата ытларах сиккелеме пуҫларӗ. — Эпӗ пӗр вӑйӑ шухӑшласа кӑлараттӑм. Мана инструктор танксем ҫинчен ҫичӗ ыйту ҫырса пачӗ. Ну, кам пӗлет, кам пӗлмест.

— Эсӗ кала-ха, мӑйӑрне ӑҫтан илтӗн тата?

Ҫӑмӑлкай Иоська хӑйӗн ҫара ура тупанӗсене чулсем пӗҫерсе илнӗ пекех пит ҫӳлелле сиксе илчӗ те, пуҫӗпе сулкаларӗ, ыйтасса-тӑвасса кӗтсе тӑмасӑрах йывӑҫ тӗмисем хушшинелле кӗрсе кайрӗ.

Вӑл кун кӑвайт чӗртме хатӗрленнине пула пур звеносем те арпашса, сапаланса кайрӗҫ. Юрлакансем хор кружокне кайнӑ, гимнастика тӑвакансем — спорт площадки ҫине, ташлакансем — клуба. Пурте ҫапла савӑк кускаланӑ майӗпе икӗ ача лагерьтен тухса кайнӑ. Вӗсем тухса кайнине никам та асӑрхаман.

Никам ҫӳремен сукмакпа кайса вӗсем пӗчӗк крепоҫ ҫӗмрӗкӗсем патне ҫитрӗҫ те ҫинҫе кантра ҫӑмхипе пысӑк ҫурта тӗпне туртса кӑларчӗҫ. Ҫӑра, шӑршӑллӑ эрӗме сиркелесе, вӗсем тискере тӑрса юлнӑ башня айӗнчи пӗр пӗчӗк хура шӑтӑк патне пырса тухрӗҫ.

Кӑнтӑрлахи хӗвел калама ҫук пӗҫертнӗ, ҫавӑнпа та нӳрӗ шӑршӑ ҫапакан шӑтӑк тата хурарах тата тӗлӗнмеллерех туйӑннӑ.

— Пирӗн кантра ҫитмесен мӗн тӑвӑпӑр? — терӗ Владик, ҫуртана вӑрӑм патак вӗҫне ҫыхса лартса. — Сасартӑк ура анчах тӗпсӗр шӑтӑк пулсан? Эпӗ, Толька, таҫта вуланӑччӗ ун пеккине. Акӑ пыратӑн… пыратӑн ҫӗр айӗнчи ҫулпа, сасартӑк кӗрӗс! тутаратӑн тӗпсӗр шӑтӑка. Аялта вара, ҫав тӗпсӗр шӑтӑкра, тӗрлӗрен ҫӗлен-калтасем…

— Мӗнле ҫӗленсем тата? — тесе ыйтрӗ Толька, нӳрлӗ хура шӑтӑкалла пӑхса. — Мӗн эсӗ Владик, яланах мӗн те пулин кирлӗ мара шухӑшласа кӑларатӑн? Е эсӗ порошокпа сӗрӗнсе курӑнми пуласшӑн, е саншӑн тата ҫӗленсем. Эсӗ ун вырӑнне ҫуртуна хытӑрах ҫыхса лартсан авантарах пулӗччӗ, ҫурта вӗҫерӗнсе кайсан, акӑ вара сана ҫӗленсем пулӗҫ.

— Толька, — тет малалла шухӑша кайнӑ пек пулса Владик, хӑй ҫав вӑхӑтрах ҫуртине йӑвалать. — Толька, эпир аяла анӑпӑр ӗнтӗ, сасартӑк башня йӑтӑнса анса пире иксӗмӗре те ҫӗр айӗнчи ҫулсем ҫинче питӗрсе хӑварсан? Эп ун ҫинчен те таҫта вуланӑччӗ. Малтан вӗсем ҫуртисене ҫисе янӑ, унтан пушмакӗсене, чӗн пиҫиххийӗсене, кайран вара пӗрне пӗри ҫисе янӑччӗ пулас. Пит те интереслӗ кӗнеке.

— Мӗнле эсӗ, Владик, яланах темӗскерле путсӗр кӗнеке вулатӑн вара? — тесе пит хурланчӑк сасӑпа Толька ыйтрӗ те, каллех хура шӑтӑк ҫине чалӑшшӑн пӑхса илчӗ.

— Кӗрер! — тесе татса хучӗ унӑн сӑмаххине Владик. — Эпӗ тем те калатӑп пулӗ. Эпӗ сана, ухмаха, виртлетӗп вӗт.

Вӑл ҫурта ҫутса ячӗ те урисене сыхланса чалӑшла выртакан чуллӑ шӑтӑка пусрӗ, Толька, сӳтӗлсе пыракан кантра ҫӑмхине аллипе тытса, ун хыҫҫӑн кӗрсе кайрӗ.

Кашни чула хыпашласа пӑхса, вӗсем ерипен пилӗк метра яхӑн кайрӗҫ. Кунта ҫул сасартӑк сылтӑмалла пӑрӑнчӗ. Ҫутӑ йӗрӗ ҫине тепӗр хут ҫаврӑнса пӑхрӗҫ те, вӗсем сылтӑмалла пӑрӑнчӗҫ. Анчах вӗсем пӗр шӑршлӑ пӗчӗк подвала пырса кӗчӗҫ. Унта ҫӳп-ҫаппа вӗтӗ чулсем тултарса хунӑ. Вӗсем кӑна кӗтменччӗ. Нимле ҫӗр айӗнчи ҫул та пулман.

— Крепоҫ тата хӑй, — терӗ ҫиленсе Толька. — Яланах эсӗ Владик, ҫавнашкал. Кӗрер те, кӗрер тетӗн. Ну, акӑ кӗтӗмӗр ӗнтӗ. Атя, каялла тухсан авантарах пулӗ, эпӗ кунта темӗн путсӗр япала ҫине ярса пусрӑм.

Вӗсем нӳхрепрен тухрӗҫ те, картлашкасенчен ҫакланкаласа, йывӑҫ тӗмисем ӳссе ларнӑ башня ҫине хӑпарса кайрӗҫ. Кунтан пит пысӑк пушӑ тинӗс курӑнать.

Ачасем курӑк ҫине ларса лӑпланчӗҫ те, хӗвел йӑмӑхтарнипе куҫӗсене хупкаласа, нумайччен нимӗн шарламасӑр выртрӗҫ.

— Толька! — терӗ сасартӑк Владик. Вӑл мӗн те пулин интереслӑ япала шухӑшласа кӑларнӑ чухнехи пекех, унӑн куҫӗсем йӑлтӑртата пуҫларӗҫ.

— Толька, ҫакӑнта аэроплансем вӗҫсе килес пулсан, танксем, тупӑсем пухӑнса килсен, шуррисем пӗтӗм тӗнчерен пухӑнса килсе Хӗрлӗ ҫара ҫӗмӗрсе тӑксан, пӗтӗмпех ӗлӗкхи пек кивӗ йӗркесем туса лартсан, мӗн пулнӑ пулӗччӗ-ши?.. Эпӗр иксӗмӗр ун чухне мӗн тунӑ пулӑттӑмӑр вара?

— Тата мӗн? — терӗ хайӗн юлташӗ темӗн ҫинчен те шухӑшласа кӑларма пултарнине хӑнӑхса ҫитнӗ Толька.

— Вӗсем Хӗрлӗ ҫара ҫӗмӗрсе тӑкас пулсан, — тет Владик ҫине тӑрсах, — коммунистсене ҫакса вӗлерес пулсан, комсомолецсене тӗрмесене лартса пӗтерес пулсан, пур пионерсене те хӑваласа салатса ярас пулсан, вара эпӗр иксӗмӗр мӗн тӑваттӑмӑр-ши?

— Тата мӗн? — терӗ Толька ҫиленсе, мӗншӗн тесен вӑл та, Владикӑн тӗрлӗрен шухӑшласа кӑларнӑ юрӑхсӑр шухӑшӗсене хӑнӑхса ҫитнӗскер те, ку сӑмахсене пит кӳрентерекен, вырӑнлӑ мар: сӑмахсем тесе шутларӗ.

— Пӑхсах тӑр, пирӗннисем вӗсене ҫаплах парӑннӑ пулӗччӗҫ! Эсӗ пӗлетӗн-и, пирӗн Хӗрлӗ ҫар мӗнлине? Пирӗн ҫар вӑл советӑн… Пӗтӗм тӗнчине. Пирӗн хамӑрӑн та танксем пур. Айван эсӗ, ухмах. Эсӗ ху пӗтӗмпех пӗлетӗн, ҫапах та юриех ыйтасшӑн та ыйтасшӑн…

Толька хӗрелсе кайрӗ те, сӑмсине йӗрӗнчӗклӗн нашт тутарса илсе, Владикран тепӗр еннелле ҫавӑрӑнса ларчӗ.

— Ну, ан тив, айван пулам! — Ан тив, пӗлем! — лӑпкӑраххӑн калать Владик малалла. — Ну, аяла пулас пулсан вара? Вара эпир иксӗмӗр мӗн тӑвӑттӑмӑр!

— Ун чухне шухӑшласа кӑларӑттӑмӑр, — терӗ Толька вӑрӑммӑн сывласа илсе.

— Мӗн шухӑшласа кӑлармалла унта? — терӗ хӑвӑрттӑн Владик. — Кайӑттӑмӑр эпир иксӗмӗр тусем ҫине, вӑрманалла. Пухӑттӑмӑр отряд, вара хамӑрӑн ӗмӗр тӑрӑшшӗпех, виличченех эпир шуррисене тапӑнӑттӑмӑр, хамӑррӑннисене нихӑҫан та пӑрахмӑттӑмӑр, нихӑҫан та парӑнмӑттӑмӑр. Нихӑҫан та! — терӗ вӑл тепӗр хут хӑйӗн йӑлтӑртатса тӑракан кӑвак куҫӗсене хӗссе.

Ку Толькӑна интереслентерме пуҫларӗ. Вӑл ҫӗкленсе чавсаланчӗ те Владик еннелле ҫаврӑнчӗ.

— Ҫапла вара пӗтӗм хамӑр ӗмӗр тӑрӑшшӗпех вӑрманта пӗчченех пурӑнӑпӑр-и? — тесе ыйтрӗ вӑл ҫывӑхарах сиксе.

— Мӗншӗн пӗччен? Хӑш чухне эпир иксӗмӗр урӑх тумтирсем тӑхӑнса ерипен хуласене кайнӑ пулӑттӑмӑр. Унтан рабочисем патне. Вӗсем пур рабочисене те пурӗ пӗрех ҫакса вӗлереймеҫҫӗ. Ун чухне вара кам ӗҫленӗ пулӗччӗ, буржуйсем хӑйсем-и? Вара восстани вӑхӑтӗнче эпир пурте хулана кайӑттӑмӑр. Шартлатарӑттӑмӑр бомбӑсемпе полиципе шурӑгвардейцӑсен штабӗсене, тӗрме хапхисене, генералсен дворецӗсене, кӗпӗрнаттӑрӗсене. Хӑюллӑрах, юлташсем! Шавлатӑр кӑна.

— Эсӗ ытла та нумай шаплатарасшӑн! — терӗ иккӗлене пуҫланӑ Толька. — Апла мӗн пур ҫуртсем кисренме пуҫлӗҫ.

— Ан тив, кисренччӗр. Шеллесе тӑмалла-и вара? — терӗ Владик. — Вӗсем пирӗннисене нумай шелленӗ тетӗн-им эсӗ?

— Ериперех, Владик! — терӗ вӑл шӑл витӗр. Толька сасартӑк хӑй юлташӗн чавсине пит те хыттӑн хӗстерсе тытрӗ. — Пӑх-ха, Владик, кам вӑл?

Вӗтлӗх тӗмисем хушшинчен пӗр палламан, хура сухаллӑ ҫын тухрӗ. Унӑн аллинче ҫыхӑ, тата темӗскер тӑрӑхларахскер пулнӑ. Ӑна хутпа чӗркенӗ. Вӑл пит те васкать пулас. Йӗри-тавралла ҫавӑрӑнкаласа пӑхса, вӑл нимӗн сиккеленмесӗр кӑштах тӑчӗ те, вара хӑюллӑн вӗтлӗхе сирсе, хура шӑтӑка, ачасем халь нумай та пулмасть, тин кӑна тухнӑ шӑтӑка кӗрсе ҫухалчӗ.

Пӗр пилӗк-ултӑ минутранах вӑл каялла тухрӗ те васкаса йывӑҫсем хушшине кӗрсе курӑнми пулчӗ. Тӗлӗнсе кайнӑ ачасем нимӗн чӗнмесӗр пӗр-пӗрин ҫине пӑхса илчӗҫ те, ерипен аялалла шуса анса, сыхланкаласа пӗшкӗнсе утса, сукмак ҫине сиксе тухрӗҫ.

Ҫакӑнта вӗсем Гитаевич патӗнчен таврӑнакан, вӗсене лагерь пуҫлӑхне ҫыру пама хушнӑ Сергее тӗл пулчӗҫ.

— Ман атте ӑҫта кайнине эсӗ пӗлетӗн-и? — тесе ыйтрӗ Алька ҫывӑрма выртас умӗн. — Унӑн темӗн инкек пулнӑ. Вӑл лаша ҫине утланчӗ те вӗҫтерчӗ тусем ҫинелле.

Алька шухӑшласа илчӗ, одеял айӗнче ҫаврӑнкаласа илчӗ те сасартӑк ыйтрӗ:

— Натка, санӑн хӑҫан та пулин инкек таврашӗ пулнӑ-и? — терӗ.

— Ҫук, пулман, — терӗ Натка хӑйне хӑй шанман пек пулса. — Санӑн, Алька, пулнӑ-и?

— Манӑн-и? — терӗ те чарӑнса тӑчӗ Алька. — Манӑн, Натка, пит те пысӑк, калама ҫук пысӑк инкек пулнӑ. Анчах ун ҫинчен эпӗ сана халӗ мар, урӑх чух каласа парӑп, — терӗ.

«Унӑн амӑшӗ вилнӗ», тесе шухӑшласа илчӗ темме Натка. Вара, вӑл ун ҫинчен ан аса илтӗр тесе, кравать хӗррине ларчӗ те ӑна мӑнтӑр кушак ҫинчен, ӑна чее мулкач улталани ҫинчен пӗр кулӑшла калав каласа пачӗ.

— Ҫывӑрах, Алька, — терӗ Натка халлапа каласа пӗтерсен.

— Вӑхӑт нумай иртрӗ ӗнтӗ.

Анчах Алькӑн темшӗн ӑйхӑ килмен.

— Ну, эппин ху мӗн те пулин каласа пар мана, — терӗ Натка. — Мӗнле те пулин истори каласа пар-ха.

— Эпӗ ун пеккисене пӗлместӗп, — терӗ Алька шухӑшласа.

— Эпӗ пӗр халлап пӗлетӗп. Пит те лайӑх халлап. Анчах вӑл эсӗ калани пекки мар… кушаксем ҫинчен те мар, мулкачсем ҫинчен те мар. Вӑл вӑрҫӑ халлапӗ, хӑюллӑ халлап.

— Каласа пар-ха мана, Алька, хӑюллӑ вӑрҫӑ халлапне, терӗ Натка, вара вӑл ҫутӑ сӳнтерчӗ те ун патне ҫывӑхрах ларчӗ.

Акӑ минтер ҫине ларчӗ те ӑна мӑнкӑмӑллӑ Кибальчиш Ача ҫинчен, Сутанни ҫинчен, Ҫирӗп Сӑмах ҫинчен тата никам та пӗлеймен Вӑрҫӑ Ҫекречӗ ҫинчен пит те лайӑх халлап каласа кӑтартрӗ.

Унтан вӑл ҫывӑрса кайрӗ. Анчах Натка, Алькӑн тӗлӗнмелле халлапӗ ҫинчен темле май та шухӑшласа, нумайччен пӗр енчен тепӗр еннелле ҫаврӑнкаласа выртрӗ.

Вӑхӑт пит те нумай пулнӑ. Уҫӑ чӳречерен таҫта инҫетрен пит вӑйлӑ кӗрӗслетни, тинӗсре калама ҫук вӑйлӑ пысӑк батарейӑсем харӑссӑн тупӑсенчен пенӗ пек, янраса илтӗнчӗ.

Натка шартах сикрӗ, анчах унтах каҫхине, пур вожатӑйсене те ҫӗрле тусем ҫинче кӗрӗслетсе шартлатас-тӑвас пулсан нимӗн те хӑрамалли ҫук, вӑл ҫапла пулма кирлӗ тесе астутарнине аса илчӗ.

Вӑл васкаса палатӑна кайрӗ.

Кун каҫиччен чупса ывӑннӑ ачасем хытӑ ҫывӑрнӑ. Ӑнланма ҫук кӗрӗслетнине итлесе пӗр виҫ-тӑватӑ ача кӑна пуҫӗсене ҫӗклесе пӑхрӗҫ.

Вӗсене Натка лӑплантарчӗ те хӑйӗн пӳлӗмне кайрӗ. Алӑка уҫса ярсанах вӑл ҫакна курать: Алька кровать пуҫӗнчен тытнӑ та, минтерсем ҫинче тӑрать, чарса пӑрахнӑ ыйхӑлӑ куҫӗсемпе пӑхса тӑрать.

— Мӗн вӑл? — терӗ вӑл хӑранипе шӑппӑнтарах.

— Ҫывӑрах, Алька, ҫывӑр, — терӗ хӑвӑрт Натка, ӑна вырӑн ҫине вырттарса. — Нимӗн те мар… Санӑн аҫу инкеке тӳрлетет…

— А, атте… — терӗ те Алька, куҫӗсене хупса, йӑл кулса илчӗ те ҫавӑнтах ҫывӑрса кайрӗ.

Октябреноксем отрядра пур ӗҫе те кар тума юратакан халӑх пулнӑ. Вӗсем яланах ушкӑнпа ҫӳренӗ: юрлас-тӑк, юрлас, выляс-тӑк, выляс. Кӑшкӑрас-ҫухӑрашас тӗлӗшрен те вӗсем пӗрерӗн мар, пурте пӗр харӑс, хорпа кӑшкӑрашнӑ. Сӑмахран, вӗсем нумай пулмасть, ҫак кунсенче, тусем ҫине экскурсие кайнӑ чухне вӗсене пӗрле илсе кайманшӑн ҫапла тунӑ та.

Кӑнтӑрла ҫитеспе Натка вӗсене хыр вӑрманӗ патне уҫланкӑна хӑй ертсе кайрӗ, мӗншӗн тесен октябреноксен звеновойӗ Роза Ковалёва вӑл кун лагерьте дежурнӑйӑн пулӑшаканӗ пулнӑ.

Натка курӑк ҫине ларсанах октябреноксем кӑшкӑра-кӑшкӑра унӑн ҫывӑхнерех вырӑн йышӑнса ларма хыпаланчӗҫ те, часах унӑн тавра савӑнӑҫлӑн ҫӑлтӑр пек сарӑлса выртрӗҫ.

— Натка, мӗн те пулсан каласа пар-ха!

— Вуласа кӑтарт, Натка!

— Картинкӑсем кӑтарт!

— Натка, юрласа пар! — кӑшкӑраҫҫӗ тӗрлӗрен сасӑпа октябреноксем. Пӗри ун патнелле кӗнеке тӑсать, тепри — картинка. Тата пӗри ҫурса пӑрахнӑ параппанпа тӗссӗрленсе кайнӑ хӳресӗр вӗҫен-кайӑк кӗлеткине темӗскер тума тӑсрӗ Натка патнелле.

— Натка, мӗн те пулин интереслӗ япала ҫинчен каласа пар-ха, — терӗ темшӗн кӳреннӗ октябренок Карасиков. — Ӗнер Роза интереслӗскер ҫинчен калама пулчӗ, хӑй ун вырӑнне алӑсене мӗнле ҫумаллипе шӑлсене мӗнле тасатмалли ҫинчен каласа пачӗ. Унта мӗн интереслӗ пултӑр вара?

— Натка, халлап каласа пар-ха, — тесе йӑлӑнчӗ пӗр кӑвак куҫлӑ хӗрача, хӑй темшӗн айӑплӑ пулнӑ пек тутисемпе йӑл кулса илчӗ.

— Халлап? — терӗ шухӑша кайса Натка. — Эпӗ темме ҫав халлапсене пӗлместӗп. Е чимӗр-ха… эпӗ сире Алька халлапне каласа парам. Юрать-и? — тесе ыйтрӗ вӑл темӗн пит те сыхлӑн ларма пуҫланӑ Алькӑран.

— Юрать, — терӗ Алька, лӑпланса ларнӑ октябреноксем ҫине мӑнкӑмӑллӑн пӑхкаласа илсе.

— Эпӗ Алька халлапне хамӑн сӑмахсемпе каласа парӑп. Мӗн те пулин манса хӑварсан е апла мар каласан, Алька мана тӳрлетсе калатӑр. Ну, итлӗр! — терӗ.

— Нумай ӗлӗк пӗтӗм ҫӗршывра вӑрҫӑ кӗрлесе иртнӗ хыҫҫӑнах, пирӗн ҫӗршывра пурӑннӑ тет пӗр Кибальчиш Ача.

Вӑл вӑхӑтра пирӗн Хӗрлӗ ҫар ылханлӑ буржуйсен шурӑ ҫарӗсене инҫете хӑваласа янӑ. Лӑп та шӑп пулса тӑчӗ аслӑ уйсенче, ешӗл улӑхсенче. Уйра талккӑшпе ыраш ӳсет, хуратул чечекленет. Ешӗл те симӗс сатсемпе чие йывӑҫсем хушшинче пӗр ҫурт ларать. Ҫав ҫуртра пирӗн Ача пурӑнать, ӑна пурте Кибальчиш теҫҫӗ. Унпа пӗрле унта ачан ашшӗпе пиччӗшӗ пурӑнаҫҫӗ. Вӑл Ачан амӑшӗ пулман.

Ашшӗ ӗҫлет — утӑ ҫулать. Пиччӗшӗ ӗҫлет — утӑ турттарать. Ачи вӑл хӑй те е ашшӗне е пиччӗшне ӗҫре пулӑшать, е тата хӑш чухне ытти ачасемпе выляса ҫӳрет, урамра чупать.

Хоп!.. Хоп!.. Пит лайӑх. Пулӑсем шӑхӑрмаҫҫӗ, снарядсенчен нӳхрепсене пытанма кирлӗ мар, снарядсем шартлатмаҫҫӗ, ялсем ҫунмаҫҫӗ. Пулӑсенчен пытанса урайне выртма кирлӗ мар, пушар мӗн тухсан, вӑрмана тарма кирлӗ мар. Буржуйсенчен хӑрамалли ҫук. Пурӑн та ӗҫле — пурнӑҫ пит аван!

Акӑ пӗрре каҫалапа тухать Кибальчиш Ача крыльца ҫине. Пӑхать вӑл — пӗлӗт кӑн-кӑвак, ҫилӗ пит ӑшӑ, хӗвелӗ тата каҫ пулнӑ тӗлелле Хура Тусем хыҫнелле анать. Ӗҫ пит лайӑх та, анчах тем лайӑх мар. Ачана темӗн шартлатнӑ пек, темӗн шакканӑ пек туйӑнать. Пирӗн Ачана ҫил сатри чечек шӑрши мар, улӑх-ҫаранри пыл шӑрши мар, пушар тӗтӗмлӗ шӑрши пекскер, таҫта инҫетрен тар шӑрши пекскер килнӗ пек туйӑнать.

Ҫавӑн ҫинчен вӑл ашшӗне каларӗ, ашшӗ пит ӗшенсе таврӑннӑ пулнӑ.

— Мӗн эсӗ? — терӗ вӑл Ачине. — Вӑл инҫетри ҫил-тӑвӑл Хура Тусен хыҫӗнче кӗрлет. Унта кӗтӳҫӗсем Кӑвак шыв леш енче кӑвайт чӗртеҫҫӗ, тӗтӗм кӑлараҫҫӗ, кӗтӳ кӗтеҫҫӗ те апат пӗҫереҫҫӗ. Каях, Ачам, вырт та ҫывӑрах канлӗн.

Ача тухса кайрӗ. Выртрӗ ҫывӑрма. Анчах унӑн ӑйхи килмест, — ниепле те ҫывӑрса каяймасть.

Сасартӑк вӑл лаша ури сасси илтет, чӳречерен шаккаҫҫӗ. Пӑхать Кибальчиш Ача, курать вӑл ак ҫакна: чӳрече патӗнче юланутлӑ ҫын тӑрать. Лаши — йӗпкӗн хура, хӗҫҫи — ҫап-ҫутӑ, ҫӗлӗкӗ — кӑвак, ҫӑлтӑрӗ — хӗрлӗ.

— Эй, тӑрӑр! — кӑшкӑрать юланутлӑ ҫын. — Кӗтмен ҫӗртен инкек килсе тухрӗ. Тапӑнчӗ пире Хура Тусем леш енчен ылханлӑ буржуй. Каллех пулӑсем шӑхӑраҫҫӗ, каллех ҫурӑлаҫҫӗ снарядсем шартлатса. Ҫапӑҫаҫҫӗ буржуйсемпе пирӗн отрядсем, яраҫҫӗ ҫынсене инҫетри Хӗрлӗ ҫартан пулӑшу кӗтме.

Хӗрлӗ ҫӑлтӑрлӑ юланутлӑ ҫын ҫакӑн пек хускатакан сӑмахсем каларӗ те вӗҫтерчӗ малалла. Ачан ашшӗ стена патне пырса, винтовкине илчӗ, хутаҫне ҫакрӗ те патронташне тӑхӑнчӗ.

— Мӗн тӑвӑн ӗнтӗ, — тет вӑл аслӑ ывӑлне, — эпӗ ыраша йӑвӑ акнӑччӗ, — санӑн ӑна нумай вырса пуҫтармалла пулать пуль. Мӗн тӑвӑн ӗнтӗ, — тет вӑл Ачана: — эпӗ пурнӑҫа пит хӑвӑрт пурӑнтӑм, маншӑн лайӑх пурӑнма сана тивет пулмалла ӗнтӗ, Ачам, тет.

Ҫапла каласан вӑл Ачана пит хытӑ чуптуса илчӗ те тухса кайрӗ. Нумайччен чуптуса тӑма унӑн вӑхӑт пулмарӗ, мӗншӗн тесен халӗ ӗнтӗ улӑхсен леш енче йывӑр снарядсем кӗрӗслетсе ҫурӑлнине, тусен леш енче пушар пулнипе пӗлӗте хӗрлӗ сӑн ҫапнисене пурте хӑйсен куҫӗсемпе хӑйсем курса, хӑйсен хӑлхисемпе хӑйсем илтсе тӑнӑ.

