Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: Хушка ҫамка

Автор: Мирун Еник

Ҫӑлкуҫ: Антон Чехов. Хушка ҫамка: калав. — Шупашкар: Чӑвашсен государство издательстви, 1938. — 16 с.

Ҫул: 1938; Хушнӑ: 2020.05.19 15:31

Пуплевӗш: 104; Сӑмах: 1504

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Паллӑ мар

Выҫӑ кашкӑр ами ухатана кайма тапранчӗ. Унӑн ҫурисем виҫҫӗшӗ те хытӑ ҫывӑраҫҫӗ, пӗр ҫӗре пуҫтарӑннӑ та пӗр-пӗрне ӑшӑтса выртаҫҫӗ. Амӑшӗ вӗсене ҫуласа илчӗ те кайрӗ.

Ҫурхи март уйӑхӗ тӑрать, анчах каҫсенче йывӑҫсем сивӗпе декабрь уйӑхӗнчи пек шартлатса ҫурӑлаҫҫӗ, чӗлхене кӑларнӑ-кӑларман сивӗ чӗпӗтсе илет. Кашкар ами, начар сывлӑхлӑскер, йӳтенӗскер; кӑшт сас-чӳ пулсанах ҫӳҫенсе илет, хӑй ҫук чух килӗнче мӗн те пулса ҫурисене тивесрен шав шикленсе пырать. Этем е лаша йӗрри, шӑрши, тункатасем, шашанланӑ вутӑ та, такӑрланӑ ҫул хури те ӑна пурте хӑратаҫҫӗ; йывӑҫсен хыҫӗнчи тӗттӗмре ҫынсем тӑнӑ пек, вӑрман леш енче йытӑсем уланӑ пек туйӑнать ӑна.

Вӑл ҫамрӑк мар ӗнтӗ, унӑн туйӑмӗ начарланнӑ, тилӗ йӗрне йытӑ йӗрри вырӑнне йышӑнни те пулкалать, хушӑран ҫулран та аташса каять, ҫамрӑк чухне унпек-кунпек пулакан марччӗ. Сывлӑхӗ начар пирки вӑл, ӗлӗкхи пек, пӑрусемпе пысӑк такасене тытма пӑрахнӑ ӗнтӗ, тихалӑ кӗсресенчен инҫетренех пӑрӑнса иртет, ӳкнӗ выльӑх ӳчӗ-тирӗпе кӑна пурӑнкалать; ҫӗнӗ какай ӑна сайра-хутра ҫеҫ тивкеленӗ; ҫуркунне кӑна, мулкач ами тӗлне пырса тухсан, унӑн ҫурисене туртса илнӗ, е мужиксен пӳтек картисене кӗркеленӗ.

Унӑн шӑтӑкӗнчен пӗр тӑватӑ ҫухрӑмра, пуштӑ ҫулӗ ҫинче, пурӑнакан ҫурт пур. Кунта сторӑж Йӑкӑнат пурӑнать, вӑл пӗр ҫитмӗл ҫултискер, ялан ӳсӗрсе тата хӑй тӗллӗн калаҫса ҫӳрет; каҫхине вӑл яланах ҫывӑрать, кӑнтӑрла пӗр кӗпҫелӗ пӑшалне йӑтса вӑрман тӑрӑх шӑхӑрса, мулкачсене шуйлантарса ҫӳрет.

Ӗлӗк вӑл механикре ӗҫленӗ пулмалла, чарӑнас умӗн кашнийӗнчех хӑйне: «Стоп, машинӑ!» тесе кӑшкӑрать, тапранса каяс умӗн: «Полнӑй ход!» — тет. Унпа пӗрле яланах пӗр йӑхсӑр-тӗпсӗр Арапкӑ ятлӑ хура йытӑ ҫӳрет. Йытти мала инҫете кайсан, вӑл ӑна: «каяла ход!» тесе кӑшкӑрать. Хӑш чухне вӑл юрлат, юрланӑ чухне ҫав тери тайкаланса пынӑран час-часах ӳкет (кашкӑр ами ӑна ҫилпе ӳкет тесе шутланӑ), хӑй вара: «Рельсӑ ҫинчен тухса кайрӑм», тесе кӑшкӑрать.