— Ҫапла калатӑп-и эпӗ Алька? — тесе ыйтрӗ Натка, лӑпланса шӑп пулнӑ ачасем ҫинелле пӑхса илсе.

— Ҫапла… ҫапла, Натка, — терӗ ерипен Алька, хӑй аллине Наткӑн хӗвелпе пиҫсе хуралнӑ хулпуҫҫийӗ ҫине хучӗ.

— Ну, ҫапла пӗр кун иртет, икӗ кун иртет. Ача крыльца ҫине тухать. Ҫук… Хӗрлӗ ҫар килни курӑнмасть-ха. Хӑпарса каять Ача ҫурт ҫине. Кунӗпех кунта ларать, анмасть. Ҫук, курӑнмасть. Каҫ вӑл ҫывӑрма выртрӗ. Сасартӑк илтет вӑл урамра лаша ури сассисене, чӳрече патӗнче шакканине. Пӑхать Ача: чӳрече патӗнче ҫав юланутах тӑрать. Анчах лаши унӑн ырхан та ывӑннӑ, хӗҫҫи унӑн авӑннӑ та хуралнӑ, ҫӗлӗкне унӑнне пулькӑ шӑтарса кайнӑ, ҫӑлтӑрне унӑнне касса ҫурнӑ, пуҫне унӑнне чӑркаса ҫыхнӑ.

— Эй, тӑрӑр! — тесе кӑшкӑрчӗ юланутлӑ ҫын. — Ҫур инкек анчахчӗ, халӗ ӗнтӗ таврипех инкек. Буржуйсем нумайӑн, пирӗннисем сахаллӑн. Хирте пулӑсем пӗлӗтсем пек вӗҫеҫҫӗ, отрядсем ҫине снарядсем пиншерӗн ӳкеҫҫӗ. Эй, тӑрӑр, парӑр пулӑшу! — терӗ.

Тӑчӗ вара Ачан пиччӗшӗ, калать вӑл Ачана ҫапла:

— Сыв пул, Ача… юлатӑн эсӗ пӗр пӗччен…. Яшка хуранта, ҫӑкӑр сӗтел ҫинче, шывӗ ҫӑлкуҫӗнче, пуҫ хулпуҫҫи ҫинче… Пурӑн, ху пӗлнӗ пек, мана ан кӗт, — терӗ.

Пӗр кун иртет, икӗ кун иртет. Ларать Ача ҫурт тӑрринче мӑрье кутӗнче. Курать Ача инҫетрен палламан юланутлӑ ҫын вӗҫтерсе килет. Вӗҫтерсе ҫитрӗ юланутлӑ ҫын Ача ларакан тӗле, лаши ҫинчен сиксе анчӗ те ҫапла вӑл каларӗ:

— Эй, лайӑх ача, пар-ха мана шыв, ӗҫтер. Эпӗ виҫӗ кун ӗҫмен, виҫӗ ҫӗр ҫывӑрман, виҫӗ лашана ывӑнтартӑм. Хӗрлӗ ҫар пирӗн ҫинчен пӗлнӗ. Тӳт кӑшкӑртакансем пур тӳтсемпе янратса сигнал пачӗҫ. Панлаттарчӗҫ пирӗн параппанҫӑсем пур пысӑк параппансене те. Ялав йӑтакансем ҫапӑҫу ялавӗсене пурне те сарса ячӗҫ. Пире пулӑшма пӗтӗм Хӗрлӗ ҫар кунталла вӗҫтерет. Пирӗн, Ача, ыран каҫчен тытӑнса тӑрасчӗ кӑна.

Анчӗ Ача ҫурт ҫинчен, ӑна шыв илсе килсе пачӗ. Юланутлӑ ҫын шыв ӗҫсе тӑранчӗ те малалла вӗҫтерчӗ кӑна хӑйӗн лашине.

Акӑ каҫ пулчӗ, Ача ҫывӑрма выртрӗ. Анчах Ачан ыйхи килмест — ну мӗн ыйхӑ пултӑр унта?

Сасартӑк вӑл урамра ура сасси илтет, чӳрече патӗнче ҫав ҫынах тӑрать. Ҫав ҫавах та, вӑлах мар: лаши те ҫук — лаши ҫухалнӑ, хӗҫҫи те ҫук, — хӗҫҫи хуҫӑлнӑ, ҫӗлӗкӗ те ҫук — ывтӑнса кайнӑ унӑн ҫӗлӗкӗ пуҫӗ ҫинчен, хӑй те вӑл сулкаланса тӑрать.

— Эй, тӑрӑр! — тесе кӑшкӑрчӗ вӑл юлашки хут. — Снарядсем те пур, анчах перекенӗсене вӗлерсе пӗтернӗ. Винтовкӑсем те пур, анчах ҫапӑҫма ҫынсем сахал. Пулӑшу та ҫывӑх, анчах вӑй ҫук. Эй, тӑрӑр, кам кунта юлнисем, тӑрӑр! Пирӗн ҫӗр каҫа, тата кун каҫа анчах тытӑнса тӑрассинччӗ.

Кибальчиш Ача урамалла пӑхрӗ: урам ҫап-ҫарах, пушӑ. Чӳрече хупписем шалтлатмаҫҫӗ, хапхасем ҫухӑрмаҫҫӗ — тӑмаллисем никам та юлман. Ашшӗсем те кайнӑ, пиччӗшсем те кайнӑ — ялта никам та юлман.

Анчах курать Ача: тухать хапхаран пӗр ватӑ мучи, вӑл ҫӗр ҫула та ҫитнӗ пулӗ. Йӑтасшӑн пулчӗ мучи винтовкӑна, анчах вӑл ытла та ватӑ, йӑтаймасть ӑна. Ҫакса ярасшӑн пулчӗ мучи хӗҫ, анчах вӑл ытла та вӑйсӑр, хӗҫе ҫӗклеме те вӑйӗ ҫитмерӗ. Ларчӗ вара мучи пӳрт умне, пуҫне усрӗ те макӑрса ячӗ.

— Ҫапла калатӑп-и эпӗ Алька? — тесе ыйтрӗ Натка, сывлӑшне ҫавӑрса илме тесе кӑшт чарӑнас шутпа, хӑй тавралла пӑхрӗ.

Алька халлапне пӗр октябреноксем кӑна мар итлесе ларнӑ. Сисмен хушӑра Иоськӑн пионер звени пӗтӗмпех, тата Василюк ачисем те пурте унта пырса ларнӑ. Вырӑсла аран-аран ӑнланса илекен пушкӑрт хӗрӗ Эмине те шухӑша кайса, пит тинкерсе итлесе ларнӑ. Ашкӑнма юратакан Владик та, кӑшт аяккарах выртаканскер, итлемен пек пулса выртнӑ, итлессине хӑй ҫапах та итленӗ, мӗншӗн тесен вӑл никампа калаҫмасӑр, никама та тивмесӗр пит лӑпкӑ выртнӑ.

— Ҫапла, Натка, ҫапла… Эпӗ каланинчен те авантарах, — терӗ Алька, ун ҫумнелле тата ҫывӑхарах сиксе ларса.

— Ну, вӑт… Ларчӗ ватӑ мучи пӳрт умне, пуҫне усрӗ те макӑрса ячӗ.

Кибальчиш Ачан вара пӗтӗм чӗри ыратса кайрӗ. Вӑл вара урама сиксе тухрӗ те хытӑран та хытӑ кӑшкӑрчӗ:

— Эй, ачасем, пӗчӗк ачасем! Е пирӗн, ачасен, лашалла выляса чупса кӑна ҫӳрес-и? Аттесем те кайнӑ, пиччесем те кайнӑ. Е буржуйсем килсе, пире хӑйсен буржуй патшалӑхне илсе каяссине пирӗн кӗтсе лармалла-и?

Ҫак сӑмахсене пӗчӗк ачасем илтсессӗнех, тӗрлӗ сасӑсемпе кӑшкӑрса ячӗҫ! Кам алӑкран чупса тухать, кам чӳречерен сиксе тухать, кам тата ҫатан урлӑ сикет.

Пурте пулӑшма каясшӑн. Пӗр Начаркка ача кӑна буржуйсем патне каясшӑн мар пулчӗ. Анчах Начаркка пит чее пулнӑ: вӑл никама та нимӗн те каламан, хӑйӗн йӗмне ҫӳлерех туртса хӑпартнӑ та ыттисемпе пӗрле, пулӑшма кайнӑ пек, вӗҫтере панӑ.

Ачасем ҫӗрлерен пуҫласа тул ҫутӑличчен ҫапӑҫаҫҫӗ. Пӗр Начаркка кӑна ҫапӑҫмасть, юлташӗсене мӗнле сутма май пуррине кӑна шырать. Пӗрмаях утса ҫӳрет. Курать Начаркка; сӑртӑн леш енче темӗн чухлӗ ещчӗк, вӑл ещчӗксенче хура бомбӑсем, шурӑ снарядсем тата сарӑ патронсем. «Аха, — тет Начаркка, — кунта ӗнтӗ эпӗ сутатӑп вӗсене», тет.

Ҫав вӑхӑтра Аслӑ Буржуй хӑйӗн буржуйӗсенчен ыйтать.

— Ну, мӗнле, буржуйсем, ҫӗнтертӗр-и? — тет.

— Ҫук. Аслӑ Буржуй, — теҫҫӗ буржуйсем, — эпир ашшӗсене те пиччӗшсене те ҫапса салатрӑмӑр, ҫӗмӗрсе тӑкрӑмӑр, ҫӗнтересси патнех ҫитнӗччӗ, анчах вӗсене пулӑшма Кибальчиш Ача вӗҫтерсе килчӗ те, ӑна эпир халиччен ниепле те парӑнтараймастпӑр, — теҫҫӗ.

Пит те тӗлӗнсе ҫиленсе кайрӗ вара Аслӑ Буржуй. Кӑшкӑрса ячӗ вӑл тискер сасӑпа:
— Мӗнле Ачана ҫӗнтерме ҫук пултӑр-ха? Ах, ниме юрӑхсӑр хӑравҫӑ буржуйсем! Мӗнле эсир ҫав пӗчӗкскере ҫапса салатаймастӑр? Вӗҫтерӗр часрах, ҫӗнтермесӗр каялла ан та килӗр! — терӗ.

Акӑ лараҫҫӗ буржуйсем, лараҫҫӗ те шухӑшлаҫҫӗ: Мӗн тӑвас-ха пирӗн? теҫҫӗ. Сасартӑк кураҫҫӗ: йывӑҫ тӗмисем хушшинчен Начаркка ача тухать те тӳрех вӗсем патнелле чуптарать.

— Савӑнӑр! — тесе кӑшкӑрать вӑл вӗсене. — Ку эпӗ Начаркка, юлташсене сутрӑм. Эпӗ вутӑ касса тултартӑм, утӑ пухрӑм та тивертсе ятӑм хура бомбӑллӑ, шурӑ снарядлӑ, сарӑ патронлӑ пур ещчӗксене. Акӑ халех кӗреслеттерет! — тет.

Савӑнчӗҫ вара буржуйсем. Вӗсем Начаркка ачана хӑйсен буржуйсен патшалӑх ҫыннисен шутне те ҫырса хучӗҫ те, ӑна вара пӗр пичке варени, пӗр карҫинка печени пачӗҫ.

Начаркка ача ҫисе ларать, ҫӑварне чыхать те савӑнать.

Сасартӑк вӑл тивертсе янӑ ещчӗксем сирпӗнсе кайрӗҫ. Темиҫе пин аслати пӗр вырӑнта ҫапнӑ пек ҫапрӗ те темиҫе пин ҫиҫӗм пӗр пӗлӗтрен ҫиҫсе пухса кайрӗ.

— Сутрӗҫ пире! — тесе кӑшкӑрса ячӗ Кибальчиш Ача.

— Сутрӗҫ пире! — кӑшкӑрса ячӗҫ унӑн пур шанчӑклӑ ачисем.

Вара унта тӗтӗмпе вут кӑвар хушшинчен буржуй вӑл сиксе тухрӗ те вӑл Кибальчиш Ачана ярса тытрӗҫ, аллисене пӗтӗрсе ҫыхрӗҫ.

Сӑнчӑрласа лартрӗҫ Кибальчиш Ачана йывӑр сӑнчӑрсемпе. Хупса лартрӗҫ ӑна чул башньӑна. Вара вӗҫтерчӗҫ вӗсем тыткӑна лекнӗ Кибальчиш Ачана мӗн тума хушнине ыйтма Аслӑ Буржуй патне.

Нумайччен шухӑшларӗ Аслӑ Буржуй. Шухӑшларӗ, шухӑшларӗ те ҫапла каларӗ:

— Эпӗр тӗп тӑвӑпӑр вӑл Ачана. Анчах ан тив, вӑл малтан пире вӗсен Вӑрҫӑ Ҫекретне пӗтӗмпех каласа патӑр. Эсӗр, буржуйсем, кайӑр та ыйтӑр унтан ҫапла:

— Кала-ха, Ача: мӗншӗн, Хӗрле ҫара хирӗҫ Хӗрӗх Патша та Хӗрӗх Король ҫапӑҫрӗҫ, ҫапӑҫрӗҫ, ҫапӑҫрӗҫ те, хӑйсенех ҫапса ҫӗмӗрчӗҫ? — терӗ.

— Кала-ха, Ача, мӗншӗн, пур тӗрмесем те тулли, пур катӑркӑсем те тӑп-тулли, пур жандармсем те кӗтессенче тӑраҫҫӗ, мӗн пур ҫар та ура ҫинчех хатӗр тӑрать, ҫавах та пире ҫутӑ кунта та, тӗттӗм ҫӗрте те канлӗх ҫук? — терӗ.

— Кала-ха, ача, мӗншӗн эсӗ ылханлӑ Кибальчиш, манӑн Ту ҫинчи буржуй ҫӗрӗнче те, тепӗр — Тӳремри Король ҫӗрӗнче те, виҫҫӗмӗш — Юрлӑ Патшалӑхра та, тӑваттӑмӗш — Шӑрӑх патшалӑх ҫӗрӗнче те ирхи ҫуркунне те пӗр кунах, хура кӗркунне те пӗр кунах тӗрле чӗлхепе пӗр юрӑсене юрлаҫҫӗ, пӗр йышши ялавсенех тӗрлӗ алӑра йӑтса пыраҫҫӗ, пӗр сӑмахсенех калаҫҫӗ, ҫавнах шухӑшлаҫҫӗ те ҫавнах тӑваҫҫӗ — терӗ.

Эсир буржуйсем, ыйтӑр:

— Ҫук-и, Ача, Хӗрле ҫарӑн вӑрҫӑ ҫекречӗ? Каласа патӑр вара вӑл ҫав ҫекрет ҫинчен, терӗ.

— Сирӗн рабочисене ют ҫӗртен пулӑшмаҫҫӗ-и? Ан тив, пулӑшу ӑҫтан пынине вӑл каласа патӑр.

— Ҫук-и, Ача, сирӗн ҫӗршывран ытти пур ҫӗршывсене те ҫӳремелли вӑрттӑн ҫулсем? Вӑл ҫулсем тӑрӑх сирӗн патӑрта чӗнсенех, пирӗн патра хирӗҫ ответ параҫҫӗ. Сирӗн патӑрта юрлама пуҫласанах пирӗн патра та ҫав юррах юрлаҫҫӗ, сирӗн патӑрта мӗн калаҫҫӗ, пирӗн патӑрта та ҫавӑн ҫинчен шухӑша каяҫҫӗ, ҫук-и Ача, ҫавӑн пек вӑрттӑн ҫул? — тейӗр.

Кайрӗҫ буржуйсем, анчах часах каялла ҫаврӑнса килчӗҫ.

— Ҫук, Аслӑ Буржуй, каласа памарӗ пире Кибальчиш Ача Вӑрҫӑ Ҫекретне. Вӑл пиртен куҫ умӗнчех кулчӗ, — теҫҫӗ.

— Пур, — тет вӑл, — тӗреклӗ Хӗрлӗ ҫарӑн вӑйлӑ ҫекрет та. Эсир кирек хӑҫан тапӑнсан та, нихҫан та ҫӗнтересси пулмасть.

— Пур, — тет, — шутласа кӑларма ҫук пысӑк пулӑшу та. Эсир пире тӗрмесене темӗн чухлӗ чиксен те пурӗ пӗр пурне те чиксе пӗтерес ҫук. Ҫутӑ кунта та, тӗттӗм ҫӗрте те сире канӑҫ пулас ҫук.

— Пур, — тет, — тарӑн та вӑрттӑн ҫулсем те. Анчах эсир темӗн чухлӗ шырасан та вӗсене тупаяс ҫук. Тупсан та, эсир вӗсене пӗтерейместӗр, хупса хурас ҫук, тултарса лартаяс ҫук. Урӑх эпӗ сире, буржуйсене, нимӗн те каласа парас ҫук, эсир хӑвӑр, ылханлӑскерсем, ӑна ӗмӗрне те аса илес ҫук, шухӑшласа та пӗлес ҫук, терӗ, теҫҫӗ.

Ҫиленсе кайрӗ вара Аслӑ Буржуй, каларӗ вӑл ҫапла:

— Асаплантарӑр эсир, буржуйсем, ҫав нимӗн те каласа кӑтартман Кибальчиш Ачана тӗнчери пур асапсенчен те чи хӑрушӑ асаппа. Пӗлӗр вара эсир унтан ҫав Вӑрҫӑ Ҫекретне, мӗншӗн тесен ҫав паха Ҫекретсӑр пирӗншӗн пурӑнӑҫ та пулас ҫук, канӑҫ та пулас ҫук, — терӗ.

Тухса кайрӗҫ буржуйсем. Каялла килчӗҫ ӗнтӗ вӗсем часах мар. Килчӗҫ те пуҫӗсемпе суллаҫҫӗ.

— Ҫук, — теҫҫӗ вӗсем, — пирӗн Аслӑ Буржуй, шуралса кайса тӑчӗ вӑл, Ача, анчах пит те мӑнкӑмӑллӑн. Каламарӗ вӑл пире Вӑрҫӑ Ҫекретне, мӗншӗн тесен ҫавӑн пек ӗнтӗ унӑн Ҫирӗп Сӑмахӗ. Эпӗр тухса кайнӑ чухне вӑл урайне выртрӗ те, хӑлхине сивӗ урайӑн йывӑр чулӗ ҫумне туса итлерӗ. Ӗненӗн-ши эсӗ Аслӑ Буржуй, вӑл йӑл кулса илчӗ те, эпир чӗтресе кайрӑмӑр, пит хӑрушӑ пулчӗ пире, илтмерӗ-ши вӑл пирӗн пиртен пӑрӑнас ҫук пӗтеслӗх вӑрттӑн ҫулсемпе мӗнле утнине?

— Вӑл вӑрттӑн ҫулсемпе мар… ку Хӗрлӗ ҫар вӗҫтерсе килет, — терӗ чӑтайманнипе савӑнӑҫлӑн Карасиков октябренок.

Вара вӑл хӑйӗн аллинче хӗҫ пур пекех пит те паттӑрӑн аллипе сулса илчӗ те, нумаях та пулмасть пӗр ура ҫинче сиккелесе, нимӗн хӑрамасӑрах Карасикова «Карасик-ругасик» тесе виртлекен хӗрача ун ҫинелле кӑмӑлсӑрланса пӑхса илчӗ те, тем пулӗ тесе аяккалла сиксе ларчӗ.

Натка калама чарӑнчӗ, мӗншӗн тесен инҫетрен апат ҫиме сигнал пани илтӗнчӗ.

— Каласа пӗтер, — терӗ Алька хушакан сасӑпа, ун пичӗ куҫӗ ҫине ҫиленсе пӑхса.

— Каласа пӗтер ӗнтӗ, — терӗ хӗремесленсе кайнӑ Иоська та тархасланӑ пек. — Эпир уншӑн строя часах вырнаҫса тӑрӑпӑр, — терӗ.

Натка ҫаврӑнса пӑхрӗ. Ачасем пӗри те ура ҫине тӑман. Вӑл пит нумай ача пуҫӗсене курчӗ: унта шурӑ ҫӳҫлисем те, хура ҫӳҫлисем те, ҫырӑ ҫӳҫлисем те, сарӑ ҫӳҫлисем те пур. Ун ҫине пур енчен те куҫсем пӑхаҫҫӗ — Алькӑн пек, пысӑк хура куҫсем, леш халлап калама ыйтнӑ кӑвак куҫлӑ хӗрӗнни пек, уҫӑ кӑвак куҫсем, Эминен пек, хура хӗсӗк куҫсем, тата темӗн чухлӗ ытти тӗслӗ куҫсем те ун ҫине шӑтарас пек пӑхса лараҫҫӗ. Вӗсем пурте яланах савӑнӑҫлӑ ашкӑнакан куҫсем, анчах халӗ вӗсем пурте Натка малалла калассине пит те шухӑша кайса кӗтсе лараҫҫӗ.

— Юрат, ачасем, каласа пӗтерем эппин, — терӗ.

… Эпир вара, Аслӑ Буржуй, пирӗн пуҫ ҫинчи вилӗм вӑрттӑн ҫулсемпе килни илтӗнмест-ши, — тесе пит хӑраса кайрӑмӑр.

— Вара Аслӑ Буржуй:

— Мӗнле ҫӗршыв вӑл апласкер? — тесе тӗлӗнсе кӑшкӑрса янӑ.

— Мӗнле вӑл ӑнланмалла мар ҫӗршыв, мӗнле унта ҫавӑн пек пӗчӗк ачасем те Вӑрҫӑ Ҫекретне пӗлеҫҫӗ, хӑйсен Ҫирӗп Сӑмахне ҫапла хытӑ тытса тӑраҫҫӗ? Васкӑр, буржуйсем, тӗп тӑвӑр ҫав мӑнкӑмӑллӑ Ачана. Авӑрлӑр тупӑсене, туртса кӑларӑр хӗҫӗрсене, сарса ярӑр хамӑрӑн буржуйсен ялавӗсене, мӗншӗн тесен илтетӗп эпӗ: пирӗн сигналҫӑсем хӑрушӑлӑх ҫывхарнине систерсе сигнал параҫҫӗ, пирӗннисем ялавсене вӗҫтереҫҫӗ. Пирӗн ҫӑмӑл вӑрҫӑ мар, пит йӑвӑр вӑрҫах пулать ӗнтӗ.

— Ҫапла вара пӗтрӗ Кибальчиш Ача… — терӗ Натка. Ҫак кӗтмен сӑмахсене илтсен, Карасиков октябренокӑн пит-куҫӗсем сасартӑк хурланчӑклӑ, салхуллӑ пулса тӑчӗҫ, вӑл аллисемпе сулкалама та пӑрахрӗ. Кӑвак куҫли куҫхаршисене пӗр ҫӗрелле пӗтӗҫтерчӗ, Иоськӑн куктӗррилӗ пичӗ — куҫӗ, ӑна халь кӑна кӳрентернӗ е улталанӑ пек пулса, хаярланса кайрӗ. Ачасем хускалма пуҫларӗҫ, пӑшӑлтатма тытӑнчӗҫ. Пӗр Алька анчах, ку халлапа тата пӗтӗм Вӑрҫӑ. Ҫекретне те пӗлсе тӑраканскер анчах, пӗр пӗччен кӑна тӳрӗ те лӑпкӑн пӑхса ларать.

— Эсир, ачасем, ҫил-тӑвӑл курнӑ-и? — тесе хыттӑн ыйтрӗ Натка, шӑпланса ларнӑ ачасем ҫине йӗри-тавралла пӑхса илсе. — Ҫапла ӗнтӗ тупӑсем, аслатисем пек кӗмсӗртетме пуҫларӗҫ. Снарядсем ҫиҫӗмсем пек ялтӑртатса ҫурӑла пуҫларӗҫ. Утлӑ ҫар отрячӗсем ҫилсем пек ҫӗмӗрсе кӗчӗҫ, ҫӑмӑр пӗлӗчӗсем пекех вӗлкӗшсе иртрӗҫ хӗрлӗ ялавсем. Ҫапла ҫӗмӗрсе кӗрсе кайрӗ Хӗрлӗ ҫар.

Эсӗр типӗ те шӑрӑх ҫу вӑхӑтӗнче ҫил-тӑвӑллӑ ҫӑмӑрсем ҫунине курнӑ-и? Юханшывсем тусанлӑ тусем ҫинчен кӗрлесе анса, пӗр-пӗринпе пӗрлешсе хытӑ шавласа юхакан кӑпӑклӑ юхан шывсем пулнӑ пекех, вӑрҫӑ кӗмсӗртеттерме пуҫласассӑнах ту ҫинчи Буржуйсен Патшалӑхӗнче востанисем тапранса кайрӗҫ те, Тӳрем ҫӗрти Король ҫӗрӗнчен те, Юрлӑ патшалӑхран та, тата Шӑрӑх патшалӑх ҫӗршывӗнчен те хӑйсен ҫилӗллӗ сассисене пиншерӗн-пиншерӗн пачӗҫ.

Хӑраса тарнӑ вара ҫӗмӗрӗлсе пӗтнӗ Аслӑ Буржуй. Вӑл ҫак тӗлӗнмелле халӑх пурӑнакан ҫӗршыва, унӑн халӑхне, унӑн никам ҫӗнтерейми ҫарне тата никам пӗлейми Вӑрҫӑ Ҫекретне ылхана-ылхана вӗҫтернӗ кунтан.

Кибальчиш Ачана Кӑвак шыв хӗррине ешӗл тӗме ҫине пытарнӑ. Унӑн тӑпри ҫине пит те пысӑк хӗрлӗ ялав лартнӑ.

Пӑрахутсем ишсе иртеҫҫӗ — Ачана салам.

Вӗҫевҫӗсем вӗҫсе иртеҫҫӗ — Ачана салам.

Пӑравуссем чупса иртеҫҫӗ. Ачана салам.

Пионерсем иртеҫҫӗ — Ачана салют.

Акӑ ӗнтӗ, ачасем, халлап та пӗтрӗ.

Ирхине ирех, вӑйлӑ шыв тапни иртсе кайсан, Сергей патне Дягилев теҫетник чупса пычӗ. Унӑн сывлӑшӗ пӳлӗннӗ. Хӑйне укҫа сахал шутласа пани ҫинчен Сергее ерипен те тулӑксӑр каласа тӑракан ватӑ тутара вӑл тӗртсе ячӗ.