Кашкӑр ҫак ҫурт таврашӗнче ҫула тата кӗркунне такасемпе пӗрле икӗ путек сурӑх ҫӳренине астӑвать, тата нумай пулмасть, ҫакӑнтан иртнӗ чухне витере сурӑх макӑрнӑ пек илтӗнчӗ ӑна. Халӗ акӑ март та ҫитрӗ, вӑхӑтне кура, картара путексем пулмаллах, тесе шутлать вӑл. Выҫа аптратса ҫитернӗ ӑна, халӗ вӑл путеке хӑй мӗн тери ӑмсанса ҫиесси ҫинчен шухӑшлать, ҫак шухӑшсенчен унӑн шӑлӗсем шӑтӑртатаҫҫӗ, куҫӗсем тӗттӗмре икӗ вут ҫути пек ялтӑртатаҫҫӗ. Йӑкӑнат пӳрчӗпе сарайӗ, витипе ҫӑлӗ тавра темӗн ҫӳлӗш кӗрт хӗвсе кайнӑ. Шӑп. Арапкӑ сарайӗнче ҫывӑрать пулас. Кашкӑр ами кӗрт тӑрӑх карта ҫине хӑпарчӗ те урисемпе, сӑмсипе ҫиеле витнӗ улӑмне сире пуҫларӗ. Улӑмӗ ҫӗрӗк те йӑшӑкскер мӗн, кашкӑр ами кӑштах картана персе анмарӗ. Сӑмси умне ӑшӑ пӑвланса тухрӗ, тислӗкпе сурӑх сӗчӗ шӑрши килсе кӗчӗ. Аялта, сивӗне туйса, путек ачашшӑн макӑра пуҫларӗ. Кашкӑр ами шӑтӑкран сикрӗ те малти урисем ҫине ӳкрӗ, ҫак вӑхӑтра картара темскер ҫухӑрса ячӗ, хӑр-хар туса ҫинҫе сасӑпа ула пуҫларӗ; сурӑхсем стенасем ҫумне вирхӗнчӗҫ; кашкӑр ами, хӑранипе, ҫӑварне мӗн лекнине ҫӗклерӗ те яра пачӗ…

Вӑл мӗнпур вӑйне пухса чупрӗ, ку темӗн Арапкӑ кашкӑра сиснӗ те каҫса кайса улать, шуйланнипе чӑхсем те кӑтиклеҫҫӗ, Йӑкӑначӗ алӑкум вӗҫне тухнӑ та:
— Полнӑй ход! Кай свисток патне! — тесе кӑшкӑрать.

И-и-и ҫухӑрать хӑй машинӑ пек, унтан — го-го-го-го!.. Сасӑ вӑрманта инҫе-инҫе янӑра-янӑра каять.

Ҫак шав-шав ерипен ҫухалса ҫитсен, кашкӑр ами пӑртак лӑпланчӗ; халӗ вӑл ҫӑварӗпе юр тӑрӑх сӗтӗрсе пыракан япали йывӑртарах пек пулнине асӑрхарӗ, ку вӑхӑталла путексем ун пекех пулакан марччӗ: шӑрши те ӑраснарах пек, тата темӗнле сасӑсем илтӗнеҫҫӗ унтан… Канас та ҫие пуҫлас тесе кашкӑр ами чарӑнчӗ те хай ҫӗклемне юр ҫине хучӗ, анчах сасартӑк йӗрӗнсе каяла сиксе ӳкрӗ. Ку пӳтек мар, йытӑ ҫури мӗн, хураскер, пысӑк пуҫлӑ, вӑрӑм туналӑскер, шултра йӑхран; Арапкӑн пекех ҫамки ҫинче шура пур. Тӗсне-йӗрне пӑхсан — ку айван, ахаль килхушши йытти ҫеҫ. Вӑл нӳчӗркенӗ, амантнӑ ҫурӑмне ҫулакаларӗ те нимӗн те пулман пек хӳрине выляткаласа кашкӑр ами ҫине вӗре пуҫларӗ. Лешӗ йытӑ пек харлатса илсе ун патӗнчен пӑрӑнса чупрӗ. Ку ун хыҫҫӑн. Лешӗ каяла ҫаврӑнса шӑлне шатӑртаттарса илчӗ; анчӑк нимне пӗлмесӗр чарӑнчӗ, унтан — ку манпа вылять-ха тесе пулас, пуҫне ҫурт еннеле туса янӑравлан та савӑнӑҫлӑ уласа ячӗ: хӑй патне кашкӑр амипе выляма амӑшне — Арапкӑна чӗнет пек.

Кашкӑр ами ӑвӑс чӑтлӑхӗпе хӑй йӑвине пынӑ ҫӗре шурӑмпуҫ ҫути палӑрчӗ, кашни ӑвӑса уйӑрса илме пулать, кураксем те вӑраннӑ, анчӑк вӗрнӗ саспа, тата асӑрханмасӑр сиккелесе пынӑран, час-часах илемлӗ кайӑксем палтлатса ҫӗкленеҫҫӗ.

«Мӗншӗн ман хыҫран пырать-ха ку? — тесе шутлать кашкӑр ами тарӑхнипе. — Хӑйне ҫитерсе ярасшӑн пулас вӑл».