— Ҫук, эсир шухӑшлӑр-ха! Ну, халӑх та халӑх. Пуҫӗсене татса ывӑтмалла вӗсенне… Шалимов ӑҫта? Калӑр-ха, Сергей Алексеич, ҫав шуйттан Шалимова халех кунта чӗнсе килччӗр.

— Мӗншӗн шуйттан тетӗн? Мӗншӗн ятлаҫатӑн, — терӗ Шалимовӑн сасси йывӑҫ тӗмисен хушшинчен. — Эсӗ ӗҫ ҫинчен, тулӑклӑ кала. Мӗн тилӗ аллине лекнӗ автан пек кӑшкӑрашса ҫухӑрашатӑн? Ну, мӗн тума кирлӗ пулчӗ сана Шалимов? — терӗ.

— Ҫӗрле ҫӑрана ҫӗмӗрнӗ, — тесе макӑракан сасӑпа ӑнлантарать Дягилев. — Тап-таса тунӑ. Пробойпа пӗрлех тӑпӑлтарса кӑларнӑ. Пальто тата икӗ кӗпҫеллӗ пӑшал вӑрласа кайнӑ. Питӗрнӗ арча ларатчӗ. Унта утмӑл тенкӗ хысна укҫиччӗ, документсем, ведӑмӑҫсем, распискӑсем пурччӗ. Мӗн тумалла-ха ӗнтӗ, Сергей Алексеич? — нимӗн тума пӗлменнипе аллисене саркаласа пӑрахса ыйтрӗ Дягилев.

Унтан вӑл итлесе тӑракан тутарсен ушкӑнӗ еннелле ҫавӑрӑнса чышкисемпе юнаса илчӗ.

— Мӗн чышкӑпа юнатӑн? — тесе ыйтрӗ тепӗр хут Шалимов паҫӑрхи пекех нимӗн хускалмасӑр. — Вӑрӑсем вӗсем вырӑссенчен те пур, тутарсем хушшинче те ҫук мар. Тӗрлӗрен вӑрӑсем пур. Мӗншӗн эсӗ, тӑмпуҫ, ахальренех чышкусемпе юнатӑн?

Шалимов ҫиленсе куҫхаршийӗсене пӗркелерӗ те ӳпкелешсе хушса каларӗ:

— Ав тутарсем ҫӗр чаваҫҫӗ, ав санӑн вырӑсу пырать, эрех кӳпсе тултарнӑ. Лайӑх ҫын ирхине ирех кам ӗҫни пур? — терӗ.

Сӑмах ҫине калама ҫук ӳсӗр, ура ҫинче аран-аран тӑракан ҫын пырса тӑчӗ те, Шалимова юнаса илсе, нимӗн сӑлтавсӑрах кулса ячӗ. — Каях, кай ҫывӑрма! — кӑшкӑрса ячӗ Дягилев, ӳсӗрскерне пит те меллӗн тӗксе кӑларса ярса. — Мӗнле халӑх пулать ҫав! Мӗнле халӑх! — тесе хӑвӑрттӑн каларӗ те, нимӗн тума аптӑранипе аллипе сулса илчӗ.

Сергей тайлӑк еннелле пӗр метрлӑ канав алтма, тата чараксем касма хушрӗ. Вӑл хӑйне шалӑпӑ паракан старике курас тесе ҫаврӑнса пӑхрӗ, анчах старик ниҫта та курӑнмарӗ. Вара вӑл Дягилевпа пӗрле чуссенчен ҫапса тунӑ барак патнелле аялалла кайрӗ. Вӑл баракра теҫетникӗн кантурӗ пулнӑ.

Ҫиленсе ҫитнӗ Дягилев халь вырӑссене те, тутарсене те, кама май килнӗ, ӑна пурне те ятланӑ.

Хут те мӗн тӑвӑр, Сергей Алексеич, эпӗ чӑнах та, ӗҫлеме килӗшместӗп. Ан тив, Шалимов юлтӑр. Чупатӑн, чупатӑн… Пур ҫӗрте те вӑрҫаҫҫӗ кӑна, никама та юраймастӑн. Ҫитменнине тата акӑ мӗн туса хучӗҫ! — терӗ.

Сергее Дягилев те, икӗ кӗпҫеллӗ пӑшалӗ те, утмӑл тенкӗ те шел пулман, вӑл укҫа арчипе пӗрле ведӑмӑҫсемпе документсем ҫухалнӑшӑн пит тарӑхнӑ.

Вӑл ҫухални ҫинчен милицие кайса пӗлтерме хушрӗ те, хӑйӗн ыйхӑлӑ куҫӗсене шӑлкаласа, баракран тухрӗ.

Пӗрремӗш участкӑна кайнӑ чухне Сергей каллех ҫав ӳсӗрех тӗл пулчӗ. Вӑл ӳсӗр темӗн ҫине тайӑнса тӑнӑ та, шӑматкун ҫинчен, тата йӗпе ҫанталӑклӑ кун ҫинчен, хирте ӗҫлеме ҫукки ҫинчен темӗнле килӗшӳсӗр юрласа тӑнӑ. Сергей ун патне пырса ыйтасшӑн пулчӗ: «Мӗн пирки эсӗ капла пит ирех ӗҫсе супрӑн-ха?» тесшӗнччӗ… Анчах ӳсӗр ҫавӑнтах йывӑҫ тӗмисен кутне лаштӑртатса йӑванса анчӗ те ҫывӑрса кайрӗ.

Пӗрремӗш участкӑра ӗҫ майӗпех пынӑ. Кунта кӑтра ҫӳҫлӗ ҫамрӑк бригадир ҫӗр сакӑрвунӑ метр шулап хывни ҫинчен, тата ытларах хывма май пулни ҫинчен, анчах шыв ҫӗмӗрсе тухасран хӑранипе вӗсем ҫӗр каҫичченех материалсене ту ҫине йӑтса вӑхӑта ирттерни ҫинчен кӑмӑлсӑрланса каласа кӑтартать.

Сергей Дягилев патӗнчен икӗ лаша тата пӗр вунӑ ҫынна яхӑн хура ӗҫ тӑвакансем яма пулчӗ.

Ҫыран хӗррине, хӗрӳ хӗвел ҫине тухсассӑн, Сергей хӑйӗн пит те ҫывӑрас килнине туйса илчӗ, анчах унӑн Алькӑна курмалла пулнӑ. Алькӑшӑн кайрӗ вӑл ҫав отпуска. Алькашӑн вӑл ҫакӑнта шыв пӑрки хывнине пӑхма та килӗшрӗ. Ҫапах та Алькӑпа вӗсем сайра кӑна тӗл пулкаланӑ.

Ӗҫӗ хӑй йывӑрах пулман. Анчах ҫапах та темӗн ӑнмасть. Сӑмахран, нумай та пулмасть, вӑл килес умӗн кӑна, хӗрӗх кӗреҫе ҫухалнӑ. Тата нимӗн усӑсӑрах, кирлӗ мар ҫӗртенех икҫӗр кубла метр ҫӗр алтнӑ пулнӑ.

Сергей васкаса шыва кӗрсе тухрӗ те, пылчӑклӑ аттисене ҫуса, лӳчӗркеннӗ френчне туртса якаткаларӗ те лагерь патнелле утрӗ.

Апат ҫинӗ чухне звеновой Иоська Владикран вӑл ӗнер спорт кружокӗнче те, отряд площадкинче те мӗншӗн пулманнине ыйтрӗ.

Сыхланма пуҫланӑ Владик ҫавӑнтах суйма, вӑл мастерскойра ӗҫленӗ тесе каласшӑн пулса, ҫӑварне уҫрӗ. Анчах ҫав вӑхӑтра ун инкекне, сӗтел дежурнӑйӗ, пионер Башкатов, мороженӑй валеҫсе парса ҫитрӗ. Ун умӗнче суйма май пулмарӗ, мӗншӗн тесен вӑл ӗнер хӑй мастерскойра асли вырӑнӗнче пулса ӗҫленӗ.

Калаҫӑва сӑмах айне тӑвас тесе, Владик хӑвӑрт ҫаврӑнчӗ те, ӑнсӑртран пек туса, Иоськӑн мороженӑй хурса панӑ вазине тӳнтерсе ячӗ. Анчах ку меллех пулаймарӗ, ӑна Владик юриех тӳнтерсе янине пурте курчӗҫ.

— Хулиган! — терӗ те Иоська ҫиленсе, Башкатов Владик патнелле тӑснӑ мороженӑй Башкатов аллинчен хӑвӑрт туртса илчӗ.

Пурте кулса ячӗҫ. Владик вазине хӑвӑрт туртса илчӗ те мороженӑйӗ салат ҫине шаплатрӗ.

Шавлама пуҫларӗҫ, ҫапӑҫас патнех ҫитрӗҫ. Вара лагерьти дежурнӑй пычӗ те Владика намӑслантарса, сӗтел хушшинчен кӑларса ячӗҫ.

Ҫиленсе ҫитнӗ Владик Иоськӑна чышкине кӑтартрӗ те часах тухса кайрӗ.

Апат хыҫҫӑнах Натка ҫыран хӗррине, штаба кайрӗ. Унта паян вожатӑйсен совечӗ пухӑнмалла пулнӑ; виҫҫӗмӗш смена пӗтӗм лагерь кӑвайтне чӗртсе яма хатӗрленнӗ, чӗртессине ырантан тепӗр кунне чӗртмелле пулнӑ.

Перерыв вӑхӑтӗнче Алеша Николаев:

— Шегалова, мӗн паян ачасем пӗрмаях шавлаҫҫӗ, тавлашаҫҫӗ… Халлап, халлап… теҫҫӗ. Эпӗ нимӗн те ӑнланса илеймерӗм. Мӗн ҫинчен каласа патӑн вара эсӗ вӗсене?

— Халлап каласа патӑм, Алеша. Аван халлап.

— Мӗн эсӗ Натка, халлап калама шутларӑн? Ну, хальхи ҫинчен мӗн те пулин каласа памалаччӗ. Акӑ, сӑмахран, эсӗ пӗр пионер каллех чукун ҫул ҫинче пуйӑс ҫӗмӗрлессинчен хӑтарни ҫинчен вуланӑ пуль вӗт? Ҫавӑн ҫинчен каласа памалаччӗ.

— Каланӑ ӗнтӗ ун ҫинчен те, — терӗ Натка, пит те шеллӗн кулса илсе. — Ну, пынӑ, теҫҫӗ, вӑл, ну, курнӑ рельсӑсен гайкисем пушаннине, ну, чупса кайнӑ та каланӑ вара сторожа. Мӗн-ха вара вӑл? Эпир те кашниех ун пек тунӑ пулӑттӑмӑрччӗ. Эсӗ акӑ итле-ха… «Сӑнчӑрласа лартрӗҫ Кибальчиш Ачана йывӑр сӑнчӑрсемпе хупса лартрӗҫ ӑна чул башньӑна. Ҫӗмӗрттерчӗҫ вара вӗсем ыйтмашкӑн: мӗн тума хушать ӗнтӗ Аслӑ Буржуй тыткӑна лекнӗ Ачана?»

— Амак пӗлет сана, темӗн сӳпӗлтететӗн эсӗ Натка, — кӑмӑлсӑр пулса ӑна чарса каларӗ Алеша. — Мӗнле Аслӑ Буржуй? Мӗншӗн сӑнчӑрласа лартнӑ? Ӑҫта вӑл ачасене сӑнчӑрсемпе сӑнчӑрласа лартаҫҫӗ?

— Ачана сӑнчӑрланӑ вӗт! — терӗ ҫине тӑрса Натка. Вара ҫавӑнтах вӑл лӑпланать. — Крушени ҫинчен эпӗ тата тепӗр хут каласа паратӑп. Хамах пӗлетӗп.. транспорт, тавар турттарасси, хӗсӗк вырӑн Пӗрремӗш ҫул-им?

Вара кӗтмен ҫӗртен кулса ярса, вӑл тепӗр хут каларӗ:

— Пӑрахутсем ишеҫҫӗ — Ачана салам! Пӑравуссем чупаҫҫӗ — Ачана салам! Мӗн сана ку? Транспорт мар-им? Пионерсем, Алеша, иртсе пыраҫҫӗ — Ачана салют! Эх, эсӗ… Гейка! — тесе пӗтерчӗ те Натка, кулса ярса Алёшӑна аллинчен ярса тытса, крыльца ҫине ҫавӑтса кайрӗ. Унтан площадкӑналла калама ҫук пысӑк ҫӗнӗ плаката шавласа сӗтӗрсе иртсе кайнине курчӗҫ.

Канашлу пӗтнӗ хыҫҫӑн Натка отрядри ташлакан хӗрачасем валли тумтирсем уява хатӗр маррине аса илчӗ. Складра вӑл тӗрлӗ тӗслӗ ҫутӑ тӗслӗ татӑксем пӗр ҫӗклем, пӗр ҫыхӑ тӗрлӗ тӗслӗ хӑюсем тата яка хут пӗр тӗрке суйласа илчӗ.

Тавра ҫулпала каялла каяс мар тесе, вӑл тӳрех кайрӗ. Анчах пит меллех пулмарӗ. Вӗтлӗх чаршав пекех пӗтӗҫсе ҫитрӗ те, Наткӑн час-часах чарӑнса тӑмалла пулчӗ, унта-кунта выртакан шутсӑр нумай сукмаксем кукӑр-макӑр выртаҫҫӗ, вӗсем Натка кайман еннелле сарӑлса кайнӑ.

Сасартӑк темӗн чӗркуҫҫирен аяларах пит хытӑ ыраттарса чӗрсе илчӗ. Натка ах! терӗ те, вӑл йӗплӗ пралук иккенне курах кайрӗ.

— Эпӗ сире, ӗҫсӗр аптӑранӑскерсене! Акӑ эпӗ сире хулӑпала! — терӗ хыттӑн ҫилӗллӗ сасӑ.

Карта хыҫӗнчи вӗтлӗхсене сирсе Натка умне йӳле пилӗкӗн, ҫара уран Гейка тухса тӑчӗ.

Натка япаласем йӑтса пынине курсан, Гейка вӑтанчӗ те, пуҫне ҫӗрелле чиксе, ӑнлантарса пачӗ:

— Сторож мунча кӗме кайрӗ те, ачасем сата чупаҫҫӗ кӑна. Грушисем сип-симӗс, хыта, сысна та шӑл витереес ҫук. Ҫапах та кӗреҫҫӗ те кӗреҫҫӗ. Ҫӗркаҫ — сирӗннисене иккӗшне тытрӑм. «Намӑс, — тетӗп, — сире, ҫаракутсене, пирожнӑйсем те, мороженӑйсем те ҫитерсе тӑрантаҫҫӗ. Сирӗншӗн: тӗрлӗ поварсем те тухтӑрсем тытаҫҫӗ, эсир авӑ мӗн хӑтланатӑр!» Тӗрессипе вӗсене вӗлтӗренпе ҫунтармалла кӑна та, анчах куратӑп — хӗрелсе кайрӗҫ. Шутсӑр усал ачасем! Вӗсенчен каялла симӗс грушӑсене туртса илтӗм те, вӗсене пиҫсе ҫитнӗ пӗрер панулми патӑм. Ҫапах тӑраҫҫӗ, нимӗн те чӗнмеҫҫӗ. «Юрӗ, — тетӗп эпӗ вӗсене, — чупӑр! Эх, эсӗр… ҫара уралӑ диктатура?»

Гейка йӑл кулса ячӗ: Вӑл Наткӑна ҫул кӑтартрӗ те, ӑна хыҫран пӑхса тӑчӗ, темӗскере пула чылайччен кулкаласа тӑрсан, вӗтлӗхсем хыҫнелле шавласа кӗрсе кайрӗ.

Натка тӗме ҫине хӑпарчӗ, шӗшкӗлӗхе чӑмрӗ те, сасӑсем илтсе, шӗшкӗ турачӗсене сирчӗ. Унӑн умӗнче чӑнкӑ ҫыранлӑ уҫланкӑ, кунта пӗр вунӑ утӑмра Сергейпа Алька выртаҫҫӗ.

— Паллах систермесӗр иртсе каймалла пулнӑ, анчах татӑк — кӗсӗксен вӗҫӗсем туратсенчен ҫыхланса, чӑлханса ларнӑ та, Натка вырӑнтан сиккелеме хӑраса тӑрать, вӑл хӑйне курса юриех пытанса тӑрать, тесе шухӑшласран хӑраса тӑрать.

— Атте, — терӗ Алька. — Атя, хамӑрӑн юратнӑ юрра юрлар. Эсӗ пӗрре каятӑн, пӗрре килетӗн, эпир юрламастпӑр та юрламастпӑр.

— Юрлах, Алька, пӗччен, аванрах пулӗ. Эпӗ ҫӗрле ӗҫленӗ чухне ҫӗр хут та кӑтартса ятлаҫрӑм пулӗ те манӑн сасӑ та ҫӗтрӗ.

— Сан кӑшкӑрмалла марччӗ, — терӗ Алька. — Ну, пуҫла юрлама, эпӗ те сан хыҫҫӑн юрлӑп вара.

Юрри пит аван. Ку юрӑ восстани тунӑ савӑтсем ҫинчен, ҫапӑҫӑва кайса, хӑйсен ӗречӗсене хытӑрах та ҫирӗпрех пӗтӗҫтернӗ отрядсем ҫинчен, тӗрмесенче выҫӑллӑ-тутӑллӑ, сивӗре асапланса пурӑннӑ паттӑрсем-юлташсем ҫинчен каланӑ.

Тӗлӗнмелле: халӗ, пушӑ уҫланкӑра кулӑшла октябренок Алька ашшӗне ҫанинчен турткаласа тата юрланӑ май пуҫӗпе сулласа, ҫак пит лайӑх та илемлӗ юрра юрланӑ чухне сасартӑк Наткӑна вӑл никама та ӑмсанманни: капитана та, вӗҫевҫе те, Веркӑна та, — никама та ӑнсанманни пит лайӑх пек туйӑнса кайрӗ.

Акӑ часах чан янратса, ачасене тӑратать те унӑн пӗтӗм лӑплана пӗлмен отрячӗ шавласа, ҫухӑрашса вырӑн ҫинчен сиксе тӑрассине вӑл савӑнӑҫлӑн аса илчӗ. Владикпа Толька ахаль те ӗнтӗ вӑраннӑ пулмалла, вӗсем, пуҫсӑрсем, сигнал пулассине кӗтсе койка ҫинче йӑшӑлтатса выртса, ыттисене ҫывӑрма чӑрмантараҫҫӗ пулмалла.

«Пирӗн совет халӑхӗ нумай ӳссе хутшӑнать тесе Натка шухӑшларӗ те юрра итлесе тӑрса, ҫыхланса ларнӑ татӑк кӗсӗксене турта-турта кӑларнӑ чухне вӑл турата шартлаттарсах хуҫрӗ те хӑранипе шӑп пулса тӑчӗ.

— Атте, — терӗ Алька сасартӑк, чарӑнса тӑчӗ те Сергее куҫӗнченех пӑхса: мӗншӗн вара эсӗ эпӗр леш «Заводы вставайте» тата «Шеренги смыкайте» юрӑсене юрланӑ чухне пӗрмаях лайӑх юрлатӑн. «Товарищи в тюрьмах, в застенках холодных» текен сӑмахсем патне ҫитсессӗнех эсӗ яланах куҫусене хӗссе выртатӑн?

— Мӗншӗн яланах? — терӗ Сергей. — Хӗвел куҫа ҫиет, ҫавӑнпа хӗсетӗп те куҫсене.

— Уйӑх ҫути анчах чухне? — кӑштах чӗнмесӗр ларсассӑн ыйтрӗ Алька.

— Уйӑх чухне, уйӑх ҫуттинчен хӗссе выртатӑп. Ах, мӗнле ӑнланмастӑн эсӗ Алька!

— Хӗвел те, ҫӑлтӑрсем те, уйӑх та ҫук чухне? — тесе ҫине тӑрсах хыттӑн ыйтрӗ Алька. — Эпӗ хам та пӗлетӗп, мӗншӗннине, — терӗ.

Вӑл сиксе тӑчӗ те, таҫта аялалла, чӑнкӑ ҫыран. Хӗрринелле кӑвак тӗслӗ чулсем ҫинелле кӑтартса аллине тӑсрӗ. Нимӗн чӗнмесӗр ашшӗ ҫине пӑхса илчӗ те, темӗскере, тӗлӗнсе кайнӑ Натка ниепле те курма пултарайман япалана салют панӑ пек, аллине хӑвӑрт ҫӳлелле ҫӗклерӗ.

Натка вырӑнтан сикрӗ. Унӑн урисен айӗнчи чулсем шӑкӑртаттарса кусса анса кайрӗҫ. Алька ҫавӑрӑнса пӑхрӗ. Наткӑн ӗнтӗ унталла хирӗҫ сиксе анассисӗр пуҫне урӑх нимӗн тумалли те юлмарӗ.

— Акӑ вӑл унта тӑрать! — кӑшкӑрсах каларӗ Алька Сергее. Сергей ҫак тӗрлӗ тӗслӗ хӑюсемпе, татӑк-кӗсӗксемпе ҫыхланса ларнӑ, кӗтмен ҫӗртен сасартӑк сиксе тухнӑ хӗр ҫине тӗлӗнсе пӑхса та илчӗ.

— Наташа! — терӗ вӑл аса илсе.

— Эпӗ ҫав — терӗ, Натка.

— Ну, Алька мӗнле?

— Чупать, ашкӑнать. Калама та ҫук… — Натка чарӑнса тӑчӗ, — калама та ҫук лайӑх ача. Алька, хӑюсене ак турткала. Эпир вӗсенчен уяв тӗлне Эмине валли ҫивӗтсем хатӗрлетпӗр. Эсир унпа вӑрҫаймарӑр-и-ха?

— Ҫук, вӑрҫман, — терӗ Алька. — Эпир Бубякин Васькӑпа ҫапӑҫса илтӗмӗр. Вӑл манран туртса илет, эпӗ памастӑп. Вӑл калать: пар! Эпӗ — памастӑп, тетӗп. Вӑл мана — шап! тутарчӗ. Эпӗ те ӑна — шап та шап тутарса илтӗм. Анчах эпир унтанпа икӗ хутчен килӗшсе илтӗмӗр ӗнтӗ.

Алька ашшӗ еннелле ҫавӑрӑнса ҫапла ӑнлантарса пачӗ:

— Эмине — вӑл пӗчӗкҫеҫҫӗ савӑнӑҫлӑ хӗрача… пушкӑрт хӗрӗ. Паян пӗрмаях макӑракан Карасиков ӳлеме тытӑнчӗ: ууу! ууу! тет. Вӑл, Эмине, сиксе пычӗ те, пӗр ура ҫинче сиккелет те кулать кӑна Карасиков патӗнче, тата ӑна пушкӑртла виртлет: тыр-быр-тыр! Бур-тыр-тыр… Хӑй пит хӑвӑрт калать, тепле чӗлхи ҫаврӑнса ӗлкерет. Хӑй тата пӗрмаях сикет те сикет. Пит лайӑх пушкӑрт хӗрӗ вӑл. Анчах ӑна ура кӗлинчен ярса тытсан, вӑл пит хӑрать вара; пӗтӗм палаткӑна янратать кӑна хӑйӗн ҫухӑракан сассипе.

Инҫетрен сигнал чанӗ янраса илтӗнчӗ, Натка васкама пуҫларӗ.

— Алька ман пата пырать-и? Е эсир ӑна хӑвӑрпа пӗрле илетӗр? — терӗ.

— Ҫук, хампа пӗрле мар, — терӗ Сергей ура ҫине тӑрса. — Кайса канам-ха, вара кӳлӗ патне, ирхине ирех Ялтӑна каймалла. Ну, чупӑр. Апла вара, ырантан тепӗр кунне курнӑҫӑпӑр-и? — терӗ.

Виҫмине мӗн пулсан та, — тесе хушрӗ Алька. — Каҫхине кӑвайт чӗртеҫҫӗ, музыка пулать, унтан вара. Ҫук, каламастӑп луччӑ. Пырсассӑн, хӑвах куратӑн.

Вӗсем чупса кайрӗҫ.

Сергей кӑштах тӑчӗ те, чӑнкӑ ҫыран хӗррине халь нумай та пулмасть Алька нимӗн чӗнмесӗр кӑтартнӑ ҫӗрелле пычӗ. Вӑл та аялалла пӑхса илчӗ те, хӑй те унта кӑвак, нӳрлӗ чулсен тӗмисем хушшинче тӗмескере курнӑ пек, йӑл кулса ячӗ.

Унтан вӑл сасартӑк шӑхӑрчӗ, пиҫиххине тӳрлетрӗ те, утнӑ ҫӗртех пӗрремӗш участкӑна яма пулнӑ лашасене яма кирлине, тата хӑйне укҫа тӗрӗс паманни, катӑк пани ҫинчен калакан ватӑ тутара шыраса тупма кирлине аса илсе, аялалла утса кайрӗ.

Шалимов бригадира Сергей питех шанман.

Тепӗр кунне, ирхи апат хыҫҫӑнах Толька Шестякова аялти склада краска илме ячӗҫ. Толька Владика куҫ хӗсрӗ: вӑл ӑна кӗтсе тӑма хушрӗ.

Анчах складра, юри ҫапла пулнӑпа пӗрех, черетре нумайччен тӑма тиврӗ. Пур отрядсем те уяв умӗнхи ӗҫсене васкаса туса пӗтерсе пынӑ. Пӗрмаях ҫынсем пырса е пралук, е шпагат, е хут, краска, хӑмач, хунарсем, ҫуртасем, пӑтасем ыйтаҫҫӗ. Пурте васкаҫҫӗ, никамӑн та вӑхӑт пулман.

Черетре нумайччен тӑрса вӑхӑта ирттернӗ Толька отряда таврӑнсан, сасартӑках Владик таҫта кайни палӑрчӗ.

Толька унта-кунта чупса ҫӳрерӗ, вӑл шӑхӑрчӗ, пуринчен те ыйтса пӑхрӗ, пурне те йӑлӑхтарса ҫитерчӗ. Ҫавӑнпа та ӑна Натка пилӗк кӗтеслӗ ҫӑлтӑр хӗррисемпе ылтӑн хӑйӑва пӗчӗк пӑтасемпе ҫапса хума хушрӗ.

Толька ӗҫлеме ларчӗ кӑна, сасартӑк йӗпе пуҫлӑ Владик сиксе те тухрӗ. Вӑл ниҫта та аякка кайман пулнӑ, юриех вӑл хӑйӗн тусне кӗтсе илес майпа черет ҫитичченех ваннӑна ҫӑвӑнма кайнӑ пулнӑ.

Тарӑхнипе, тата хӑвӑртрах ӗҫрен хӑтӑлас тесе, Владик та пӑтасене ҫапса лартма килӗшрӗ. Анчах чее Натка ун пек ӗҫрен усси сахал пулассине часах тавҫӑрса илчӗ те, Владика пӗр ҫӗклем пӗчӗк ялав тыттарса, вӗсене аялла йӑтса кайса лагерьти тӗп площадкӑри дежурнӑя пама хушрӗ.

Урӑх чухне пулсан, Владик тавлашмасӑр ирттерес ҫукчӗ. Анчах халӗ ӑна апла тума юраман, вӑл уншӑн усӑллӑ пулман: вӑл халӗ хӑйне хӑй пурне те итлекен пек кӑтартасшӑн пулнӑ.

Владик, Толька ҫине ҫиленсе пӑхса илчӗ те, лӑпкӑнах тухса кайрӗ. Анчах алӑкран тухрӗ кӑна вӑл, часрах каялла ҫаврӑнса килсе, уяв умӗн пурте унталла-кунталла чупкаланипе никам та асӑрхаманнине кура, Толькӑпа пӗрле леш кивӗ башня ишӗлчӗкӗсем патне вӗҫтерес шухӑшпа, вӗтлӗхсем витӗр ҫырма-ҫатра урлӑ ҫӗмӗрттерсе чупса кайрӗ.

Владик шыва ӳксе каялла вӗҫтерсе ҫитрӗ. Анчах Толькӑна вӑл кураймарӗ. Ӗҫ ҫапла пулнӑ: Владик тухса кайсассӑнах Натка Толькӑна пӑтасене чалӑш ҫапнӑшӑн ятланӑ та унтан хӑваласа панӑ. Хӗпӗртенӗ Толька ҫавӑнтах Владика хӑваласа ҫитме тесе вӗҫтернӗ, анчах вӑл тӳрӗ мар, сат ҫывӑхӗнчен, кӗпер урлӑ, унтан малалла сукмакпа вӗҫтерчӗ.

«Акӑ тата тамаша!» тесе шухӑшласа илчӗ Владик, унтан ҫиленсе ҫитнипе хӑйӗн алли айне пырса лекнӗ черкес ачине, Ингулова, ӗнсинчен туянтарса ячӗ. Анчах унтах Ингулова пулӑшма пит те маттур пионер — кубанец Лыбатька сиксе тухрӗ те, Владикӑн аяккалла вӗҫтермелле пулчӗ.

Уҫланкӑна ҫитсен, тарӑхса ывӑнса ҫитнӗ Владик кипариссем айӗнче Алькӑпа Карасиков октябренок ҫине пырса тӑрӑнать. Вӗсем иккӗш те пӗр мӑнтӑр каскана тайлӑмалла шурлӑха тӗртсе йӑвантарса ярасшӑн мекӗрленсех тӑрӑшаҫҫӗ. Владик кунта Карасиков октябренока, вӑл, Владик, Баранкинӑн тӳшек ҫиттийӗ айне супӑнь хумалли шӑвӑҫ панкӑпа тумтир тасатмалли щёткӑна хуни ҫинчен каланӑшӑн тивертмелле пулнине аса илчӗ.

Анчах ҫак вӑхӑтра Алька ун еннелле ҫаврӑнчӗ те, Владикӑн хаяр пичӗ-куҫӗ ҫине пӑхса, ӑна хӑйсене ҫав йывӑр каскана вырӑнтан тапратма пулӑшма ыйтрӗ.

Ҫапла хӑюллӑн ыйтни Владика килӗшрӗ.

Тепӗр самантран ҫав туратлӑ-мӗнлӗ каска аяккалла, бомба пек, вӗҫтерчӗ те шурлӑха пырса шаплатрӗ. Вӑл ӳкнипе анраса кайнӑ шапасем пур еннелле те сирпӗнсе кайрӗҫ.

— Алька, эсӗ лайӑх ҫын! — терӗ курӑк ҫине ларса шухӑша кайнӑ Владик.

Алька йӑл кулса илчӗ те, Владика куҫӗнченех пит интересленсе пӑхса илчӗ.

— Эсӗ лайӑх ҫын, — терӗ Владик. — Анчах, шел пӗчӗккӗ-ха эсӗ ахальшӑн пулсан эпӗ сана хама юлташа илнӗ пулӑттӑм. Хӑпарса кайӑттӑмӑр эпир иксӗмӗр чи ҫӳлӗ ту ҫине, аллӑмӑрсене винтовка тытӑттӑмӑр та унтан пӗтӗм ҫӗршыва сыхласа тӑрӑттӑмӑр.

— Эпӗ те хӑпарӑттӑм, — терӗ Карасиков хурланса, вӑл хӑйне Владик шаклаттарас ҫуккине курсан, хӑюллӑрах пулса ҫывӑхарах сиксе ларчӗ.

— Е апла мар, — терӗ ҫӗвӗ шухӑш килсе кӗнӗ Владик, Карасикова чышкине кӑтартса. — Эпӗ винтовкӑпа тӑрӑттӑм, эсӗ инҫете кӑтартакан трубапа пӑхӑттӑн, Толька радиопередатчик патӗнче ларӗччӗ. Вара кӑшт хӑрушлӑх мӗн пулас пулсанах, вӑл ҫӑраҫҫи ҫине пусать те, сасартӑк хӗлхемсем, хӗлхемсем… тревога… Тревога… Тӑрӑр, юлташсем. Вара пур ҫӗрте те пӗр харӑс пӑравуссем, пӑрахутсем кӑшкӑрма пуҫлаҫҫӗ, прожекторсем ҫутата пуҫлаҫҫӗ. Вӗҫевҫӗсем — самолётсем патне. Утлӑ ҫар ҫыннисем — лашисем патне. Ҫуран ҫар ҫыннисем — похода. Рабочисем те чупаҫҫӗ савӑтсенелле, работницӑсем те чупаҫҫӗ. Лӑпкӑраххӑн, юлташсем. Пирӗншӗн хӑрушӑ мар! — тетпӗр эпир.

— Эпӗ те чупса кайӑттӑм! — хурланчӑклӑн ҫухӑрчӗ кӳреннӗ Карасиков. — Пурте чупаҫҫӗ пулсан эпӗ те чупатӑп.

Ҫапла нӑйкӑшса кӑшкӑрни Владика пусарчӗ. Вӑл ҫавӑнтах сӳнчӗ, сивӗнчӗ те хуллен кулкаласа ҫапла каларӗ:

— Унтан ҫапӑҫу хыҫҫӑн: ӑҫта кӗрсе кайнӑ-ши тӑвансем, пирӗн паттӑр Карасиков? тесе сасартӑк аса илӗттӗмӗр. Чӗррисем хушшинче те ҫук вӑл, виллисем хушшинче те, аманнисем хушшинче те ҫук. Кам вӑл ҫывӑракан пӳлӗмре крават айӗнче, мӗшӗлтетет? Ах, вӗл гражданин Карасиков иккен! Ах, эсир чӗлхепе хыҫма та элеклеме кӑна пултаратӑр иккен! Эсир эпӗ Баранкинӑн тӳшек ҫиттийӗ айне супӑнь коробкипе щётка чикни ҫинчен элеклеме кӑна пултаратӑр иккен! Пар ӑна ҫавӑн пек ӗҫсемшӗн ҫамкинчен, янратса яр пӗр икӗ хут! Эх, караҫ, караҫ!

Владик Карасикова ҫамкинчен шаклаттарчӗ, Карасиков сӑмах та чӗнеймерӗ, Владик таҫта кайса ҫухалчӗ.

Карасиков сӑмсипе нашлаттарса илчӗ те Алька ҫине темӗскер ыйтнӑ пек пӑхса илчӗ.

— Нимӗнех те мар! — терӗ Алька лӑплантарса. — Вӑл сана икӗ хут кӑна шаклаттарчӗ вӗт. Ытти ҫинчен — вӑл ахаль каларӗ. Унта Хӗрлӗ ҫар пирӗнсӗрех сыхласа тӑрать. Унта пӗр часовой ҫех мар, пиншер часовой, пурте вӗсем вырӑнтан та сикмесӗр тӑраҫҫӗ.

— Эпӗ те вырӑнтан сикмӗттӗм, — терӗ парӑнасшӑн мар Карасиков.

— Ҫук, эсӗ сикнӗ пулӑттӑн вырӑнтан, — терӗ ҫиленсе Алька. — Мӗншӗн ӗнер ирхи линейка ҫинче пурте шӑп, нимӗн сиккеленмесӗр тӑраччӗҫ, эсӗ пӑркаланатӑн, пӑркаланатӑн… Натка та ятлаҫа пуҫларӗ.

— Нимӗн те пӑркаланман. Манӑн йӗм кантри тӑсӑлса кайнӑ та, йӗмӗ аялалла анса ларать те мӗн тумалла унта? — хурланса хирӗҫ каларӗ Карасиков.

— Часовойсен анса ларать-им? — кулса ыйтрӗ Алька. — Эх, эсӗ каппайчӑк.

Вӗтлӗхсем хушшинчен Иоська сиксе тухрӗ.

— Ӑҫта кайса ҫухалтӑр эсир? — терӗ аллисемпе ҫапкаланса Иоська. — Чупӑр часрах! Тинӗсре катӗр! Халех хирӗҫ тухса илмелле… Хӑнасем килеҫҫӗ. Матруссем… Ворошиловецсем!..

Параппанҫӑсем патӑртаттараҫҫӗ, сигналистсем янратаҫҫӗ, звеновойсем кӑшкӑраҫҫӗ тата тинӗсре ҫывхарса килекен катӗр сасси хытӑ ӳхӗрсе ячӗ.

Ку катӗр ҫинче Севастопольри ҫар ӗҫне вӗрентекен лагерьти ворошиловец пионерсем килчӗҫ. Вӑрӑм хура брюки, кӑвак йӑрӑм ҫухалӑ матрос кӗписем тӑхӑннӑскерсем, пурте суйласа илнӗ пекех ҫӳллӗскерсем, тӗреклӗскерсем, хӑвӑрт та ҫирӗппӗн пусса утса килеҫҫӗ. Вӗсем хӑйсене хӑйсем ҫапла тӳрӗ тытса пыма пӗлнипе, хӑйсен дисциплинипе мухтанни тата вӗсене хӑйсем пит те пахана хуни курӑнсах тӑнӑ.

Вӗсен хушшинче Владик хӑйӗн паллаканне курчӗ те чӑтса тӑраймасӑр ун еннелле пӑхса ҫапла кӑшкӑрчӗ:

— Сывӑ-и, Миша? — терӗ.

Анчах лешӗ кӑшт кӑна ун еннелле куҫӗсемпе пӑхса илсе йӑл кулса ҫех илчӗ. Ҫапла туса вӑл ӑна курнӑшӑн хӑй те хавассипе, анчах вӑл кайран пулӗ-ха, халӗ вӑл пионер, матрос, ворошиловец, стройра пынине кӑтартрӗ.

Каҫхи апат хыҫҫӑн ачасене ҫӗнӗ труҫиксем, ҫанӑсӑр кӗпесемпе галстуксем пачӗҫ. Пур ҫӗрте те шавлаҫҫӗ, нимӗн тулӑк та ҫук, пур ҫӗрте те савӑнӑҫ кӑна.

Параппанҫӑсем хӑйсен параппанӗсене хытараҫҫӗ, горнистсем ылтӑн пек йӑлтӑртатса тӑракан трубисемпе кӑшкӑртаҫҫӗ. Терраса ҫинче пит те хӗпӗртесе кайнӑ пушкӑрт хӗрӗ Эмине ҫынсен хулпуҫҫийӗсем тӑрӑх маччана ҫитичченех тенӗ пек темиҫе хутчен те ҫӳлелле сиксе, пурҫӑн ялавсене аяккалла саркаласа ярса, савӑнӑҫлӑ пит хытӑ кӑшкӑрать:

— Салам кивӗ гвардие ҫамрӑк ӑруран! — тет.

Крыльца ҫинче октябреноксем ҫерҫисем пек ларса тухса, хыттӑнах ҫыпӑҫусӑр юрласа лараҫҫӗ. Ҫавӑнтах тата тарласа йӗп-йӗпе: шыва ӳкнӗ Баранкин фанерӑран тунӑ танк башни ҫине юлашки пӑтисене ҫапа-ҫапа лартать, ҫӑмӑлттай Иоська ун тавра кускаласа, сиккелесе, ӑна мухтакаласа, ятлаҫса илет, ӑна васкаткалать, мӗншӗн тесен танка тата сӑрласа лартма ӗлкӗрмелле пулнӑ.

— Апла вара ыран? — тесе килӗшнӗ Толька Владикпа.

— Каланӑ ыран тесе.

— Анчах паянхи пек ан пултӑр. Эпӗ унталла, вӑл кунталла. Вӑл унталла, эпӗ кунталла. Каялла ертсе килсен, «саланӑр» тесе команда парсанах, эпӗ часах вӗҫтеретӗп кӑна, эсӗ те ҫапла ту. Вара ҫӳлти сукмак ҫинче, беседка патӗнче, тӗл пулӑпӑр.

— Унта кам та пулин пулсан?

— Вара чӑматпӑр вӗтлӗхелле. Шӑхӑрса кӑна лар.

Эпӗ шӑхӑртӑп! — терӗ те Владик кулса илчӗ, вара вӑл чӗлхипе чаклаттарса, калама ҫук хытӑ янратса шӑхӑрса ячӗ. Натка ҫак туссем ҫине шанмасӑр иккӗленсе пӑхса илчӗ те вӗсене пӳрнепе юнарӗ.

Уяв каҫӗ те ҫитрӗ.

Чан сасси илтӗнсенех юрӑсем лӑпланчӗҫ, тавлашусем чарӑнса ларчӗҫ, вӑйӑсем те пӗтрӗҫ, пурте халичченхинчен хӑвӑртрах стройра хӑйсен вырӑнӗсене йышӑнма чупрӗҫ.

— Эсӗ аттене курман-и? — тесе виҫҫӗмӗш хут ӗнтӗ ыйтать кӑмӑлсӑрланнӑ Алька Наткӑран.

— Ҫук, Алька, кураймарӑм-ха. Ну, ачасем, ҫанӑсӑр кӗпӗрсене туртса тӳрлетӗр, галстуксене тӳрлетӗр. Санӑн шнурок мӗнле, Карасиков? Каллех труҫику анса ларать-и?

Ачасем пӗр-пӗрине майласа тӳрлеткеленӗ вӑхӑтра вӑл Алькӑна лӑплантарчӗ:

— Эсӗ ан куллян. Вӑл килетӗп терӗ пулсан, килетех ӗнтӗ. Ӗҫре кӑштах тытӑнса тӑмалла пулчӗ пулӗ унӑн.

Линейкӑн тепӗр вӗҫӗнче ҫиленсе ҫитнӗ звеновой Иоська куҫ харшисене пӗркелесе пӑрахнӑ Баранкин патӗнче ахлатса сиккеленӗ.

— Хӑй танка сӑрлама хушрӗ, халӗ тата хӑй ятлаҫать, — тет хӑйне хӑй тӳрре кӑларасшӑн Баранкинӗ.

— Эпӗ сана галстукпа сӑрлама хушрӑм-им? — терӗ ҫиленсе ҫитнӗ Иоська. — Унта та вараланӑ, кунта та вараланӑ. Эх, Баранкин, Баранкин! Сан хуть маларах каламалаччӗ, халӗ ӗнтӗ кладовоя та питӗрнӗ, тумтир параканӗ те тухса кайнӑ. Ну, мӗн тӑвас ӗнтӗ манӑн, Баранкин?

— Малтан эпӗ галстука вӗри шывпа ҫума тесе кайрӑм, халӗ ӗнтӗ, типсе ҫитсен, пӑхатӑп та — типӗ ҫӗрте каллех вараланни курӑнать. Эпӗ кисте сӑрӑ ҫине чиксе илтӗм, сасартӑк тахӑшӗ мана алӑран тӗкрӗ. Ну, сирпӗнчӗ вара. Ҫын ӗҫленӗ чухне тӗккелешеҫҫӗ-им? Эсӗ, ҫын ӗҫленӗ чухне, ун патӗнчен луччӑ ҫӗр утӑмран иртсе каятӑп, эпӗ ӑна нимпе те тӗкес ҫук.

— Апла эппин беседка патӗнче, тесе тепӗр хут пӑшӑлтатса аса илтерчӗ Толька. — Шӑрпӑк илтӗн-и?

— Илнӗ… Ан шарла, — шӑппӑн каларӗ те Владик, труҫик ӑшне чиксе лартнӑ ҫанӑсӑр кӗпине сыхланмасӑр ҫапкаласа илчӗ.

Тулли мар шӑрпӑк коробки хытӑ шакӑртатрӗ те, звеновой Иоська сасартӑк ҫаврӑнса пӑхрӗ.

— Эсӗ мӗн тума шӑрпӑк илтӗн? Аван мар. Пӑрах, Владик.

— Сана мӗн ӗҫ! — хӑраса чашкӑрса илчӗ Владик. — Мӗнле шӑрпӑк.

— Владик, пирӗн ударлӑ звено, ҫапах та пӗрин галстукӗ сӑрӑпа вараланнӑ, тепри шӑрпӑк пытарнӑ… Пӑрӑн луччӑ. Намӑс. Мӗн эсӗ юнатӑн? Эп юлташ тесе пӑхса тӑмӑп, вожатӑя каласа паратӑп.

— Кала… Провокатор! — терӗ.

Иоська чӗтресе каялла чакрӗ. Унӑн кӑмӑллӑ, куктӗррилӗ пит-куҫӗ чалӑшса кайрӗ, тутисем чӗтресе илчӗҫ, чышкисем пӗр ҫӗре пӗтӗҫрӗҫ. Анчах ҫав самантрах аялтан, тӗп штаб патӗнчен, сигнал ракети ҫӳлелле сирпӗнчӗ — «пӳрте пухӑнмалла» тесе пӗлтерчӗ. Флангран флангалла хытӑ команда пани илтӗнчӗ: Итлӗр! — терӗ.

Ку Иоська мар, кам та пулин урӑххи пулнӑ пулсан, сигнала пӑхмасӑрах, команда панине пӑхмасӑрах, стройра ҫапӑҫса илӗччӗҫ пулӗ. Вара лагерьти тӑваттӑмӗш отрядӑн пӗтӗм виҫҫӗмӗш сменине намӑс нумай вӑхӑтлӑхах тивнӗ пулӗччӗ.

Анчах Иоська часах тавҫӑрса илчӗ те йывӑррӑн сывласа илчӗ, вара чышкисене ерипен пушатса сарса ярса строя тӑчӗ.

Ҫак ӗҫ нимӗн шавсӑр пулса иртнӗрен ачасенчен ӑна никам та тенӗпе пӗрех асӑрхаймарӗ.

Часах шутласа тухрӗҫ, сылтӑмалла ҫаврӑнчӗҫ, вара ҫамрӑк параппанҫӑ ҫинчен, унӑн нихӑҫан Вилми чапӗ ҫинчен харӑссӑн юрласа аялалла кайрӗҫ.

Аялта, тинӗсрен инҫе мар, лагерьӗн сарлака площадки сарӑлса выртать, унӑн виҫӗ енче чӑнкӑ, чечеклӗ сӑртсем. Тенкелсем ҫинче пукансем ҫинче, чул картлашкасем ҫинче, ҫӳлӗ ешӗл уҫланкӑсенче — пур ҫӗрте те темиҫе ҫӗр ача вырнаҫса ларнӑ. Вӗсем пурте уяв хыҫӗнчен нихӑҫан курман пысӑк кӑвайт купи, пилӗк вӗҫлӗ ҫӳлӗ ҫӑлтӑр пек туса пит те илемлӗ купаланӑскер, ялкӑша пуҫлассине чӑтаймасӑр кӗтсе ларнӑ.

Ӑҫта пухӑнмалли ҫинчен пӗлсен, Натка отрядӗнчи ачасем кам ӑҫта каяс килнӗ, унта сапаланса пӗтрӗҫ.

Мусӑк кӗрлет кӑна. Моторлӑ кимӗпе Ялтӑран делегаци килет. Ҫар ҫыннисен санаторийӗнчен вӗҫевҫӗсем килсе ҫитрӗҫ, тата ҫывӑхри колхозри ватӑ тутарсем юланутсемпе йӗнерӗсем ҫинче кисренсе ларса ҫитрӗҫ.

Халӑх хушшинчен Наткӑна вӑл паллакан косомолец Картузиков чӗнсе илчӗ.

— Ну, мӗнле?.. Аван-и? — тесе ыйтрӗ вӑл чарӑнмасӑрах. — Ыран волейболла выляма пыр. — Унтан инҫетрен вӑл ҫапла кӑшкӑрчӗ:  — Мансах кайнӑ… Унта сана ҫыру пур… васкавлӑ сыру. Дежурнӑй пӳлӗмӗнче сӗтел ҫинче выртать, — терӗ.

— «Мӗнле васкавлӑ ҫыру апла», — кӑмӑлсӑрланса шухӑшларӗ Натка. Камран-ши? Веркӑран тин кӑна илнӗ-ха. Анне васкавлӑ ҫыру ярас ҫук. Урӑх ниҫтан та пулмалла мар пек-ҫке. Ӗлкӗрӗп-ха», — тесе шухӑшларӗ те, ташлакан вӑйӑ ачисем патне кайрӗ. Вӗсем вӗҫевҫӗсене хупӑрласа илнӗ.

Хӗрелсе кайнӑ вӗҫевҫӗсем ҫав ункӑран тухасшӑн тем тӗрлӗ те хӑтланнӑ. Вӗсем кирек ӑҫталла ярса пуссан та, ачасен савӑнӑҫлӑ карти вӗсен хыҫҫӑн пынӑ. Ҫапла вара вӗсене беседка стенисем патне ҫитичченех хӗстерсе пынӑ. Унта вара вӗсене яра-яра илсе, ачасем хӑйсен хушшине пӗрерӗн-пӗрерӗн лартса тухнӑ. Капла пуриншӗн те пӗр пек, никамӑн та хурланмалла мар пулнӑ.

Натка тӑрсан-тӑрсан каллех ҫыру ҫинчен аса илчӗ.

— «Мӗн-ха, халь те чупса кайса килме ӗлкӗретӗп, — тесе шухӑшларӗ вӑл. — Чупса кайса килме вӑхӑт нумай кирлӗ мар вӗт».

Вӑл майкине тӳрлетрӗ те никам чӗннине те хирӗҫ сӑмах хушмасӑр дежурнӑй пӳлӗмӗ патнелле вӗҫтерчӗ.

Ҫапах та ҫырӑвӗ амӑшӗнчен пулнӑ. Ҫырӑвӗ пит паха, анчах тулӑксӑр ҫырнӑскер пулнӑ. Амӑшӗ ашшӗне таҫта куҫарасси ҫинчен, ӑна нумайлӑха куҫарасси ҫинчен, тата ашшӗ пӗтӗм ҫемйине илсе каясшӑнни ҫинчен ҫырнӑ. Унта виҫӗ пӳлӗмлӗ хваттер, пахча тата сарай пулать. Унта шӑп пӗр эрне хушши каймалла. Ашшӗ савӑнӑҫлӑ ҫӳрени ҫинчен, тата Наткӑн пилӗк ҫулхи шӑллӗ Ванюк тата ытларах хӗпӗртени ҫинчен, вӑл Наткӑнне парне панӑ чернил кӗленчине ҫӗмӗрсе пӑрахни ҫинчен ҫырнӑ. Амӑшӗ кулянмасть пулсан та савӑнмалли те нимех те ҫук. Кунта пурӑнса хӑнӑхнӑ, лере темле пулать. Унта ют ҫӗр, халӑхӗ те вырӑс мар, теҫҫӗ тесе ҫырнӑ.

Натка вӑл ҫырава икӗ хутчен вуласа тухрӗ, анчах ҫапах та ӑнланаймарӗ. Кам куҫарать? Ӑҫта куҫараҫҫӗ? Мӗнле ҫӗршыв вӑл тата мӗнле халӑх? Пӗр ҫакна кӑна ӑнланчӗ вӑл: амӑшӗ ӑна иртерех таврӑнма тата Мускавра, тетӗшӗ патӗнче, чарӑнса тӑма хушмасть.

Натка шухӑша кайрӗ. Сасартӑк хӑвӑрт калакан савӑнӑҫлӑ мусӑк хумӗсем, унтан нумай сасӑллӑ хӑй пӗлекен юрӑ пушӑ дежурнӑй пӳлӗмне чӳрече витӗр янраса кӗчӗҫ.

Натка ҫырӑва хӗвне чикрӗ те чупса тухрӗ. Вӑл лагерь уявӗ шавланине, кулнине тата ҫӗршер вут ҫутипе ялкӑшса тӑнине сӑрт ҫинченех курчӗ.

Вӑл физкультурниксем парадпа иртсе пыни пулнӑ.

— Эсӗ ӑҫта ҫухалнӑ? Эпӗ сана шырарӑм? — тесе ҫиленсе ыйтрӗ таҫтан сиксе тухнӑ Алька. — Атя, хӑвӑртрах каяр, унта эпӗ сана шыраса ҫӳренӗ чухне темӗнле ача ман пукан ҫине ларнӑ та, мана ниҫтан та нимӗн те курӑнмасть, — терӗ.

Натка ӑна аллинчен тытрӗ те вӗсем пӗр вунӑ пукан ирӗклӗнех ларакан ҫӗрелле хӗсӗнсе кӗчӗҫ.

— Унта кайма юрамасть, — терӗ ӑна Алеша Николаев. — Вӑл вырӑнсем шефсем валли. Мӗн тесе кая юлаҫҫӗ-ши!

— Ну, мӗн вара, шефсем! Вӗсем килсен — эпир вӗсене вырӑн парӑпӑр. Вӑл пӗчӗккӗ вӗт, нимӗн те кураймасть.

Пӗрине ярсан, теприне яр, унтан виҫҫӗмӗшне, — теме пуҫларӗ Алеша мӑкӑртатса, анчах каласа пӗтереймерӗ, мӗншӗн тесен площадка ҫине вӗҫевҫӗ тухса саламлӑ сӑмах калама тытӑнчӗ.

Вӑл площадка варрине ҫитме те ӗлкӗреймерӗ, калама ҫук нумай ҫутӑсем сӳнсе ларчӗҫ, тӗттӗм ҫӗрте темӗн чашкама пуҫларӗ те шартлатрӗ. Пӗр ик-виҫӗ секунтран площадка ҫинче пит ҫӳлте вутӑ ҫути йӑлкӑшса ҫуна пуҫларӗ те сывлӑшра парашютран кӑкарса янӑ пӗчӗк кӗмӗл сӑнлӑ аэроплан моделӗ ҫакӑнса тӑчӗ.

Вара ҫӗр ҫинчен, уҫланкӑран, вӗтлӗхсем хушшинчен, чуллӑ тусем хыҫӗнчен пилӗкҫӗр ҫӑвартан калама ҫук савӑнӑҫлӑ та ҫӗнтерӳллӗ сасӑ янраса илтӗнчӗ, вӗҫевҫӗ нимӗн тума аптӑраса пуҫӗпе сулларӗ те пӗр минута яхӑнах, мӗн тӑвас, мӗнрен пуҫлас тесе шухӑша кайса ним чӗнмесӗр тӑчӗ.

Унтан вӑл йӑрст тӑсӑлчӗ те, сӑмах хыҫҫӑн сӑмах тупса, пит ҫӑмӑл, хӗрӳ сӑмахсем каларӗ. Пурте лӑпланчӗҫ, шӑп пулса ларчӗҫ, хӑй те нумаях пулмасть вӗҫевҫӗ пуласси ҫинчен шухӑшланӑ Иоська, вӑл сӑмахсене ҫӑвара карсах итлесе тӑраканскер, ури шуса кайнипе кӑштах вӗҫсе каймарӗ, анчах инҫетри кӑвак пӗлӗт ҫинелле мар, тӑрӑнакан курӑклӑ чӑнкӑ канавала.

Унтан ташлакан хӗрачасемпе физкультурницӑсем сиксе тухрӗҫ те ҫавӑнтах темӗн пулса тӑчӗ. Малтан ерипентереххӗн калаҫса илчӗҫ, унтан хытӑраххӑн та хытӑраххӑн, юлашкинчен шавлама, кӑшкӑрма пуҫларӗҫ.

— Килеҫҫӗ… Килеҫҫӗ…

Аллейӑ вӗҫӗнчен пӗр вунӑ ҫынна яхӑн, вӑтӑрахскерсем килни курӑнчӗ. Ҫаксем лагерь шефӗн — Тӗпӗҫтӑвкомӗн Ай-Сури канмалли ҫуртӗнчен килекен делегатсем пулнӑ.

Натка васкаса тӑчӗ те Алькӑна алла тытрӗ.

Саламласа лӑпланса шефсем вырӑнӗсене ларсан, уявӗ хӑйӗн йӗркипе малалла кайсан, Натка хӗрринчи пукан пушӑ юлнине курчӗ. Вӑл пукана ерипен сиктерчӗ те, ун ҫине ларса Алькӑна чӗр ҫине лартрӗ.

Физкультурница хӗрсем темӗнле тӗлӗнмелле пирамида тунӑ вӑхӑтра Натка килнӗ шефсем ҫине чалӑшшӑн пӑхкаласа илчӗ. Сасартӑк юнашар пукан ҫинче вӑл пит те паллӑ сӑн курах кайрӗ.

«Кам ку?» — терӗ хӑй ӑшӗнче аптӑранӑ Натка. «Пичӗ куҫӗ тӗксӗм, сухалӗ хура. Ҫӳҫӗ кӑвак, куҫлӑх… Кам-ши ку?»

Шӑп ҫав вӑхӑтра пурте харӑс алӑ ҫупса кулса ячӗҫ. Хура сухаллӑскер те кулса ячӗ: карр! карр! Вара хӗпӗртенӗ Натка тӑруках вӑл камне, вӑл Гитаевич иккенне тавҫӑрса илчӗ. Гитаевич Шегалов патӗнче час-часах пулкаланине, Натка икӗ ҫул каярах Мускавра тетӗшӗ патӗнче хӑнара пурӑннӑ чухне вӑл Шегаловпа пит туслӑ пулнине аса илчӗ.

Натка пуканне сиктерчӗ, Гитаевича аллинчен тытрӗ те ӑна пуҫӗнчен пӑхрӗ.

Лешӗ ӑна часах палласа илчӗ те кулса ячӗ. Ытла хытӑ кулса янӑран, тӗлӗнсе кайнӑ Алька Натка чӗрҫи ҫинчен шуса анса ҫак тӗлӗнмелле, цыган евӗрлӗ ҫын ҫине пит интересленсе пӑхма пуҫларӗ.

— Ку кам санӑн? — шӳт туса ыйтрӗ Гитаевич. — Ывӑлу пулма пысӑкрах, шӑллу пулма пӗчӗкрех. Пиччу-аку ачи мар пуль?

— Ку Алька Ганин, пӗр инженер ывӑлӗ. Вӑл ман отрядра тӑрать, — терӗ шӳтлесе Натка та.

Гитаевич кӑштах сикрӗ. Вӑл куҫлӑхне шӑлса тасатрӗ те, ун умӗнче тӑракан пӗчӗк ҫын ҫине тем пит тинкерсе пӑхса илнӗ пек туйӑнчӗ Наткӑна.

— Эпӗ каям-ха… ман вӑхӑт ҫитнӗ ӗнтӗ. Эпӗ каллех килетӗп, — тесе васкаса каларӗ те Алька, кӑмӑлсӑрланса ҫапла хушрӗ:  — Эх, атте, атте, килмерӗ ӗнтӗ.

— Сережка Ганинӑн-и? тесе ыйтрӗ тепӗр хут Гитаевич чупса каякан Алькӑна хыҫран пӑхса.

— Ҫапла, Ганинӑн. Эсир ӑна пӗлетӗр-им?

— Пӗлетӗп, — терӗ Гитаевич. — Тахҫантанпах пӗлетӗп. Ҫарта пулнӑ чухнех пӗлетӗп.

— Апла пулсан, эсир вӗсене пурне те пит лайӑх пӗлетӗр? — тесе ыйтрӗ Натка кӑштах чӗнмесӗр ларнӑ хыҫҫӑн. — Гитаевич, Алькӑн амӑшӗ ӑҫта вара? Вӑл вилнӗ-им?

Параппан сассипе мусӑк шавӗ хирӗҫ каланӑ сӑмаха хупласа лартрӗҫ. Ку лагерьти пионерсен ҫарла отрячӗ иртсе пыни пулнӑ. Малтан чи лайӑх пӑшал перекенӗсене ума тӑратса ҫуран ҫар иртрӗ. Утӑм хыҫҫӑн утӑм, урисене ҫӗре тивретменпе пӗрех пусса ворошиловец матроссем иртсе кайрӗҫ. Вӗсем хыҫҫӑн — санитарка хӗрсем. — Унтан фанерӑран тунӑ танксем темӗнле пит тӗлӗнмелле шуса иртрӗҫ. Ун хыҫҫӑн пушанса юлнӑ площадка урлӑ темӗнле пит ҫӑмӑлчахскерсем чупкала пуҫларӗҫ. Вӗҫем ҫӗр ҫине темӗскер сӳтсе тӑсса хучӗҫ те ҫухалчӗҫ.

Мусакҫӑсем «Буденный маршне» янтратса ячӗҫ. Икӗ ӗрет тӑракан пионерсем сирӗлчӗҫ те, стройра, тӑватшарӑн тӑрса, «Октябреноксен тӗнчери революци ячӗпе тӑракан пӗрремӗш пӗрлештернӗ эскадронӗ» вылямалли урапасемпе лашасем ҫинче ҫӗмӗрттерсе тухрӗ.

Унта Алька та пулнӑ.

Ӗретсене тытӑнса, эскадрон хӑвӑрт утса иртсе пырать. Харӑссӑн савӑнӑҫлӑ кулнӑ, мусӑк каланӑ вӑхӑтра вӑл «Буденный маршне» юрласа площадкӑн тепӗр вӗҫӗнче пытанчӗ. Вӗсемпе пӗрле «Буденный маршне» пионерсем те, хӑнасем те юрлаҫҫӗ.

— Жуликсем! — кӳренсе ӑнлантарчӗ тахӑшне инҫех мар ларакан Карасиков. — Вӗсем хӑйсем пыраҫҫӗ-им? Вӗсене леш вӗҫӗнчен кантрасемпе туртса илчӗҫ. Эпӗ пӗтӗмпех пӗлетӗп. Мана та ҫапла туртнӑ пулсан, эпӗ те вӗсемпе пӗрле кайнӑ пулӑттӑм, — терӗ.

Халӗ пӗтӗм площадкӑна тенӗпе пӗрех ачасем пырса тулчӗҫ. Массӑллӑ вӑйӑсене выляҫҫӗ, отрядсенчи кружоксем тухса тӗрлӗрен вӑйӑсем выляса, юрласа-каласа пачӗҫ.

Каҫ пит пӑчӑ пулчӗ. Гитаевич ҫамкине шӑлса илчӗ те, Натка еннелле ҫаврӑнса, вӑл ыйтнисене хирӗҫ каларӗ:

— Унӑн амӑшӗ вилмен. Унӑн амӑшӗ Румынири комсомолка, унтан коммунистка пулнӑ, ӑна вӗлернӗ…

— Марица Маргулис! — тесе тӗлӗннипе Натка кӑштах кӑшкӑрса ямарӗ.

Гитаевич пуҫӗпе сулчӗ те ҫавӑнтах ӳсӗрме пуҫларӗ, кулса илчӗ, мӗншӗн тесен вӗсем патнелле «Октябреноксен тӗнчери революци ячӗпе тӑракан пӗрремӗш пӗрлештернӗ эскадронӗн» юланутҫи, телейлӗ, кулакан Алька сиккипе чупса вӗҫтерсе пычӗ.

Ҫав вӑхӑтра Вострецова Катька сӑмсине катни ҫинчен, вӑл пӗтӗм сасӑпах ӳлесе йӗни ҫинчен Наткӑна пӗлтерчӗҫ. Унтан тата Кукушкин Хветя варпа аптӑрани ҫинчен каласа пачӗҫ. Сӑхӑ Хветка ҫын курман чухне пиҫсе ҫитмен иҫӗм-ҫырлине ҫисе тултарнӑ пулмалла тесе пӗлтерчӗҫ.

Натка Алькӑна Гитаевичпа пӗрле хӑварчӗ те мӗн пулнине пӑхма кайрӗ.

Катька ӳлесе йӗме чарӑннӑ ӗнтӗ, вӑл ӗсӗклесе кӑна йӗнӗ, хӑй сӑмсине йӗпе тутӑрпа тытса тӑнӑ. Хӑраса ӳкнӗ Хветя виҫӗ панулми, икӗ груша ҫине ҫинчен каласа пачӗ, иҫӗм ҫырлине мӗн чухлӗ ҫинине пӗлместӗп, мӗншӗн тесен ун чухне тӗттӗм пулнӑ, терӗ.

— Ӑна танк сӑмсинчен тивретрӗ, — тет звеновой Василюк. — Эпӗ ӑна калатӑп: ан пырса кӗр. Ҫук вӗт, эрешмен, итлемерӗ. Иоська башни ҫаврӑнчӗ те — шап тутарчӗ ӑна туппипе тӳрех сӑмсаран.

Ерешменле Катьӑпа сӑхӑ Хветӑна Натка киле ӑсатма хушрӗ те, хӑй ҫыран хӗрринелле Алька патне кайрӗ.

Часах вӑл чарӑнса тӑчӗ. Унӑн умӗнче кунтан курӑнман тинӗс сарӑлса выртать, хумсем пит тикӗссӗн шаплаттарни кӑна илтӗнет. Пӗлӗт ҫинче уйӑх та, ҫӑлтӑрсем те пулман, таҫта, пит инҫетре кӑна пит хӑвӑрт вӗҫҫе пыракан хӑй ҫути аран-аран палӑркаласа мӑчлатать — чикӗ хӗррине сыхлакан катӗр ҫинчи ҫутӑ пулмалла. Сасартӑк Наткӑна темме ҫапла шухӑш килсе кӗчӗ: ак ҫапла е, тӗрӗсрех, кӑштах ак ҫапла ҫаврӑнса тӑрсассӑн, кунтан пӗртте инҫе мар, мӗн пурӗ те леш енчи ҫыран хӗрринче кӑна, йывӑр, хӗн-хурлӑ Румыни ҫӗршывӗ выртать. Ҫав ҫӗршывра пӗр-пӗр ҫӗрте пӗтнӗ те Марица…

Такам ӑна аллинчен тӗртрӗ. Вӑл ирӗксӗр пекех ҫаврӑнчӗ те Сергее курчӗ.

— Алька ӑҫта? Эпӗ ыйтрӑм та, мана вӑл сирӗнпе терӗҫ, Наташа, — терӗ.

— Вӑл манпа пӗрле, — терӗ савӑнса Натка. Халь вӑл Гитаевичпа ларать. — Атӑр, кайӑпӑр… Вӑл сире кӗтрӗ, кӗтрӗ.

— Час килеймерӗм эпӗ Наташа, — терӗ Сергей айӑпла пек пулса. — Унта та манӑн темӗн шуйттан ӗҫӗ те пур.

Вӗсем Гитаевич патне ҫитесси мӗн пурӗ те темиҫе утӑм кӑна юлнӑччӗ, каллех сасартӑк ҫутӑ сӳнсе ларчӗ те, пӗтӗмпех шӑпланса чарӑнса ларчӗ.

— Тӑрӑр! — терӗ Натка шӑппӑн. — Ӗнтӗ уяв пӗтрӗ, халӗ кӑвайт чӗртсе яраҫҫӗ.

Тӗттӗм шӑплӑхра горн сасси янраса кайрӗ, вара ҫавӑнтах площадка хӗррисенче тӗтӗмпе мӑкӑрланакан пилӗк факел ҫути курӑнчӗ. Горн тата тепӗр хут янрарӗ те, ҫутӑсем площадка варринелле уткӑнчӗҫ.

Чӗртсе янӑ кӑвайт купи ӑшӗнче вутӑ ҫути нумайччен чупса ҫӳресе хӑйне тухма вырӑн шырарӗ. Вӑл пӗрре туратсем хушшинчен ҫӗмӗрсе тухать, пӗрре каллех малалла кӗрсе каять, тепре ҫӗр ҫумӗпе кусса каять. Унтан сасартӑк, шӳтлеме, айкашма ывӑннӑ пек пулса, калама ҫук пысӑк ялкӑшакан ҫулӑм ҫӳлелле хӑпарса кайрӗ те кӑвайт купи ҫинче кӗрлеме пуҫларӗ.

Йывӑр туратсем кукӑрӑла-кукӑрӑла ларчӗҫ, шартлата пуҫларӗҫ. Пиншер хӗлхем пӗлӗт ҫинелле вӗҫрӗҫ. Вутӑ ҫутине, вӑл пӗҫертнине чӑтаймасӑр чи инҫетре лараканнисем те куҫӗсене хӗссе, пит-куҫӗсене шӑлса лараҫҫӗ, ҫывӑхрисем ҫухӑрашса, ахӑлтатса кулса аяккалла чупрӗҫ.

Натка ҫаврӑнса пӑхрӗ те, Сергей Алькӑна алӑпа тытса тӑнине, хӗп-хӗрлӗ хӗрелсе кайнӑ, хускалса ҫитнӗ Алька ҫак иртнӗ кун хушшинче мӗн пулнисем ҫинчен ашшӗне хӑвӑрттӑн каласа панине курчӗ.

Наткӑн сапаланса кайнӑ отрячӗ пӗрерӗн-пӗрерӗн аран-аран киле таврӑнчӗ. Вӑл пухӑнса ҫитнӗ тӗле вӑхӑт нумай пулнӑ ӗнтӗ.

Натка крыльца ҫине хӑпарса ҫитме те ӗлкӗрейменччӗ, ун патне дежурнӑй сестра чупса пычӗ. Вӑл нумаях та пулмасть, пӗр вунӑ минут кӑна каярах чӗркелесе, ватса пӗтернӗ Толька Шестакова Владик Дашевски ертсе килни ҫинчен Наткӑна шӑппӑн каласа пачӗ, тем, Толькӑн алӑ сыппи сикнӗ пулмалла, — терӗ.

Натка дежурнӑй пӳлӗме чупрӗ. Унта, клеенка ҫапнӑ диван ҫинче Толька курпуна кӑларса ларать. Унӑн пичӗ-куҫне йод сӗрнӗ, куҫӗ айне йӗпе тутӑр тыттарнӑ, тата аллине унӑнне хулпуҫҫинчен ҫакса янӑ. Унӑн суранӗсем пит ыратнӑ, анчах темӗн пирки вӑл хӑйне мӗн пулни ҫинчен каласа парасшӑн мар.

— Мӗнле пулчӗ ку? Ӑҫта пултӑр эсир? — терӗ унпа юнашар ларса, Натка ӑна шелленӗ пек пулса.

Толька шарламарӗ. Дежурнӑй сӑмах хуша пуҫларӗ.

— Кӑвайт купи ҫунса пӗтме пуҫласан, ачасем чупа-чупа саланнӑ чухне эпир пуринчен те мала тухас тесе Владикпа тӳрӗ сукмакпа чупрӑмӑр, тет… Унта ҫырмасем, вӗтлӗхсем, чулсем, васансем. Чупнӑ чухне таҫта чикеленсе кайрӑм та ӳке патӑм, тет.

Ыйха кайнӑ Гейкӑна шыраса тупрӗҫ. Гейка васкаса лаша кӳлсе тӑратрӗ. Толькӑна хӑйсен лагерьти лазаретах илсе кайрӗҫ. Натка, ҫурҫӗр ҫитнине пӑхмасӑрах, лагерь пуҫлӑхӗ патне каласа пама кайма хатӗрленчӗ, мӗншӗн тесен вӑл пур инкек-синкек ҫинчен те кунне-ҫӗрне пӑхмасӑрах ӑна пӗлтерме пурне те пит хытарсах хушнӑ.

Каяс умӗн Натка палатӑна кӗрсе тухрӗ. Вӑл шавламасӑр, сасартӑк, кӗтмен ҫӗртен кӗчӗ те, тӗттӗм пулсан та, Владик хӑвӑрттӑн ҫаврӑнса лӑпланса выртнине курса илчӗ. Вӑл ҫывӑрман мӗн.

— Владик, ку ӗҫ ӑҫта… мӗнле пулнине каласа пар-ха? — тесе ыйтрӗ Натка.

Владик чӗнмерӗ.

— Дашевски, — терӗ Натка хыттӑн, — эсӗ ан суй. Эсӗ ҫывӑрманнине эпӗ куртӑм вӗт. Каласа пар, е эпӗ паянах сан ҫинчен лагерь начальникне каласа паратӑп, — терӗ.

Владик начальникпе калаҫасшӑн пулман, вӑл ҫиленсех тӑрса ларса, дежурнӑй сестрана Толька кӗскен те татӑклӑн каласа кӑтартнӑ сӑмахсенех пӗр сиктерсе хӑвармасӑрах каласа пачӗ.

— Кам йӗксӗк сире ҫӗр хута васансем тӑрӑх ҫӳретет, — терӗ Натка чӑтайманнипе ятлаҫса. Унтан тӗттӗммине пӑхмасӑрах, ывӑннӑскер, начальник патнелле утрӗ.

Сергей уява пыма ак мӗншӗн кая юлнӑ.

Ялтӑран таврӑнсан, кӑнтӑр апачӗ тунӑ хыҫҫӑн Сергей участкӑсем тӑрӑх кайнӑ. Пӗрремӗш участкӑра ӗҫсем хӑвӑрт, аван пынӑ, ҫавӑнпа Сергей унта чарӑнса тӑмасӑрах, иккӗмӗш участкӑна кайнӑ. Унта шыв ямалли саппас канава алтса та пӗтереймен, хытарса ҫирӗплетес ӗҫе вӗсем пуҫӑнман та.

Вӑл «Дягилев ӑҫта?» тесе ыйтсан, ӑна Дягилев виҫҫӗмӗш участкӑра, тесе каласа панӑ. Вара Сергей виҫҫӗмӗш участкӑри пӗвӗ патне кайнӑ.

Кӳлӗ патнелле хӑпарнӑ чухне Сергей инҫетренех леш, хӑйне кирлӗ ватӑ тутар, сукмакпа кайнине курнӑ.

Ҫак вӑхӑтра ырхан лаша ҫине утланнӑ теҫетник Шалимов Сергей патне чуптарса ҫитнӗ те, йӗнер ҫинчен сиксе анса, юнашар утса кайнӑ.

— Ӗҫсем начар, начальник! — терӗ вӑрӑммӑн сывласа илсе Шалимов, вӑл башлык вӗҫӗпе хӑйӗн тарланӑ, пӗркеленсе пӗтнӗ пит-куҫне шӑлса илчӗ. — Ҫынсем начар ӗҫлеҫҫӗ, — терӗ.

— Хамах куратӑп начаррине. Шыв ямалли канава алтса пӗтермен, хытарса ҫирӗплетес ӗҫе пуҫӑнман та. Аванни сахал, — терӗ.

— Тӑпра хытӑ, — терӗ тата тарӑнраххӑн, вӑрӑмраххӑн, сывласа илсе Шалимов, — чул, чул муклашкисем. Этем ӗҫлет, ӗҫлет те нимӗн чухлӗ те ӗҫлесе илеймест. Пит те ӳпкелешеҫҫӗ. Ӗҫ патне ӗнер виҫҫӗн тухмарӗҫ. Паян та хӑшӗ-пӗрисем калаҫҫӗ: ӗҫ укҫине ӳстермесен, никам та ӗҫлеме тухас ҫук, теҫҫӗ. Ну, мӗн тӑвас ӗнтӗ манӑн, начальник? — Шалимов кӳренсе аллисене саркаласа ячӗ.

— Мӗншӗн сана кӑна калаҫҫӗ ун ҫинчен, мана та, Дягилева та каламаҫҫӗ. Тӗлӗнмелле пек, Шалимов! — терӗ Сергей.

— Эсӗ ҫӗнӗ ҫын, санпа хӑнӑхса ҫитеймен-ха, Дягилева каланӑ ӗнтӗ ӑна. Анчах унтан мӗн усси пур? Вут каски, ҫын мар. Манран пӗрмаях ыйтаҫҫӗ: эсӗ асли, эсӗ кала та, теҫҫӗ.

— Юрать, — терӗ Сергей. — Каҫ пулнӑ тӗле, ӗҫ пӗтсессӗнех, ҫынсене участкӑра пух. Эпӗ хам пыратӑп, яра калаҫӑпӑр. Халӗ каях ӗнтӗ каялла. Ҫитменнине ху лайӑхрах пӑхкала, — хӑвӑрт, чуххӑмӑнах суйса илчӗ Сергей, — паян мана иккӗн вӗсем ӗҫленине тӗрӗс виҫмерӗҫ тесе пӗлтерчӗҫ, — терӗ.

— Хӑш вырӑнта, начальник? — терӗ Шалимов хӑраса ӳксе. — Шыв юхмалли ҫӗрте е тӑпра купаланӑ ҫӗрте?

— Ыйтмарӑм. Вӑхӑт пулмарӗ. Эсӗ унта асли — сана вырӑнта лайӑхрах курӑнать. Тепре куриччен, Шалимов. Ӗҫ пӗтнӗ хыҫҫӑн часах пухатӑн, — терӗ.

«Тем май килмест», тесе шухӑшларӗ те Сергей, ватӑ тутар сукмак ҫинче ҫуккине курчӗ. Сергей хытӑрах утма пуҫларӗ. Ҫул пӑрӑннӑ тӗле ҫитрӗ, анчах старике унта та курмарӗ.

Сергей часах пысӑк мар лӑпкӑ кӳлӗ хӗррине пырса тухрӗ. Сулахай енче, пӗве патӗнче, пуртӑ сассисем илтӗнеҫҫӗ. Вӗри сӑмала шӑрши сӑмсана ҫурать. Хама ҫуракансем улттӑн, харӑссӑн кӑшкӑрса, кусласем ҫине йывӑр чӗрӗ пӗренене йӑтса хураҫҫӗ.

— Дягилев ӑҫта? — тесе ыйтрӗ Сергей хӑйне тӗл пулнӑ яш ачаран.

— Авӑ вӑл! — тесе яш ача пуртӑ аврипе таҫта ту ҫинелле кӑтартрӗ.

Сергей пӑхрӗ, анчах хӗвел ҫути унӑн куҫӗсем ҫине ӳкнипе вӑл никама та кураймарӗ.

— Авӑ, авӑ вӑл! — терӗ яшӑ тепӗр хут. — Куратӑн-и, вӗтлӗх тӗми патӗнче шӑллӗпе калаҫса тӑрать.

— Мӗнле шӑллӗпе?

— Ну, мӗнле, мӗнле? Хӑйӗн шӑллӗпе… тӑван шӑллӗпе, — терӗ.

«Акӑ мӗн иккен!» — шухӑшларӗ Сергей, Дягилев патӗнче леш иртнӗ кунсенче вӑхӑтсӑр ӗҫсе ӳсӗрӗлнӗ ҫынна курса. — Унпа Дягилев ҫавӑн чухне нимӗн тума аптӑраса тӑчӗ», — тесе шухӑшларӗ.

Сергее курсан, Дягилев шӑллӗ унпа темӗнле пит те майлӑ мар курнӑҫрӗ те аяккалла пӑрӑнса утрӗ.

— Астӑвӑр! — терӗ хытӑ кӑшкӑрса унӑн хыҫҫӑн Дягилев. — Каҫ пулнӑ ҫӗре пӗтӗмпех, утмӑл пӗрене те хатӗр пултӑр. Пирӗн платник вӑл, — тесе ӑнлантарчӗ вӑл Сергее. — Вӑл унта асли вырӑнӗнче. Лайӑх ӗҫлекенскер! — Унтан Сергейрен пӑрӑнса тӑрса. Вӑл калас килмен пек сӑмах хушса калӑр:  — Паллах, ӗнтӗ… ӗҫкелесси те пулкалать, — терӗ.

Вӗсем стройка тӑрӑх кайрӗҫ.

— Шалимов бригадинчисем ӗҫ укҫи ҫинчен мӗн те пулин каларӗҫ-и? — терӗ Сергей.

— Ахаль супӗлтетрӗҫ. Вӗсене ӑҫта пурне те итлесе пӗтерӗн.

— Мӗн пирки ӳпкелешеҫҫӗ?

— Паллах, мӗн пирки: тӑпра начар, нормӑсем пысӑк, ӗҫ укҫи сахал тӳлеҫҫӗ. Тата мӗн калаччӑр ӗнтӗ вӗсем?

— Виҫҫӗмӗш участкӑра, пӗрремӗшӗнче, вырӑссем ӗҫленӗ ҫӗрте мӗншӗн ӳпкелешмеҫҫӗ?

Дягилев нимӗн те чӗнмерӗ.

— Тӗлӗнмелле ӗҫсем, — терӗ тӗлӗнсе Сергей. — Тӑпри пӗрех, нормӑсем пур ҫӗрте те ҫавах, ӗҫ укҫийӗ те пӗр пекех. Вырӑссем ӳпкелешмеҫҫӗ, тутарсем ӳпкелешеҫҫӗ. Мӗншӗн апла вӑл, ӑнланаймастӑп эпӗ мӗншӗн апла, Дягилев? — терӗ.

— Вӗсем халӑхӗ ҫавӑн йышши, — терӗ шанчӑклӑ мартарах Дягилев, ҫавӑнтах тата ҫакна аса илчӗ: Иккӗмӗш пролётра, Сергей Алексеич, чарак юппи ҫурӑлса кайнӑ та, эпӗ ун вырӑнне ҫӗнӗ юпа лартма хушрӑм. Авӑ, пӑхӑр, платниксем касаҫҫӗ.

Сергей иккӗмӗш, участкӑна аннӑ чухне каҫ пулса ҫитнӗ. Вӑл васканӑ, мӗншӗн тесен пуху хыҫҫӑнах, Алькӑна сӑмах панӑ пек, уява пымалла пулнӑ. Акӑ вара никам ҫӳремен сукмак ҫинче, каллех ҫав вырӑнтах, Сергей ҫав ватӑ тутарах курать.

«Мӗн япала ку?» терӗ тӗлӗнсе Сергей, унтан вӑл ӑна кӗтсе тӑракан патне тӳрех утрӗ.

Старик курнӑҫрӗ те ерипен юнашар утрӗ. — Ну, мӗн. — чӑтаймасӑр ыйтрӗ Сергей. — Ӑҫта эсӗ пӗрмаях пытанатӑн? Каласа пар, мӗн санӑн унта… Укҫа катӑк пачӗҫ-им?.. Улталарӗҫ-им?.. Кӳрентерчӗҫ-им?.. — терӗ.

— Улталарӗҫ, — терӗ старик, — тата укҫа та катӑк пачӗҫ — тӗрӗс. Кӳрентерчӗҫ — тӗрӗс.

— Эсӗ халӗ те ӗҫлетӗн-и?

— Ҫук, — терӗ малтанхи пекех, хӑй ҫинчен нимӗн те каламан пекех, каларӗ старик. — Ун чухне те Шалимов эпӗ сана шалӑпа панине асӑрхарӗ. Тепӗр кунне ӗҫрен кӑларса ячӗ. Ватӑ эсӗ тет, начар ӗҫлетӗн, тет. Унччен, нимӗн те шарламан чухне, лайӑх ӗҫлеттӗм. Кам шарламасть, вӗсем пурте аван. Ӗнер каллех виҫҫӗшне каялла ячӗ — начар ӗҫлеҫҫӗ. Сана, тен, хӑйсем кайрӗҫ тесе каларӗ пуль. Ӗҫ хакӗсем — йӳнӗ. Паллах, йӳнӗ, — Сергее ҫанӑран турткаласа, калать малалла старик. — Эпӗ ҫирӗм кубометр алтрӑм, укҫине вунулттӑшӑн пачӗҫ. Эпӗ пӗччен-им? Ун пеккисем нумай. Тӑватӑ кубометр ӑҫта? Паллах, хакӗ йӳнӗ тухать. Эпӗ ӑна калатӑп, вӑл ҫиленет: «Эсӗ ман пуҫа ан ҫавӑр, эпӗ санран ытларах пӗлетӗп», тет. Эпӗ асли патне, кайрӑм. Вӑл мана: Эпӗ сирӗн ӗҫӗрсене пӗлместӗп. Эпӗ Шалимова хут — ведӑмӑҫ — тата укҫине паратӑп. Укҫине вӑл илет, хутне вара эсир алӑ пуссассӑн ман пата каялла илсе килет. Пурте тӗрӗс пулсан, эпӗ те вара — тӗрӗс, тетӗп. Эсӗр унпа шут тӑвӑр, эпӗ сирӗн чӗлхӗре те пӗлместӗп, тахӑшӗ хӑйӗн хушаматне ҫырать, тахӑшӗ ҫыннӑнне ҫырать… Аллах пӗлет сире,» тет. Паллах, аллах, — терӗ мӑшкӑланӑ пек кулса старик, унтан вӑл сасартӑк, ҫапла каласа сӑмахне пӗтерчӗ:  — Сыв пул, начальник, спаҫипӑ! — терӗ..

— Чим-ха, тӑхта-ха! — кӑшкӑрса илчӗ ӑна Сергей. — Чим-ха, ӑҫта васкатӑн эсӗ? Атя манпа пӗрле, — терӗ.

Анчах старик, курпунне кӑларса пӗр ҫаврӑнса пӑхмасӑрах, пит хӑвӑрт вӗтлӗхе кӗрсе кайрӗ.

Сергей иккӗмӗш участкӑна анчӗ те Шалимова тупса, хӑй патне чӗнсе килме хушрӗ. Вӑл нумайччен кӗтрӗ. Юлашкинчен вӑл янӑ ҫын килчӗ те, Шалимов урине ыраттарнӑ та килне кайнӑ, тесе пӗлтерчӗ.

Вӑл сарайсем патне кайрӗ те унта мӗн пурӗ те пӗр сакӑр ҫын кӑна пухӑннине курчӗ. Вӑл — мӗншӗн капла сахал пухӑнчӗҫ? тесе ыйтрӗ. Малтан ӑна хирӗҫ никам та нимӗн те чӗнмерӗ. Кайран вара паян ялта уяв иккенне ҫинчен каласа пачӗҫ. Вӑл мӗнле уявне ыйтрӗ. Кӑштах нимӗн чӗнмесӗр тӑнӑ хыҫҫӑн: Шалимов ывӑлӗн виҫӗмкун ача ҫуралнӑ, тесе ӑнлантарса пачӗҫ.

Пухӑннӑ ҫынсемпе Сергей калаҫас тесе темӗн чул тӑрӑшсан та, вӗсем ӑна мӗн кирлине ӑнланса илеймен пекех туйӑнчӗ.

Сергей ҫынсене киле ячӗ те лагерь патнелле кайрӗ.

Вӑл ку ӗҫе тӗпчесе татичченех Шалимова халех ӗҫрен хӑваласа яма, тата райкомран тутар докладчикне яма ыйтас тесе шухӑш татса хучӗ.

Укҫа арчипе пӗрле пур ведӑмӑҫсем, документсем тата распискӑсем ҫухални ҫинчен аса илсе, Сергей Шалимов айӑплине кӑтартма ытла ҫӑмӑлах пулас ҫукки ҫинчен шухӑшларӗ.

Тӗттӗмленсех ҫитрӗ. Сукмакран сулахаялла башня ишӗлчӗкӗсем кӑштах палӑракан пулчӗҫ.

Пит инҫетрен, лерен аялтан, вӗри ҫилпе пӗрле мусӑк сасси илтӗнсе килет.

«Кая юлатӑп, Алька ҫиленет», тесе шухӑшласа илчӗ Сергей.

Тӗмсем хыҫӗнче ҫутӑ йӑлтӑртатса илчӗ. Пӑшал сасси пит ҫывӑхра кӗрӗслетсе янраса кайрӗ те, Сергей сывлӑш чӗтресе илнине те, таҫта хӑйӗн пуҫӗ тӑрринче пульӑсем чул ту ҫине пырса шартлатнине те сисрӗ.

— Кам вӑл? — тесе Сергей кӑшкӑрчӗ те чулсем хушшине ӳксе хӑйӗн браунингне туртса кӑларчӗ.

Ӑна хирӗҫ никам та чӗнмерӗ. Вӗтлӗх шатӑртатни кӑна тахӑшӗ пит васкаса тарнине пӗлтерчӗ.

Сергей ура ҫине тӑчӗ, икӗ хутчен браунинга персе ярса сывлӑша янратрӗ. Вӑл итлесе тӑчӗ те, таҫта аякра такам кӑшкӑрса яни илтӗннӗ пек туйӑнчӗ ӑна.

Унтан Сергей ура ҫине тӑчӗ те, браунингне аллинчен ямасӑрах, малалла утрӗ. Вӑл ту урлӑ каҫса хӑйӗн умӗнче сарлака тикӗс ҫул пуҫланса кайичченех утса кайрӗ.

Аялта мусӑк хытӑрах та хытӑрах кӗрлет, лагерь площадки хӑй ҫутисемпе йӑлтӑртатни кунтан курӑнать.

Сергей браунингне пересрен сыхланмалла турӗ те кӗсйине чикрӗ, Алька патне тата хытӑрах утса кайрӗ.

Лагерьти кӑвайт хыҫҫӑн тепӗр кунне ирхине ачасене пӗр сехет каярахран вӑратрӗҫ. Линейка ҫине тухиччен чылай малтан ачасем Толька Шестакова инкек пулни ҫинчен пӗлнӗ. Анчах мӗн пулнине, мӗнле пулнине никам та йӗркелӗ пӗлеймен. Ҫавӑнпа вӗсен пӗр вӗҫӗмсӗр пӗрин хыҫҫӑн тепӗри Натка патне чупа-чупа пырса ун ҫинчен ыйтнӑ. Чӑнах-и, Толька хӑйӗн урине хуҫнӑ? Толькӑна ӗнерхи феерверк вӑхӑтӗнче феерверк катӑкӗ пуҫран пырса тивнӗ тени тӗрӗс-и? Тухтӑр Толька ӗнтӗ суккӑр та, хӑлхасӑр та пулать, ну урӑхла каласан, ухмах евӗрлӗ пулать тени тӗрӗс-и? Е суккӑр анчах пулать-и? Е хӑлхасӑр кӑна пулать-и? Е хӑлхасӑр та мар, суккӑр та мар, анрашка кӑна пулать-и? — тесе аптӑратнӑ вӗсем Толькӑна.

Малтан Натка ыйтнине хирӗҫ каласа панӑ, анчах пурӗ пӗрех йӗри-таврах шавласа тӑнине курсан, тавлашнине тата темӗн кирлӗ мара сӳпӗлтетсе тӑнине курсан, вӑл ҫилене пуҫларӗ те, ҫак путсӗр, сӑмахсем ирхи апат вӑхӑтӗнче ытти отрядсене те ан сарӑлччӑр тесе хӑраса, нимӗн чӗнмесӗр ҫӳрекен Владика чӗнсе илчӗ те, ӑна халех, ирхине линейка ҫине тухсанах, ӗҫ мӗнле пулнине отряда каласа пама хушрӗ.

Анчах Владик хуть темӗн тусассӑн та каласа пама килӗшмерӗ. Натка ӑна йӑлӑнса та, ӳкӗтлесе те, хушса та пӑхрӗ, анчах ҫапах та нимӗн усси те пулмарӗ. Ҫиленсе ҫитнӗ Натка ӑна куншӑн та астутарма пулчӗ те халичченхинчен пилӗк минут маларах сигнал пама хушрӗ.

Пухӑнасса вӑрахчен пухӑнчӗҫ, шавласа строя тӑраҫҫӗ, йӗркесӗр те начар тикӗсленсе тӑраҫҫӗ. Владик, яланах шавлаканскер, тӗккелешекенскер, нимӗн чӗнмесӗр, никама та тӗккеленмесӗр, никам чӗннине те хирӗҫ чӗнмесӗр тӑрать.

Иоська та нимӗн шарламасӑр, халичченхинчен тимлӗреххӗн пӑхса Владика сӑнаса тӑрать. Ӗнерхине манман пулмалла, тем ҫинчен пӗлсе илкеленӗ пулас та тем тума хатӗрленнӗ пулмалла вӑл.

Владик каланӑ тӑрӑх Натка Толькӑна мӗн пулни ҫинчен ачасене кӗскен каласа кӑтартрӗ. Кирлӗ мар япаласем ҫинчен шухӑшласа кӑларнӑшӑн намӑслантарчӗ те отрядран харпӑр хӑй ирӗкӗпе тарнӑшӑн тепрере хытӑ айӑпласси ҫинчен, тата ҫапла харпӑр хӑй тӗллӗн хытланнинчен мӗн пулассине Толька Шестакова тӗслӗхе илсе пит лайӑх кӑтартса пачӗ.

— Тӗрӗс мар! — тенӗ хирӗҫекен сасӑ пӗтӗм линейка тӑрӑх янраса кайрӗ. — Ку пӗтӗмпех суя та тӗрӗс мар! — терӗ.

Натка, кам хулиганланнине шыраса, хӑмӑрланчӗ, унтан вӑл пит хӗрелсе кайнӑ Иоська кӑшкӑрнине курса, тӗлӗнсех кайрӗ. Ачасем хускалса пӑшӑлтатма пуҫларӗҫ.

— Лӑпкӑ тарӑр! — хытӑ кӑшкӑрчӗ Натка. — Мӗншӗн вӑл пӗтӗмпех тӗрӗс мар тетӗн?

— Пӗтӗмпех тӗрӗс мар, — терӗ ӗнентерсех Иоська. — Ӗнер строя тӑнӑ чухне Владик Дашевски тем тума шӑрпӑк пытарчӗ. Эпӗ ӑна намӑслантартӑм, вӑл мана провокатор, терӗ. Кӑвайт патӗнче вӑл та, Толька Шестаков та пулман, вӗсем иккӗшӗ те таҫта урӑх ҫӗрте пулнӑ. Ӑҫта кайнине пӗлместӗп. Инкекӗ кӑвайт патӗнчен таврӑннӑ чухне мар, урӑх ҫӗрте пулнӑ. Эпӗ провокатор мар, Дашевски суеҫӗ пӗтӗм отряда улталать, — терӗ.

Ҫак сӑмахсем хыҫҫӑн Владик Иоська ҫине сиксе ларассине е ҫиленсе ҫитсе хӑйне тӳрре кӑларма тытӑнассине пурте кӗтсе тӑнӑ. Анчах шап-шурӑ шурса кайнӑ Владик, тутисене йӗрӗнчӗклӗн чалӑштарса, нимӗн чӗнмесӗр тӑнӑ.

— Дашевски, — тесе ыйтрӗ унтан Натка тӳрех, — эсӗр ӗнер кӑвайт патӗнче пулманни тӗрӗс-и? — терӗ.

Владик вырӑнтан сиккелемесӗр, ун еннелле пуҫне те пӑрмасӑрах нимӗн те чӗнмесӗр тӑчӗ.

— Дашевски, — терӗ вара ҫиленсе ҫитнӗ Натка. — Паянах каҫхи доклад вӑхӑтӗнче кун ҫинчен пӗтӗмпех лагерь начальникне каласа паратӑп, халӗ стройран тух, ирхи апат тума эсӗ ху пӗччен уйрӑмӑн каятӑн, — терӗ.

Владик нимӗн чӗнмесӗр стройран тухрӗ те палатка еннелле кайрӗ.

Тепӗр минутран отряд юрласа аялалла апат ҫиме кайрӗ. Владик ирхи апат тума каймарӗ.

Кӑнтар апачӗ ҫисе выртса каннӑ хыҫҫӑн ачасем ҫара сӑрт пек тӗме ҫинче кам мӗн тӑвас тенӗ, ҫавӑнпа аппаланса ларнӑ. Вӑл вӑхӑтра Владик хӗвелпе ӗнсе кайнӑ акаци сулхӑнӗ айӗнче салхулӑн ларнӑ. Пӗрре те вӑл шухӑшланӑ пек пулмарӗ… Темӗнле аван мар, йӗркелӗ мар пулса тӑнӑ.

Тӗрӗссипе каласан, Владикшӑн нимӗн те пулман пулсан авантарах пулӗччӗ; ӗнер Иоськӑпа вӑрҫни те, ӗнер Толькӑпа пулнӑ инкек те, Наткӑпа ирхине вӑрҫса илни те, ирхи намӑслӑ линейка та. Анчах пулнӑ япалана пурӗ пӗрех ниепле те тӳрлетме май ҫуккине кура, вӑл хут те мӗн пулин пултӑр, ним тусассӑн та каламастӑп, тесе шут тытрӗ. Начальник ҫӗр хут чӗнтӗр, пурӗ пӗрех ним чӗнмесӗр тӑрап, ан тив, кам мӗн шутлас тет, ҫапла шутлатӑр, — тенӗ вӑл хӑй ӑшӗнче.

Хӳмен тепӗр енче савӑнса мечӗкле выляҫҫӗ. Сасартӑк меч ҫӳлелле сирпӗнчӗ те, юпа ҫине пырса ҫапӑнчӗ, каялла сиксе ӳксе тӳрех Владик урисем патнелле кусса кайрӗ.

Владик меч ҫине пӑхса илчӗ те вырӑнтан та сикмерӗ.

Хӳме леш енче чупкалама пуҫларӗҫ, мече шыраса унталла-кунталла чупса ҫӳреҫҫӗ, вӑл вырӑнтан та сикмерӗ, кӑшкӑрмарӗ те. Ҫапла шавланӑ хушӑра Иоська сасси кӑна янрать: «Вӑл акӑ ҫак еннелле вӗҫсе ывтӑнчӗ вӗт… Эпӗ хам куртӑм кунталла сирпӗннине!» — тет.

«Мана мӗн ӗҫ?» тесе нимӗн ҫилӗсӗрех шухӑшларӗ те Владик, такам утса пынине илтсе, ирӗксӗр ҫӗртен тенӗ пек ҫаврӑнса пӑхрӗ.

Палламан ача пырса ларчӗ. Вӑл Владикран аслӑрах та тӗреклӗрех пулнӑ. Вӑл кӳпшек пит-куҫлӑ, кӑвак супӑнпе сӗрсе янӑ пек пулнӑ, вӑл ҫакӑн пек шӑрӑх вӑхӑтра та сунас ернӗ пек ҫӑварне уҫнӑ.

Вӑл кӗсье тӗпӗнчен табак пуҫтарса илчӗ, ҫӗр ҫинчен темӗнле хут татӑкӗ илчӗ те, Владика куҫ хӗссе илсе, пирус ҫавӑрса туртса ячӗ.

Кӗтесрен Иоська сиксе тухрӗ. Владика курсассӑн, вӑл чарӑнса тӑма шутланӑччӗ, анчах мече курса, ун патне пырса, ӑна илчӗ те, ӳпкелешсе каларӗ:
— Мӗн эсӗ!
Ман ҫине ҫиленетӗн те, саншӑн пурте айӑплӑ-им? Ачасем тем чул шыраса асапланчӗҫ, сана хӳме урлӑ ывӑтса яма та хӗн-им? Эх, юлташ-и вара эсӗ?

Иоська чупса кайрӗ.

— Куртӑн-и? — терӗ Владик, ҫав хӑй палламан ача еннелле ҫаврӑнса, хӑй кӳреннипе йӗрӗнчӗк сасӑпа. — Вӗсем мечне ывӑтса яраканӗсем, эпӗ вӗсене тупса памалла. Тупнӑ ухмаха.

— Паллах, — терӗ ача, курӑк ҫине сурса, Владик каланипе килӗшсе. — Вӗсене ҫав кӑна кирлӗ те. Пӑх-ха, мӗнле шатра питлӗскер килсе тухрӗ!

Тӗрӗссипе, Владик халӗ ниме те кирлӗ мар япала ҫинчен каланине хӑй те туять. Ҫак ача унпа килӗшсе ларас вырӑнне тавлашма пуҫласа, унпа килӗшмесен авантарах пулнӑ пулӗччӗ. Анчах вӑл ача килӗшнӗ, ҫавӑнпа Владик тата ытларах ҫиленсе кайрӗ те, вара вӑл пӗтӗмпех ухмахла суя калаҫа пуҫларӗ:

— Вӑл хӑй звеновой та, ӑна йӗмне те хӑпартса памалла тесе шутлать пулмалла. Ҫук, ачам, суятӑн, халӗ ӗнтӗ тарҫӑсем ҫук, — терӗ.

— Паллах, — терӗ килӗшсе малтанхи пекех ача. — Вӗсем ҫавӑн йышши халӑх… Эсӗ вӗсен ҫӑварне пӳрнӳне чик, вӑл санӑнне пӗтӗм аллуна та ҫыртса татма хатӗр. Ҫапла ӗнтӗ вӗсен йӑхӗ.

— Мӗнле йӑх? — тӗлӗнсе ӑнланаймасӑр ыйтрӗ Владик.

— Мӗн мӗнле йӑх? Кунта килсе кайнӑ ача — жид мар-и? Апла пулсан, йӑхӗ те ҫаплах.

Владик, ӑна пит-куҫӗнчен такам вӗлтӗренпе пит те хытӑ ҫатлаттарса илнӗ пек, ним тума аптӑраса ларчӗҫ.

«Акӑ вӑл мӗн иккен! Акӑ кам сан хутна кӗрет! — вӗҫрӗҫ шухӑшсем унӑн пуҫӗнче. — Иоська мӗнле пулсан та хамӑр ҫын… пионер… юлташ. Акӑ мӗн иккен!»

Мӗнле пулнине хӑй те астумасӑр, Владик сиксе тӑчӗ те мӗн пур вӑйӗпе ачана пуҫӗнчен яра пачӗ. Хӑраса ӳкнӗ ача сулкаланса кайрӗ. Анчах вӑл пысӑкрах та вӑйлӑрах пулнӑ. Вӑл путсӗр сӑмахсем каласа Владик ҫинелле тӑрӑнчӗ. Анчах лешӗ, хӑйне ҫапнине пӑхмасӑрах, урса кайса малалла ывтӑнчӗ, ача сасартӑк хӑраса ӳкрӗ те, сирпӗнсе кайнӑ картусне аран-аран ярса тытса, табакпа шӑрпӑкне унтах пӑрахса хӑварса, ҫухӑра-ҫухӑра тара пачӗ.

Владика ӑн кӗнӗ ҫӗре унпа юнашар никам та пулман. Хӳме хыҫӗнче паҫӑрхи пекех мечӗкле сатуррӑн та савӑнӑҫлӑн выляҫҫӗ. Мӗн пулнине унта, паллах, нимӗн те илтмен курӑнать.

Владик хӑйне тӑрӑххӑн пӑхса илчӗ. Кӑвак тӗслӗ-ҫанӑсӑр кӗпе тӑрӑх хӗп-хӗрлӗ паллӑ вырӑнсем сарӑлса тӑнӑ. Вӑл сӑмсине аллипе тытса пӑхрӗ — сӑмсинчен юн тумлать. Вӑл вӗтлӗхсем хушшине пытанма шутланӑччӗ, сасартӑк Алькӑна курах кайрӗ.

Сывлӑшран пӳлӗннӗ Алька мӗн пурӗ те Владикран пилӗк-ултӑ утӑмра кӑна тӑрса, Владик ҫине пит те тинкерсе те шеллесе пӑхса тӑнӑ.

— Сана леш мӑнтӑрри хӗнесе пӗтерчӗ-им? — терӗ ерипен Алька. — Мӗншӗн вӑл хӑй тата ӳлесе тарчӗ? Эсӗ те ӑна лектертӗн-им?

— Алька — терӗ хӑраса ӳкнӗ Владик. — Кай… эсӗ ан кай-ха… эпир иксӗмӗр пӗрле халех, терӗ.

Вӗсем вӗтлӗхсем хушшине кӗрсе кайрӗҫ. Унта Владик ларчӗ те пуҫне каялла ывӑтрӗ. Юн кайма чарӑнчӗ, анчах ҫанӑсӑр кӗпе ҫинчи хӗп-хӗрлӗ паллӑсемпе пит-куҫ ҫинчи чӗркеленӗ паллӑ юлчӗҫех.

Пӗр юн тумламӗсем кӑна пулсассӑн, пуҫа хӗвел пӗҫернипе юн кайрӗ теме те пулаччӗ. Чӗркеленнӗ паллӑ кӑна пулнӑ пулсан чӗркелекен япала ҫине пырса перӗнсе чӗркеленнӗ теме пулаччӗ. Анчах вӗсем иккӗшӗ те пӗрле чухне кам ӗненӗ ӗнтӗ? Ӗнерхипе паянхи хыҫҫӑн кам ӗненӗ ӗнтӗ? Ҫапӑҫасси мӗнле пулнине, мӗншӗн пулнине ӑнлантарса пама тата хӑйне хӑй тӳрре кӑларма май пури? Ҫук, каласа ӑнлантарса пама ҫук, нимле те май килмест…

— Алька, — терӗ Владик хӑвӑрт калаҫма тытӑнса, — эсӗ ан кай. Атя иксӗмӗр хӑвӑрт тинӗс хӗррине чупса кайса килер. Эпӗ унта чул тӗми хыҫӗнче вырӑн пӗлетӗп. Унта нихҫан та никам та пымасть… Эпӗ кӗпене чӳхесе илем. Каялла чупса килнӗ тӗле вӑл типсе те ҫитет — никам та асӑрхас ҫук.

Айӑккинчи ҫулпа вӗсем тинӗс хӗррине анчӗҫ. Алька чулсем хушшинче ларса чулсенчен башня тума тытӑнчӗ, Владик кӗпине хыврӗ те шыв патне анчӗ.

Каҫхине шторм пулнӑ та пур кирлӗ мара ҫыран хӗрринелле илсе килнӗ, ҫыран хӗрринче шыв сарӑрах тӗслӗ, пӑтранчӑк пулнӑ.

Владик труҫикне хыврӗ те пилӗк таран шыва кӗрсе кайрӗ. Кунта шывӗ тӑрӑ та ҫутӑ пулнӑ. Владик васкаса хӑйӗн кӗпине чӳкеме пуҫларӗ.

«Нимех те мар, — шухӑшларӗ вӑл, — ҫӑватӑн та типет, никам та асӑрхамасть. Ну, лагерь начальникӗ патне е лагерь советне чӗнтерӗҫ. Паллах ӗнтӗ, ятлаҫҫӗ. Юрӗ, чӑтӑп, иртсе каять. Толька сывалса ҫитсен, вара пӗтӗмпех урӑхла тума пуҫлама юрать», — терӗ.

«Ах, анчӑк! — иленсе аса илчӗ вӑл кӑвак пит-куҫлӑ ачана. — Мӗнле, туянтӑн-и? Тупнӑ хӑй валли юлташ!»

Вӑл мӑй таран шыва кӗрсе ларчӗ, пит-куҫне тата чӗркеленине ҫуса тасатрӗ.

Сасартӑк ӑна такам ятпа чӗннӗ пек туйӑнчӗ. Вӑл шартах сикрӗ, йӑрст тӑчӗ те сӑрт ҫинчи площадка ҫинче Натка тӑнине, ӑна пӳрнипе юнанине курах кайрӗ.

Вӑл ҫапла нумаях тӑмарӗ, аллипе сулчӗ те ҫухалчӗ.

Ҫав самантрах Владик унӑн хӑтӑласси ҫинчен нимӗнле шанчӑк та ҫуккине, пуҫӗпех пӗтнине, ыранах ӗнтӗ ӑна отрядран кӑларса киле ярассинчен тӗнчере нимӗн те хӑтарма пултарас ҫуккине ӑнланса илчӗ.

Ҫак пысӑк лагерьӗн хӑйӗн саккунӗсем сахал мар пулнӑ. Кирек ӑҫти пекех вӑл саккунсене е пӑснӑ е вӗсенчен иртсе кайкаланӑ. Ытти ҫӗрти пекех, айӑплисене тытнӑ, тӑрӑ шыва кӑларнӑ намӑслантарнӑ, наказани панӑ. Анчах час-часах каҫарнӑ.

Тӗксӗм Мурманск патӗнчен кӑнтӑра чи малтан килнӗ ачасем валли кунта йӑлтӑртатса ҫутатакан хӗвел ытлашши пулнӑ. Сивӗ Архангельск патӗнчен кунта янӑ ачасене улмуҫҫисем, груша йывӑҫҫисем, сливӑсем, иҫӗм-ҫырли кунта ытла та илемлен чечекленсе, ешӗрсе ӳснӗн туйӑннӑ.

Уҫӑ вырӑн варсем, шавласа юхан ҫырмасем, вӑрттӑн уҫланкӑсем, халиччен курман чечек сачӗсем кунта Вӑтам Азири пуш хирсенчен, Лапландири тундрӑсенчен е Каспи тинӗсӗ хыҫӗнчи савӑнӑҫсӑр, вӗҫӗмсӗр ҫеҫен хирсенчен килнӗ хӗрачасемшӗн ытла час-часах тӗл пулкаланӑ.

Вӗсене хӗвелшӗн те, улмуҫҫисемшӗн те, иҫӗм-ҫырлишӗн те, татнӑ чечексемшӗн те, ларса лапчӑтнӑ ешӗл курӑкшӑн та каҫарнӑ. Анчах тинӗсшӗн нихҫан та каҫарман.

Нумай ҫул ӗлӗкрех никамсӑр, пӗчченех тинӗсре шыва кӗнӗ чухне пӗр вуникӗ ҫулхи пионер тинӗсе путнӑранпа лагерьте никам пырса тӗкӗнмелле мар, никама шеллемен саккун ҫирӗпленсе тухнӑ: кам ыйтмасӑр, вӗсене никам пӑхса тӑман чухне, шыва кӗме каять, ҫавсене пурне те ҫийӗнчех лагерьтен кӑларса киле ямалла тунӑ.

Ҫак пӗр шелсӗр саккунран лагерь нихҫан та пӑрӑнман, каялла та чакман.

Владик шывран тухрӗ, ҫанӑсӑр кӗпине хытӑ пӑрса типӗтрӗ, тӑхӑнчӗ те шухӑша кайса Алькӑна аллинчен ҫавӑтрӗ.

Вӗсем ҫыран хӗррине кайрӗҫ те ту ҫинчен йӑтӑнса аннӑ калама ҫук пысӑк чулсенчен пулса ларнӑ чул хула ҫине пырса тӗкӗнчӗҫ. Вӗсем пӗр чулӗ ҫине ларчӗҫ те, кӑпӑклӑ хумсем шавлас та, урамсем тӑрӑх кӗрлесе пушӑ площадсем тӑрӑх та, урамсем тӑрӑх ҫӳрени ҫине нумайччен пӑхса ларчӗҫ.

— Пӗлетӗн-и, Алька, — йӑл кулса ярса, калаҫма пуҫларӗ Владик. — Эпӗ ун чухне сан пекех пӗчӗкҫӗ пулнӑ, тен тата кӑштах пӗчӗкрех пулнӑ пулӗ, ун чухне эпир кунта пурӑнман… Совет ҫӗршывӗнче мар. Акӑ пӗрре эпир вӑрмана кайрӑмӑр. Влада аппа ун чухне пысӑк пулнӑ ӗнтӗ — вунҫичӗ ҫулта пулнӑ вӑл. Ҫитрӗмӗр эпир вӑрмана. Вӑл уҫланкӑна выртрӗ. Каях, чупкаласа ҫӳре, тет, эпӗ кунта кӗтсе выртӑп, тет. Эпӗ, халь пекех астӑватӑп ӗнтӗ, сасартӑк «фю-ф,» тенине илтрӗм. Пӑхатӑп — пӗр кайӑк йывӑҫ ҫинчен йывӑҫ ҫине сике-сике ларать. Эпӗ ун хыҫҫӑн ерипен пыратӑп. Вӑл ҫаплах сикет, эпӗ пӗрмаях ун хыҫҫӑн та ун хыҫҫӑн. Инҫе кайнӑ пулнӑ эпӗ. Вара вӑл вӑрр! вӗҫрӗ те йывӑҫ тӑррине ларчӗ. Пӑхатӑп, йывӑҫ ҫинче унӑн йӑви пур. Эпӗ унта кӑштах тӑтӑм та кайрӑм каялла. Пыратӑп, пыратӑп — никам та ҫук. Эпӗ кӑшкӑратӑп: «Влада!» — тетӗп. Ҫук, чӗнмест мана хирӗҫ. Эпӗ шухӑшлатӑп: «Шӳт турӗ пулмалла». Тӑтӑм-тӑтӑм, кӗтрӗм-кӗтрӗм, кӑшкӑратӑп: «Влада!» — тетӗп. Ҫук, хирӗҫ чӗнмест. Мӗн пулчӗ апла? Сасартӑк пӑхатӑп, пӗр вӗтлӗх тӗми патӗнче темӗскер хӗрлӗскер выртать. Илтӗм те пӑхатӑп — ку ӗнтӗ унӑн кӗпи ҫинчи хӑю пулчӗ. Ах, акӑ мӗнле иккен! Апла эпӗ аташса кайман иккен. Апла ку хайхи уҫланкӑ иккен, вӑл мана улталанӑ та манран хӑтӑлас тесе хӑюне юриех пӑрахнӑ иккен. Юрать тата вӑрманӗ, килтен ҫывӑх та ҫулӗ хам пӗлекенскер. Эх, ҫиленсе ҫитрӗм эпӗ ҫавӑн чухне. Ҫул тӑрӑшшӗпе ӑна хам ӑшра ухмах, йӗксӗк тесе тата темӗн тепӗр сӑмахсемпе вӑрҫса пытӑм. Киле чупса ҫитрӗм те кӑшкӑратӑп: «Владка ӑҫта? Ну, ан тив киле ан килтӗр луччӑ вӑл!» тетӗп. Анне хӑрасах ӳкрӗ. Юзефа асанне ман хыҫран сиксе илчӗ те янратса ячӗ мана ӗнсерен пӗрре, иккӗ. Эпӗ тӑратӑп — нимӗн те ӑнланмастӑп.

Кайран вара мана каласа кӑтартрӗҫ. Эпӗ кайӑк хыҫҫӑн чупнӑ вӑхӑтра ун патне икӗ жандарма пынӑ та ӑна тытса кайнӑ. Вӑл мана хӑратас мар тесе, юриех кӑшкӑрман иккен. Эх, ахалех эпӗ ӑна вӑрҫса кӑшкӑрса пӗтертӗм. Эх, Алька, хурлантӑм вара эпӗ кайран, анчах нимӗн тума та ҫук.

— Вӑл халь те тӗрмере ларать-и? — тесе ыйтрӗ пӗр сӑмахне те илтмесӗр юлман Алька.

— Халӗ те ларать. Анчах халӗ вӑл ун чухнехи пирки мар, виҫҫӗмӗш хут ларать. Эпӗ, Алька, ҫак кунсенче пӗрмаях килтен ҫыру кӗтрӗм. Амнисти пулать, тетчӗҫ, пурте эпир: ахаль те ӗнтӗ тӑватӑ ҫул ларать — тен, кӑларӗҫ, тесе шухӑшлаттӑмӑр. Виҫӗм кунне ҫыру килчӗ: ҫук, кӑларман. Темӗскерле унта урӑх партисенчисене кӑларнӑ тет. Коммунистсене ҫук… кӑлармаҫҫӗ…

…Унтан тепӗр кунне эпӗ вӑрмана пӗчченех кайрӑм та ҫиленнипе кайӑк йӑвине ҫӗмӗртӗм, кайӑкне чулпа пит хытӑ петӗм те, кӑшт ҫех ӑна тивеймерӗ, вӑл аран аран вӗҫкелесе хӑтӑлчӗ.

— Владик, вӑл айӑплӑ-и вара?

— Эпӗ ун чухне кам айӑплине пӗлнӗ-им? — ҫиленсе каларӗ Владик хирӗҫ. Вара сасартӑк паян мӗн вулани ҫинчен аса илсе, вӑл часах лӑпланчӗ.

— Ыран мана отрядран хӑваласа кӑлараҫҫӗ, — терӗ вӑл Алькӑна кӗскен ӑнлантарса парса. — Эсӗ чулсем хушшинче вылянӑ чухне Натка мана ҫӳлтен курчӗ.

— Эсӗ шыва кӗмен, эсӗ кӗпӳне кӑна чӳхерӗн вӗт! — терӗ тӗлӗнсе Алька.

— Кам ӗненӗ?

— Эсӗ чӳхенӗ кӑна тесе, тӗрӗссине кала! — терӗ Владика куҫран пӑхса Алька.

— Кам манӑн тӗрӗслӗхе ӗненӗ ӗнтӗ?

— Ну, эпӗ калатӑп. Эпӗ, Владик, пӗтӗмпех курнӑ вӗт. Эпӗ вылянӑ пулсан та пурне те курнӑ вӗт.

— Эсӗ пӗчӗккӗ-ха, кулса ячӗ Владик.

Владик Алькӑна аллинчен хытӑ ярса тытрӗ. Вӑл вӑрӑммӑн сывласа илчӗ те чӑн та тӗрӗссипех ыйтрӗ:

— Ҫук эсӗ нимӗн те ан шарла ӗнтӗ. Сана та лекӗ тата манпа ҫыхланнӑшӑн. Мана тата начартарах пулӗ: сана тинӗс хӗррине мӗншӗн сӗтӗрсе кайнӑ тесе айӑплӗҫ. Каяр, Алька! Эх, эсӗ! Кам сана ҫакӑн пек пӗчӗкскере, тӗнчене ҫуратса янӑ? — терӗ.

Алька ним те шарламарӗ.

— Ман аннене те тӗрмере вӗлернӗ, — терӗ кӗтмен ҫӗртен Алька, нимӗн тума аптӑраса тӑракан Владик ҫине хӑйӗн лӑпкӑ та вырӑсла мар куҫӗсемпе тӳрех пӑхса илчӗ.

Каҫхи апат тума отряд Наткӑсӑрах кайрӗ. Натка больницӑна кайнӑ та, унта тухтӑра нумайччен кӗтмелле пулнӑ пирки, вӑл унта чылай вӑхӑт ирттернӗ.

Толькӑн ӗҫӗсем ытла начарах пулман: виҫӗ ҫӗртен вӑл ыраттарнӑ тата кӑштах сыпӑ сикнӗ пулнӑ унӑн. Натка ӗҫ начартарах пулать пуль, тесе хӑранӑччӗ.

Каялла таврӑннӑ чухне ӑна библиотекӑна чӗнсе илчӗҫ. Унта ӑна кулкаласа тенӗ пек виҫӗ кӗнеке кӑтартрӗҫ, вӗсенчен иккӗшӗнне страницисене ҫурса илнӗ, пӗринне ӳкерчӗкне касса илнӗ пулнӑ. Икӗ кӗнеки пирки Натка нимӗн те пӗлмен, виҫҫӗмӗшӗ пирки вӑл комсомол библиотекарьне: вӑл суять, вӑл ӳкерчӗке кӗнеке отрядра пуличченех касса илнӗ пулнӑ, тесе каларӗ. Библиотекарь тавлашма тытӑнчӗ. Натка ҫиленсе кайрӗ те тухса кайма тӑрсассӑн алӑк патне ҫитсен вӑл Бубякин октябренока килти выльӑх-чӗрлӗхсем ҫинчен ҫырнӑ кӗнеке парас вырӑнне Фламарион ҫырнӑ астрономи кӗнекине парса яни ҫинчен астутарчӗ.

Выҫӑскер, ывӑннӑскер, вӑл столовӑя вӗҫтерчӗ. Унта сӗтел ҫинчен тахҫанах пуҫтарса илнӗ те, ӑна валли икӗ помидор тата пӗҫернӗ сивӗ ҫӑмарта кӑна хӑварнӑ.

Вӑл отряда кайрӗ, анчах унта, юри тенӗ пекех, кӗпе-йӗм параканӗ ӑна хӑйӗн хучӗсемпе тата шутлассипе кӗтсе тӑнӑ. Натка унтан хӑтӑлма ӗлкӗреймерӗ.

— Сирӗн миҫе сӑмса тутӑрӗ ҫухалнӑ? — тесе ыйтрӗ вӑл, Наткӑран ирӗксӗрех хӑйпе юнашар лартса, тата хӑйӗн ҫырнӑ хучӗсене васкамасӑр саркаласа хурса.

— Миҫе? — тесе вӑрӑммӑн сывласа илчӗ те, Натка хӑй ӑшӗнче пӳрнисене хуҫлата-хуҫлата шутлама пуҫларӗ. — Ваҫҫа! — кӑшкӑрчӗ вӑл унтан чупса иртсе каякан октябренока Бубякина. — Чупса кайса, звеновойсене чӗнсе кил-ха. Розӑна ан та шыра — вӑл аялта. Тата ҫакна ыйтса пӗл: Карасиков хӑйӗн тутӑрне тупнӑ-и, тупман-и? Тупайман пулмалла вӑл тирпейсӗр.

— Вӑл ӗнер ман ҫине сурчӗ, — терӗ Ваҫҫа, — эпӗ унпа урӑх ҫӳреместӗп те, вылямастӑн та.

— Вылясса ан выля эппин, анчах чупса кайса кил. Чимӗр-ха, ак эпӗ сирӗнпе линейка ҫине тухсан, ун пирки калаҫӑп-ха, тесе хӑтӑрчӗ Натка. Унтан, кӗпе-йӗм параканӗ еннелле ҫаврӑнса, вӑл ҫапла каларӗ.

— Питшӑллисем пирӗн тӑваттӑ ҫук. Галстуксем ӗнер пурин те пурччӗ. Эпир тата пирӗн ачасем вӗтлӗхсем хушшинче такамӑнне тепӗр икӗ панама, пӗчӗк минтер тата пӗр сӑран сандали тупнӑ. Тӑхтӑр-ха эсир ҫырмашкӑн, Марта Адольфовна, халех ак звеновойсем килеҫҫӗ тен галстуксем те ҫитмеҫҫӗ пуль. Эпӗ нимӗн те пӗлместӗп. Эпӗ паян темӗн кунӗпех пуҫа сӗрӗм тивнӗ пек ҫӳретӗп.

Натка ҫаврӑнса пӑхрӗ те, ӑна Алька ҫанӑран ерипен туртнине курчӗ.

— Ну, мӗн кирлӗ сана? — тесе ыйтрӗ вӑл ҫиленмесӗр, анчах ытти чухнехи пек кӑмӑллах та мар.

— Итле-ха, мӗн калӑп эпӗ сана, — терӗ Алька ерипенрех, Марта Адольфовна ан илттӗр тесе. — Эпӗ сана шырарӑм, шырарӑм… Пӗлетӗн-и… Вӑл нимӗн те айӑплӑ мар. Эпӗ хам унта пулнӑ, пӗтӗмпех курса тӑтӑм.

— Кам айӑплӑ мар? — тесе ыйтрӗ Натка, вара вӑл, Алька каланине итлесе пӗтермесӗрех, ҫапла каларӗ:

— Ӗнерхи ҫанӑсӑр кӗпесем иккӗшӗ те, Марта Адольфовна, пирӗн мар вӗсем. Пирӗн ун пек ачасем те ҫук. Вӗсем ҫитӗннӗ ҫынсене те юрӑхлӑ. Тен, пӗрремӗш отрядра ун пеккисем ик-виҫӗ ҫын пулӗҫ-и. Манӑн… ӑҫтан пултӑр ун пеккисем?..

— Вӑл нимӗн те айӑплӑ мар, — тата ерипентерех те хускалсарах калать Алька. — Эсӗ, Натка, итле-ха… Вӑл пӗр ачапа ҫапӑҫса кӑна илчӗ те кӗпине чӳхеме кӑна кайрӗ. Вӑл пит те лайӑх ача, Натка. Вӑл пӗрмаях аппӑшӗ ҫинчен пӗлтерекен ҫырӑва кӗтсе пурӑннӑ. Ыттисене кӑларса яркаланӑ, тет, ӑна кӑларса яман, тет.

— Эпӗ акӑ вӗсене ҫапӑҫтарӑп! Эпӗ вӗсене ҫапӑҫтарӑп! — хӑй астумасӑрах хӑтӑрса илчӗ Натка. — Кай, Алька, мӗн кирлӗ сана кунта? Ну, Ваҫҫа, мӗнле. Звеновойсем килеҫҫӗ-и? Карасиковӑн мӗнле?

— Вӑл мана чышкипе юнарӗ, — хурланса элеклерӗ Ваҫҫа, — эпӗ ӗнтӗ унпа урӑх нихҫан та вылямастӑп. Тутӑрӗ унӑн ҫапах та ҫуках. Эпӗ хам куртӑм, вӑл халь те аллипе шӑнкартса илчӗ манкине.

— Юрӗ, юрӗ, Сирӗнпе те калаҫӑп-ха вара? Апла пулсан, Марта Адольфовна, ултӑ тутӑр ҫук ӗнтӗ.

— Вӑл пӗрре те айӑплӑ мар, эсӗ ун ҫине шухӑшлатӑн, — ҫиленсе тата куҫҫулӗсене аран-аран чарса тӑрса каларӗ Алька. — Вӑл хӑй те пӗрре аппӑшӗ ҫинчен ухмах та, ниме юрӑхсӑр та тесе шухӑшланӑ, аппӑшӗ нимӗн те айӑплӑ пулман. Хурланнӑ вара вӑл. Эсӗ итле кӑна, Натка… Вӑл, Владик, выртнӑ…

— Мӗн Владик? Кам ниме юрӑхсӑр? Кам хушрӗ сана унпа чупса ҫӳреме? — терӗ сасартӑк нимӗн те ӑнланса илеймен Натка, унтан часах Иоськӑна ятлама пуҫларӗ: вӑл ӑна пӗр васкамасӑр утса пынӑ пек туйӑннӑ.

Натка ҫапла ҫиленсе ҫитмен пулсан, вӑл ҫав самантра ҫаврӑнса пӑхнӑ пулсан, вӑл Алька мӗн каланине пурӗ пӗрех итлесе пӗтернӗ пулӗччӗ. Анчах вӑл Алька хыҫран ҫухалсан, ӑна аса илсе ҫаврӑнса пӑхрӗ.

Каҫхине линейка ҫине тухсассӑн сасартӑк Алька ҫукки палӑрчӗ. Кайса пӑхрӗҫ палаткӑна: ҫывӑрман-и тесе. Ҫук, унта та пулман. Терраса ҫинчен те кӑшкӑркаларӗҫ — ҫук, сасӑ памасть.

Вара хускалма пуҫларӗҫ, чупкалама тытӑнчӗҫ, пӗр-пӗринчен ыйта пуҫларӗҫ: ӑҫта, мӗнле, ӑҫта кайнӑ? — теҫҫӗ.

Часах ӗҫ мӗнле пулни палӑрчӗ: Васька хӑйне чышкӑпа юнанӑшӑн элекленине итлеме тесе алӑк патне пырса пытанса тӑнӑ. Карасиков ун патӗнчен Алька куҫҫулӗсене юхтарса чупса кайнине курнӑ. Анчах хӗпӗртенӗ Карасиков хыҫалтан чупса ӑна виртлеме, «нӑйкӑш-мӑйкӑш!» теме пуҫласан, Алька чарӑнса тӑнӑ та Карасикова чулпа вӑрӑнтарнӑ. Карасиков вара малалла чупса кайман, Наткӑна ун ҫинчен элеклеме кайма шутланӑ та, анчах Васька Бубякин халь ҫех кӑна хӑй ҫинчен элекленӗ пирки хӑраса, элек пама кайман.

Ҫакна пӗтӗмпех Натка мар, ачасем хӑйсемех пӗлнӗ. Вӗсем пурте пӗр-пӗринчен ӑмӑртса ун ҫинчен ҫавӑнтах Наткӑна каласа панӑ. Вара вӑл аслӑрах, тӑнлӑрах ачасене пӗр вунӑ ача чӗнсе илчӗ те, вӗсене пур ҫывӑхра уҫланкӑсене ҫулсем ҫине тата сукмаксем ҫине кайса шырама хушрӗ те хӑй, ывӑннӑскер, пӑшӑрханаканскер, тенкел ҫине ларчӗ.

Алькӑн чӗтрекен сӑмахӗсем кӑшт кӑна хӑлхана киле-киле кӗнӗ… «…Эпӗ сана шырарӑм, шырарӑм. Вӑл пӗрмаях ҫыру кӗтсе пурӑннӑ… Эсӗ итле кӑна, Натка…»

«Мӗншӗн шыранӑ? Мӗнле ҫырӑва кӗтнӗ?» — тесе пит те хӗнпе шухӑшлакаланӑ вӑл. Вара Владик патне хӑй кайса ыйтсан лайӑхрах пулӗ, тесе шухӑшласа илнӗ. Анчах Владик та таҫта кайса ҫухалнӑ.

— Юрӗ, — ҫиленсе шухӑшларӗ Натка. — Пурӗ, ыран сана кун ҫинчен те астутарӑп», — терӗ.

Шырама кайнӑ ачасем пӗрин хыҫҫӑн тепӗр таврӑнчӗҫ. Юлашкинчен, вуннӑмӗшӗ таврӑнсан Натка крыльца ҫине чупса тухрӗ те, тӗттӗмре аташса, виҫҫӗмӗш корпус патнелле вӗҫтерчӗ, унтан вӑл лагерьти дежурнӑя телефонпа пӗлтерме шутларӗ.

Тӗмсем хушшинче ҫутӑсем йӑлт-ялт тӑва пуҫласан, тата малта пыракан хунар патне ҫитсен аякра ҫӑтӑртатса кайрӗ те таҫтан ун ҫулне пӳлмелле Владик сиксе тухрӗ.

— Кирлӗ мар! — хашкаса пӳлӗннӗ пек каларӗ вӑл, — кирлӗ мар, ан кай! — терӗ.

— Эсӗ тупрӑн-им? — кӑшкӑрчӗ Натка. — Ӑҫта вӑл? Килте-и? Отрядра-им?

— Ӑҫта пултӑр тата! — хытӑ мар каларӗ Владик. Ҫавӑн чухне Натка унӑн куҫӗсем ун ҫине тӳрех те уҫҫӑн, ӑна кураймасӑр, ҫиленсе пӑхнине курчӗ.

Вӑл урӑх нимӗн те каламарӗ, ҫаврӑнса кайрӗ. Натка хӑраса хыттӑн чӗнсе илчӗ ӑна. Анчах вӑл итлемерӗ, куҫран ҫухалчӗ. Унӑн пурӗ пӗр никамран та нимӗнрен те хӑрасси пулман.

Натка каялла таврӑнсан, Владик Дашевски Алькӑна лагерьтен икӗ километрта, ту айӗнче ларакан пӗчӗк ҫуртра, ашшӗ патӗнче тупни ҫинчен каласа пачӗҫ. Алька халӗ унта юлнӑ.

Натка хӑйӗн пӳлӗмне кайрӗ те ларчӗ. Лампа патӗнче пӗр пысӑк лӗпӗш вӗҫсе чаштӑртаттарнине итлесе ларса, вӑл каллех инженер пулма хатӗрленекен Веркӑна аса илчӗ: акӑ халӗ пралуксем патне юпа ҫине хӑпарма вӑл васкаса хӑйӗн урисем ҫумне тимӗр чӗрнесене тӑхаласа тӑрать-и тен. Унтан хӑйӗн юлашки хуйхӑллӑ иртнӗ талӑкри ӗҫӗсене аса илчӗ: сӑмсине катнӑ Катя Вострецовӑна та, аллине суранлатнӑ Толькӑна та, Владика та, тата кӗпе-йӗм салатса параканне те унӑн галстукӗсемпе, ухмах библиотекоре те унӑн суеҫтернисемпе пурне те вӑл аса илсе ларчӗ… Ҫавсене ҫапла аса илнинчен вӑл пит салхуланчӗ те кӑшт кӑна макӑрса яраймарӗ.

Сасартӑк алӑка шаккарӗҫ. Дежурнӑй кӗчӗ те, Наткӑна Алька ашшӗ курасшӑн, тесе каларӗ.

Натка ним те тӗлӗнмерӗ. Вӑл графин патнелле хӑвӑрт кӑна кармашса илчӗ, анчах графинӗ ӑшӑ пулнӑ вара вӑл, пит-куҫ ҫумалли вырӑн патӗнчен иртсе кайнӑ чухне, кранран тӳрех юхтарса ӗҫрӗ те терраса урлӑ парк патне тухрӗ. Ҫӗр тӗттӗм пулнӑ, анчах вӑл ҫавӑнтах чул пусма картлашкисем ҫинче ларакан ҫын кӗлеткине пӑхса илчӗ.

Вӗсем курнӑҫрӗҫ те вӑл каҫхине пит нумайччен калаҫса ларчӗҫ.

Тепӗр кунне Владика начальник патне те, лагерь советне те чӗнмерӗҫ.

Тепӗр кунне те каллех чӗнмерӗҫ.

Вара вӑл, ӑна пурӗ пӗрех чӗнес ҫуккине ӑнланса илсен, тӑпланчӗ, пӗшкӗнсе кӗчӗ те малтан пӗрмаях пӗччен, сыхласа ҫӳрекен кашкӑр ҫури пек, акӑ халь такам ҫине сиксе ларса, ӑна кашлама пуҫлас пек пулса ҫӳрерӗ.

Анчах никама та кӑшлама пулман пирки, тата Натка отрядӗнче пурнӑҫ пуриншӗн те савӑнмалла аван пынӑ пирки вӑл часах лӑпланса ҫитрӗ те, Толька сывалса ҫитессине кӗтсе, лагерьти стрелоксен тирне кайса нумайччен ҫухалса вӑхӑта ирттерсе ҫӳрерӗ.

Наткӑпа вӑл ытлашши калаҫман, кӑмӑллӑ пулнӑ. Анчах Натка Толька алли сыппине мӗнле майпа сиктерни ҫинчен калама тапратсанах вӑл калаҫма чарӑнса мӗн сӑлтавпа та пулин пӗр-пӗр ҫӗре кайса ҫухалнӑ; сӑлтавӗсене шухӑшласа кӑларма вӑл маҫтӑр пулнӑ.

Унтан тата Натка ак ҫакна асӑрханӑ: ҫак пит те чӑрсӑр ача Алькӑн савӑнӑҫлӑ ача пурнӑҫне ҫынсем асӑрхамалла мар, анчах пит те тӑрӑшса пур енчен те сыхласа пурӑннӑ. Ҫапла, нумаях та пулмас. уҫӑлса ҫӳренӗ ҫӗртен таврӑннӑ чухне Натка Аькӑран: нӑрӑсемпе лӗпӗшсем хумалли ҫӗнӗ коробкӑна ӑҫта кайса чикрӗн, тесе хытӑнах ыйтрӗ.

Алька хӗрелсе кайрӗ те, хӑйне хӑй шанман пек пулса, ӑна килте манса хӑварнӑ пулмалла, терӗ. Натка вара, пит те шанчӑклӑнах, вӑл банкӑна таҫта пӗр-пӗр йывӑҫ тӗми патӗнче е шыв хӗррине манса хӑварнӑ пулмалла, терӗ. Анчах вӗсем килне таврӑнсассӑн сеткӑллӑ шӑвӑҫ банка Алька кровачӗ патӗнче пукан ҫинче ларнӑ.

Тӗлӗнсе кайнӑ Натка хӑйне хӑй йӑнӑшнӑ пулмалла тесе те ӗненме хатӗр пулнӑ, анчах вӑл ӑнсӑртранах сывлӑшӗ пӳлӗннӗ Владикӑн куҫӗсем савӑнӑҫлӑн пӑхнине курах кайрӗ.

Лагерь ҫӗнӗ уява хатӗрленнӗ. Пӗвесем ӗнтӗ тахҫанах ӑшӑкланса юлнӑ, бассейнсем курӑксемпе, чечексемпе тулса ларнӑ, фонтансем шавлама чарӑннӑ, савӑнӑҫлӑ юхан шывсем те тахҫанах типсе ларнӑ. Ваннӑпа душа та питӗрсе лартнӑ та, тӗттӗм пулнӑ тӗле кӑна пӗр сехете — ҫур сехете кӑна уҫкаланӑ.

Юлашки васкавлӑ ӗҫсене туса пынӑ. Тепӗр виҫӗ кунтан таса та сивӗ шыв тусан ҫинчен лагерь патнелле юхма тытӑнмалла пулнӑ.

Сергей ӗҫрен ир таврӑнчӗ. Карчӑк сторожиха: сана валли сӗтел ҫинче телеграмма пур, терӗ.

Вӑл ниҫтан та паха телеграммӑсем кӗтсе тӑман, ҫавӑнпа малтан гимнастеркине хывса пӑрахрӗ, пит-куҫне ҫурӗ те туртса ячӗ, вара тин телеграмне уҫса вуларӗ.

Вӑл вуларӗ те ларчӗ. Тата тепӗр хут вуласа тухрӗ те шухӑша кайрӗ. Телеграмӗ вӑрӑмах пулман тата вӑл темӗнле ӑнланмаллах та пулман. Вӑл ҫакна пӗлтернӗ: ӑна кирек хӑш вӑхӑтра та Мускава тухса килме хатӗр тӑма хушнӑ.

Анчах Сергей вӑл телеграмма ӑнланса илчӗ те, унӑн сасартӑк Алькӑна курасси килсе кайрӗ. Вӑл тӑхӑнчӗ те лагерь патнелле кайрӗ.

Вӑл вӑхӑтра ачасем каҫхи апат тунӑ. Сергей тӗмсем хыҫӗнче чул ҫине ларса, вӗсем столовӑйран таврӑнассине кӗтнӗ.

Малтан иккӗн, тутӑскерсем нимӗн те шарламасӑр иртсе кайрӗҫ. Вӗсем Сергее асӑрхамарӗҫ. Унтан шӑп пӗр кӗтӳ ача вӗҫтерсе иртсе кайрӗ. Унтан инҫетрен тавлашни, кӑшкӑрни илтӗнчӗ те ҫерем ҫине виҫҫӗн сирпӗнсе тухрӗҫ: иккӗшӗ вӗсенчен тахҫанах каллех ҫураҫнӑ Бубякинпа Карасиков октябреноксем, виҫҫӗмӗшӗ чӑрсӑр пушкӑрт хӗрӗ Эмине пулнӑ. Вӗсен виҫҫӗшӗн те аллисенче пӗрер пысӑк хӗрлӗ панулми пулнӑ.

Палламан ҫын ҫине пырса тухсан нимӗн тума аптӑранипе Карасиков панулмине аллинчен ӳкерчӗ те, ӑна ҫӑмӑлттай Эмине часах ярса та илчӗ.

— Качака! Качака! Эмка, пар! Васька тыт ӑна! — ҫухӑрса ячӗ Карасиков, хӑйӗн юлташӗ нимӗн те туманран ун ҫинелле ҫиленсе пӑхса илсе.

— Хӑваласа ҫит! — тесе Эмине кӑшкӑрчӗ те, вӑл пысӑк йывӑр панулмине ҫӑмӑллӑн та меллӗн ҫӳлелле ывӑткаласа, каллех аллипе яра яра тыткаласа. — У, анра… На! — тесе ҫиленсе кӑшкӑрчӗ те, панулмине курӑк ҫине ывӑтса ячӗ. Сасартӑк вӑл Сергей еннелле ҫаврӑнса, хӑйӗн аллинчи панулмине ун патнелле персе ячӗ. — На! — Хӑй таҫта инҫетрен ҫапла кӑшкӑрчӗ:

— Эсӗ Алька ашшӗ-и?.. Ҫи! — терӗ. Урӑх сӑмахсем тупаймасӑр, пуҫӗпе силлесе кулса илчӗ те, вӗҫтере пачӗ.

— Сирӗн Алька ӗнер ӑна, Эмкӑна, шывпа сапрӗ, — тесе Карасиков элеклесе пачӗ. Васька Бубякина хӑлхинчен туртрӗ, — терӗ.

— Мӗншӗн эсӗр ӑна тӳпелеместӗр? — тесе интересленсе пӑхрӗ Сергей.

Карасиков шухӑша кайрӗ.

— Ӑна тӳпелеме кирлӗ мар, — тесе ӑнлантарчӗ вӑл кӑштах чӗнмесӗр тӑнӑ хыҫҫӑн. — Унӑн амӑшӗ лайӑх пулнӑ.

— Вӑл лайӑх пулнине эсир ӑҫтан пӗлетӗр?

— Пӗлетпӗр, — терӗ кӗскен Карасиков. — Чӑнах, вӗт, Васька, пире Натка мӗн каласа пани. — Унтан кӑштах чӗнмесӗр тӑнӑ хыҫҫӑн, вӑл ҫапла хушса каларӗ:  — Васька ӑна тӳпелеме тӑрсан, вӑл стена ҫумне кайса тӑчӗ, вӗлтӗрен тӑпӑлтарса илчӗ те ну ҫатлаттарать кӑна. Пырса пӑх-ха эсӗ унта, урасем вӗсем ҫара вӗт, — терӗ.

Сергей кулса ячӗ.

Таҫта инҫе те мар волейбол площадки ҫинче меч хытӑ янраса кайрӗ те, ачасем унталла вӗҫтерчӗҫ.

Унтан Натка, ун хыҫҫӑн Алькӑпа Катя Вострецова пырса тӑчӗҫ. Алькӑпа Катя пӗчӗкҫӗ грузовике, хӗррипе танах панулмисем грушӑсем тата сливӑсем хурса тултарнӑскерне, кантрапа туртса пыраҫҫӗ.

— Кӑна пирӗн ачасем каҫхи апат тунӑ чухне тиесе тултарчӗҫ. Ак эпир туртса каятпӑр, — тесе ӑнлантарчӗ Алька. — Атте, эсӗ пире отряда ҫитиччен ӑсатса яр, вара эпир иксӗмӗр уҫӑлса ҫӳреме кайӑпӑр.

Грузовик вырӑнтан тапранчӗ те Сергейпе Натка хыҫалтан утрӗҫ.

— Ҫак кунсенче вӑл манпа пӗрле Мускава пырать пулмалла ӗнтӗ, — кӑмӑллӑнах мар пӗлтерчӗ Сергей. — Ҫапла кирлӗ, — терӗ вӑл Натка тӗлӗнсе пӑхнине хирӗҫ. — Ҫапла кирлӗ, Наташа, — терӗ.

— Ганин! — терӗ хӑюлланса ҫитсе Натка. — Алька хӑйӗн амӑшне хӑҫан та пулин курнӑ-и? Ну, паллах, курнӑ ӗнтӗ… анчах вӑл ӑна лайӑх астӑвать-и?

Грузовик чӗтренсе илчӗ, икӗ панулми тухса ӳкрӗҫ те ҫул тӑрӑх кусса кайрӗҫ. Алька хӑвӑрт ҫавӑрӑнса пӑхса, ашшӗ ҫине пӑхса илчӗ.

Сергей пӗшкӗнчӗ, панулмисене ҫул ҫинчен илсе грузовик ҫине хучӗ те, пуҫне сулкаласа ӳпкелешсе каларӗ:

— Мӗнле шофёр эсӗ? Эсӗ тикӗсрех тыткаласа пыр, ахальшӗн шестернисене ҫӗмӗрсе пӑрахӑн та машинине те ӳпӗнтерсе ярӑн, — терӗ.

Вӗсем ҫурт патне ҫитрӗҫ. Сергей Алькӑна вӑраха тытса тӑмастӑп, терӗ. Анчах Алька ҫывӑрма тин таврӑнчӗ.

Натка ӑна хывӑнтарчӗ, вырттарчӗ те, лампа абажурне тутӑрпа хупласа, паян тин илнӗ иккӗмӗш ҫырӑва вулама тытӑнчӗ.

Амӑшӗ ашшӗне Таджикистана стройкӑна куҫарасси ҫинчен пит пӑшӑрханса ҫырнӑ. Вӑл часах пурин те каймалла пулать, тесе ҫырнӑ. Амӑшӗ пӑшӑрханнӑ, Наткӑна иртерех таврӑнма хытӑ тархасланӑ, Натка кайма килӗшсен ӑна та ҫемйипе пӗрлех ярасси ҫинчен ашшӗ хула комитетӗнче калаҫса татӑлни ҫинчен пӗлтернӗ.

Наткӑна пӗр-пӗринпе хирӗҫекен шухӑш-сисӗмсем ярса илчӗҫ. Кунта та отпуск пӗтичченех пурӑнас килнӗ, мӗншӗн тесен халӗ ӗнтӗ отряд вожатӑйӗ Корчаганов сывалса ҫите пуҫланӑ. Инҫетри, нимӗн пӗлмен Таджикистан та хӑй патне хытӑ илӗртнӗ. Хӑй ачаранпах астӑвакан хулана та пӑрахса каясси килмен пек, пулнӑ. Акӑ пурӑнӑҫ пур ҫулӗсемпе те сарӑлса сапаланса пынине сисни темӗнле лӑпкӑ мар, ҫав вӑхӑтрах савӑккӑн туйӑннӑ. Нумай та вӑхӑт иртмен пек: тетӗшӗ… ҫӗлӗкӗ, тетӗшӗн хӗҫҫи кӑмака хыҫӗнче… Амӑшӗ хулӑпала. Пионер отрядра пулни нумай вӑхӑт иртмен пек… Хӑй пионерка. Унтан совпартшкул. Сасартӑк пӗр-ик ҫул иртет те — вӑл часах вунтӑххӑра каять.

Ӑна пӳлӗмре пӑчӑ пек туйӑнчӗ те, вӑл сеткӑна хытӑ карӑнтарса, чӳречене ярр уҫса пӑрахрӗ.

Ҫаврӑнса пӑхсан, вӑл Алька халӗ те ҫывӑрманнине куҫсемпе чӑрр пӑхса, нимӗн ыйхӑсӑр выртнине курать.

— Мӗн эсӗ? Ҫывӑрах, ачам! — терӗ ӑна Натка.

Алька йӑл кулса ячӗ те тӑрса ларчӗ.

— Эпӗр паян аттепе ҫӳлӗ ту ҫине хӑпартӑмӑр. Вӑл хӑй хӑпарчӗ те мана та пӗрле сӗтӗрсе кайрӗ. Ҫӳле сӗтӗрсе кайрӗ. Нимӗн те курӑнмасть, пӗр тинӗс те тинӗс кӑна. Эпӗ унтан ыйтатӑп: «Атте, пирӗн анне пулнӑ ҫӗршыв хӑш енче вара?» — тетӗп. Вӑл шухӑшларӗ те кӑтартрӗ: «Авӑ ҫав енче», — терӗ. Ӗнӗ пӑхрӑм, пӑхрӑм — пурӗ пӗрех пӗр тинӗс кӑна. Эпӗ ыйтатӑп: «Владиксен Влади тӗрмере ларакан ҫӗршыв хӑш енче пулать?» Вӑл шухӑшларӗ те кӑтартрӗ: «Авӑ ҫав енче!» терӗ. Тӗлӗнмелле, чӑнах, Натка.

— Мӗнрен тӗлӗнмелле, Алька?

— Вӑл енче те… тепӗр енче те! — тӑсса каларӗ Алька. — Пур ҫӗрте те! Астӑватӑн-и, Натка, пирӗн халлапри пекех вӗт? — хавассӑн калать вӑл. — Атте манӑн вырӑс, анне румын, эпӗ мӗнлескер? Ну, шухӑшласа туп!

— Эсӗ-и?.. Эсӗ советӑн. Ҫывӑрах, Алька, ҫывӑр, — хӑвӑрт калаҫма пуҫларӗ Натка, мӗншӗн тесен Алькӑн куҫӗсем темӗскер пит йӑлтӑртата пуҫларӗҫ.

Анчах Алькӑн ҫывӑрасси килмен. Натка унӑн кровачӗ ҫине ун патне ларчӗ, ӑна одеялпа чӗркерӗ те хӑйӗн алли ҫине илсе тытса ларчӗ.

— Ҫывӑрах, Алька. Эпӗ сана юрӑ юрласа парам-и? — терӗ.

Вӑл Натка ҫумне пуҫне пӗшкӗртрӗ те, лӑпланса, лӑш пулса кайрӗ. Натка ӑна ерипен ҫӑмӑл ҫывӑратакан юрра, ӑна вӑл пит пӗчӗк чухне амӑшӗ юрласа кӑтартнӑ юрра, юрласа пачӗ.

Ишет карап тинӗсре,
Еп те санпа ун ҫинче.

Лӑнкӑ кӑвак тинӗсре,
Ҫӳлте ҫӑлтӑр курӑнать.

Пӗлӗт хыҫӗнче инҫетре
Ют ҫӗр хӗрри курӑнать…

Алька ыйхӑра ҫаврӑнкала пуҫларӗ. Сасартӑк вӑл куҫӗсене уҫрӗ те унӑн хӗрелсе кайнӑ пит-куҫӗ тӑрӑх савӑнӑҫлӑ йӑл кулни сарӑлса кайрӗ.

— Пӗлетӗн-и Натка? — терӗ савӑнӑҫлӑн Алька ун ҫумнерех ҫыпҫӑнса. — Эпӗ ҫапах та хамӑн аннене пӗрре куртӑм. Нумайччен куртӑм… Пӗр эрне хушши.

— Ӑҫта? — чӑтаймасӑр хӑвӑрт ыйтрӗ Натка.

Алька шарламарӗ, унӑн кулса тӑракан пичӗ-куҫӗ чееленсе кайрӗ, куҫӗсем каллех йӑлтӑртатма пуҫларӗҫ те вӑл ерипен пуҫӗпе сулларӗ.

— Ҫук, каламастӑп… Ку пирӗн аттепе иксӗмӗрӗн — вӑрҫӑ ҫекречӗ, — терӗ.

Вӑл кулса ячӗ, унӑн хулпуҫҫийӗ ҫине пуҫӗпе тӗкӗнсе ларса, ҫывӑрса каймах пуҫласан, шӑппӑн астутарчӗ:

— Асту… эсӗ те никама та ан кала, — терӗ.

Кӑнтӑрлахи апат хыҫҫӑн лагерье Дягилев складран болтсемпе пӑтасем илме килчӗ. Сергей Дягилева вӑл япаласене илсен, хӑйне чӗнме хушрӗ, вара вӗсем кӳлӗ патне пӗрле кайма пулчӗҫ.

Лагерьти пӑшал пемелли тир ҫыран хӗрринче пулнӑ. Вӑл шоссе ҫулран аяларах, ҫул ҫинчех пулнӑ. Сергей тира кайрӗ.

Кӑнтӑр апачӗ хыҫҫӑнхи канмалли вӑхӑт тин кӑна иртнӗ, ҫавӑнпа тирта ачасем нумай пулман — пӗр сакӑр ача кӑна пулнӑ. Вӗсем хушшинче Владикпа Иоська пулнӑ.

Сергей, Владик хыҫҫӑн сӑнаса, аяккарах тӑнӑ. Владик барьер патне пынӑ чухне унӑн пичӗ-куҫӗ кӑштах шуралса кайнӑ, кӑвак куҫӗсем хӗсӗннӗ, вӑл пулькӑ кӑларса янӑ чухне унӑн тутисем чӗтӗресе пӗр ҫӗрелле чӑмӑртаннӑ. Вӑл мишен ҫинелле мар, мишен хыҫне пытаннӑ тӑшман ҫине пенӗпе пӗрех туйӑннӑ.

Пӗчӗк калибӑрлӑ винтовкӑпа алла метр таран пенӗ.

— Вӑтӑр пиллӗк, — терӗ Владик, винтовкине айккинелле хурса Иоська еннелле ҫаврӑнса. — Тавлашатӑп, мӗн пулсан та эсӗ вӑтӑр очко та тӑваймастӑн.

— Вӑтӑрне тӑватӑп, — терӗ Иоська кӑштах иккӗленсе.

— Охо! Ну, ту-ха.

Иоська юлташсем ҫине айӑплӑн пӑхса илчӗ те, винтовкӑна ярса тытрӗ. Персе яма вӑл нумайччен хатӗрленсе тӑчӗ, тӗллессине ерипереххӗн тӗллерӗ те, пенӗ хыҫҫӑн тепӗр патронне хурса, хӑйӗн пырӗ типсе ларнӑ пек, сурчӑкне ҫӑтса илчӗ.

Ҫапах та вӑл вӑтӑр очко турӗ.

Вӑл вӑхӑтра Сергей патне Дягилев пычӗ.

— Анра пуҫ! — ҫиленсе каларӗ вӑл, хӑйне хӑй ҫамкинчен пӳрнепе шаккаса. — Хам эпӗ килессине килнӗ те, нарядне кантуртах манса хӑварнӑ. Ҫырса парӑр, Сергей Алексеич, ҫӗнӗ наряд. Каялла таврӑнсан эпӗ киввине ҫурса пӑрахӑп, — терӗ.

— Хӗрӗх тӑватӑп, — шанчӑклӑн каларӗ те Владик, хӗрелсе кайнӑ Иоська аллинчен винтовкӑна ҫӑмӑллӑн илчӗ. — Хӗрӗхрен кая пулмасть, — ҫирӗп каларӗ вӑл, винтовка меллӗн хулпуҫҫи ҫумне выртнине сиссе.

— Хӗрӗх тӑвасси манран пулаймасть, — терӗ Иоська килӗшсе. — Манӑн виҫӗ хут пенӗ хыҫҫӑн алӑ ывӑнать.

— Эсӗ сехетшерӗн ан тӗллесе тӑр, — тесе канаш пачӗ Владик. Пӑшал кутне хулпуҫҫи ҫумне тӗрентерсе, вӑл малтанхи пулькӑпах вунӑ очко турӗ.

Ачасем сыхланса тӑра пуҫларӗҫ те кулса ячӗҫ.

— Эсӗ сехетшерӗн ан тӗллесе тӑр, — терӗ те Владик каллех вунӑ очко турӗ.

Виҫҫӗмӗш хут пенӗ хыҫҫӑн патронне лартнӑ чухне савӑнса ҫитнӗ Владик хӑвӑрттӑн Сергей ҫине пӑхса илчӗ.

Унта ӑна тахӑшӗ аллинчен туртнӑ пекех пулчӗ. Вӑл винтовкӑна меллех мар, хӑйне мар ҫӗклесе илчӗ, вӑхӑтченех курокӗ ҫине пусрӗ тӗ тӑваттӑмӗш пулькӑ шӑхӑрса кайса мишен хыҫне пырса ҫапӑнчӗ.

— Тивмерӗ! — Мӗн эсӗ? Мӗнле эсӗ апла? — тесе ачасем пӑшӑлтатса хускала пуҫларӗҫ.

Владик васкаса тепӗр патронне кӗртсе лартрӗ. Вӑл нумайччен тӗллесе тӑчӗ. Пӳрнисем чӗтреме пуҫларӗҫ, мушка сиккелеме тытӑнчӗ.

— Ну, иккӗ! — терӗ тахӑшӗ, капла пулассине кӗтмен пек, вӑл пенӗ хыҫҫӑн.

Владик винтовкӑна тӗртсе ячӗ те, нимӗн те чӗнмесӗр, аяккалла пӑрӑнса кайрӗ.

Нимӗн тума аптӑранӑ Владика Сергей шеллесе илчӗ.

— Ан ҫилен, — лӑплантарчӗ вӑл ӑна аллинчен тытса тӑрса. — Эсӗ лайӑх перетӗн. Каялла ҫаврӑнса пӑхмалла марччӗ санӑн.

— Ҫук, — терӗ ҫиленсе Владик. — Ку пӗртте уншӑн мар.

Ҫыран хӗррипе вӗсем пӗр чӗнмесӗр кӑшт утса кайрӗҫ. Владик йывӑррӑн сывланӑ.

— Эпӗ пӗлетӗп, — терӗ вӑл чарӑнса тӑрса. — Натка умӗнче эсир маншӑн хута кӗнӗ. Эсӗр ан та калӑр, эпӗ пит те лайӑх пӗлетӗп ӑна.

— Эпӗ нимӗн те каламастӑп, анчах эпӗ сан хута кӗмен. Эпӗ ӑна мана Алька мӗн каласа панине кана каласа кӑтартрӑм. Эпӗ ӑна, Владик, пит хытӑ шанатӑп.

— Эпӗ те, — терӗ Владик, хӑй типсе кайнӑ тутисене ҫулласа илчӗ. Мӗнрен сӑмах пуҫламаллине пӗлмесӗр, ура айне пулнӑ чула вӑл аяккалла урапа тапса сирпӗтсе ячӗ.

— Кам вӑл халӗ сирӗн пата пырса калаҫнӑ ҫын?

— Халӗ? Аслӑ теҫетник. Мӗншӗн кирлӗ вӑл сана, Владик?

Владик нимӗн калама аптӑраса тытӑнса тӑчӗ.

— Вӑл теҫетник пулсан, мӗншӗн пӑшалсем пытарать? Мӗншӗн? Ҫавӑн пирки эпир Толькӑпа сире сарӑмсӑр кӑштах вӗлереттӗмӗр. Ҫавна пула Толька хӑйӗн хул сыппине сиктерчӗ. Ҫавна пула эпӗ халӗ те тивертеймерӗм. Манӑн виҫӗ патрон — вӑтӑр очко. Сасартӑк куратӑп… Кам вӑл? Ӑҫтан? Паллах, пӗрре тивретеймерӗм… Иккӗмӗш хут тивретеймерӗм. Малтанах ҫаврӑнса пӑхнӑ пулсан, пиллӗкӗшне те тивретеймен пулӑттӑм. Эпӗ ӑна унта кӗтсе тӑнӑ-им?

— Чим-ха, чим, эсӗ ан кӑшкӑр-ха, — чарчӗ ӑна Сергей. — Кам мана кӑштах вӗлермен? Мӗнле пӑшал? Кам пытарать? Кил кунта, лар-ха.

Вӗсем чул ҫине ларчӗҫ.

— Астӑватӑр-и, эсир юланутпа килетпӗр, икӗ ачана лагерь начальникӗ патне хут кайса пама ятӑр.

— Ну?

— Вӑл ачасем — эпир, Толькӑпа иксӗмӗр башня ҫине, ухмахсем, хӑпарса кайнӑччӗ… Астӑватӑр-и, эсир пӗрре утса пыраттӑр, сасартӑк сирӗн ҫывӑхра пӑшал сасси кӗрӗслетсе кайрӗ… Эсӗр, кам вӑл, тесе кӑшкӑртӑр та тӗмсем ӑшнелле наганпа шаплаттартӑр.

— Эпӗ тӗмсем ӑшнелле мар сывлӑшалла.

— Пурӗ пӗрех. Ӑна эпир Толькӑпа пӑшал кӗрӗслеттертӗмӗр. Ӑна вӑл ӑнсӑртран. Унтан вара эпир тарма пикентӗмӗр. Ҫавӑн чухне вӑл сӑрт тайлӑкнелле шуса кайрӗ те хӑйне амантрӗ.

— Пӑшалӗ камӑн? Пӑшалне эсир ӑҫтан илтӗр?

— Пӑшалне, тата темӗнле ҫыхӑсем, тата пӗр пӗчӗк арча ҫав ҫын башня айне шӑтӑка пытарса хучӗ.