Кашкӑр ами ҫурисемпе пӗр тарӑнах мар шӑтӑкра пурӑнать; виҫӗ ҫул каярах вӑйлӑ тӑвӑл вӑхӑтӗнче пӗр пысӑк ватӑ хыр тымарӗ мӗнӗпех тӑпӑлса ӳкнӗ те ҫак шӑтӑк ҫавӑнпа пулнӑ. Халӗ ун тӗпне хыт ҫулҫӑсем тулнӑ, мӑк ӳссе ларнӑ, ҫавӑнтах шӑмӑсем, вӑкӑр мӑйракисем выртаҫҫӗ, кашкӑр ҫурисем вӗсемпе выляҫҫӗ. Вӗсем вӑраннӑ та ав, виҫҫӗшӗ те пӗр пекскерсем, хӑйсем пурӑнакан шӑтӑк хӗрне юнашар тӑрса тухнӑ та амӑшӗ таврӑннине пӑхса хӳрисене вылятса тӑраҫҫӗ. Вӗсене курсан, анчӑк аяккинерех чарӑнчӗ те чылайччен пӑхса тӑчӗ; лешсем те хӑй ҫине пӗр куҫ сиктермесӗр пӑхнине асӑрхасан, вӑл ют ҫине вӗрнӗ пек, хаяррӑн вӗрсе ячӗ.

Тул ҫутӑлчӗ, хӗвел те тухрӗ, йӗри-тавра юр йӑлтӑртата пуҫларӗ, анчӑк пур ҫавах аякран вӗрсе тӑрать, кашкӑр ҫурисем амӑшӗн хыткан хырӑмӗнчен тяписемпе тапкалашса чӗчӗ ӗмеҫҫӗ, хӑй вӑл лаша шӑммине — типсе шурӑхса кайнӑскере кӑшласа выртать. Выҫӑ асаплантарнӑ ӑна, йыт сассипе пуҫӗ ыратнӑ, ҫак чӗнмен хӑна ҫине сиксе ӳксе ӑна ҫурса тӑкас килнӗ унӑн.

Тӑрсан-тӑрсан анчӑк ывӑнса ҫитрӗ, сасси тытӑнса ларчӗ; хӑйӗнчен никам та хӑраманнине тата ун ҫине ҫаврӑнса та пӑхманнине кура, вӑл хӑюсӑр, пӗр лӑпчӑнса, пӗр сиксе кашкӑр ҫурисем патне шӑвӑна пуҫларӗ. Халӗ кун ҫутинче ӑна аванах пӑхса илме пулать. Шурӑ ҫамки унӑн пысӑк, ытла ухмах йытӑсенни пек, ҫамки ҫинче мӑкӑр пур; куҫӗсем пӗчӗккӗ, сенкер те тӗксӗмскерсем, пӗтӗм куҫ-пуҫне илсен — ытла та айванӑн туйӑнать. Кашкӑр ҫурисем патне пырсан, вӑл сарлака тяписене малалла тӑсса вӗсем ҫине пуҫне хучӗ те:
— Хӑм, хӑм… хв-хв-хв!.. — тее пуҫларӗ.

Кашкӑр ҫурисем нимӗн те ӑнланмарӗҫ, анчах хӳрисене вылята пуҫларӗҫ; хайхи анчӑк тяпипеле пӗр ҫурине пысӑк пуҫӗнчен яра пачӗ. Кашкӑр ҫури те ӑна пуҫӗнчен лектерсе илчӗ. Анчӑк ун патне айккӑн пырса тӑчӗ те хӳрипеле выляткаласа куҫ айӗн пӑхса илчӗ, унтан сасартӑк сиксе ӳксе шӑтӑк умӗнче чупса ҫаврӑнма пуҫларӗ. Кашкӑр ҫурисем ун хыҫҫӑн чупрӗҫ, ку ҫурӑмӗ ҫине явӑнса кайнӑ та урисене тӑраткаласа выртать, вӗсем виҫҫӗн ӑна ярса илчӗҫ, савӑннипе ҫухӑрашса ӑна ҫырта пуҫларӗҫ, анчах ыратмалла мар, шӳтле ҫеҫ. Ула кураксем ҫӳлӗ хыр ҫинчен вӗсем кӗрмешнине пӑхса ларчӗҫ те пит кӗрлерӗҫ. Шавлӑ та хаваслӑ пулчӗ. Хӗвел ҫуркуннехи евӗрлех хӗртет; кайӑксем тӑвӑл ӳкернӗ хыр урлӑ шав сике-сике каҫаҫҫӗ, хӗвел ҫутинче вӗсем ахахӑн туянаҫҫӗ. Кашкӑр амисем хӑйсем илсе килнӗ апата ҫурисене выляма парса, вӗсене ухата ӗҫне вӗрентеҫҫӗ; халӗ ав ҫурисем шӑтӑк умӗнче анчӑк хыҫҫӑн чупа-чупа кӗрмешнине пӑхса: «вӗренччӗр-ха» тесе шухӑшласа выртать вӑл.

Выляса ывӑнсан кашкӑр ҫурисем шӑтӑка кӗрсе ҫывӑрма выртрӗҫ. Анчӑк выҫӑпа пӑртак уларӗ те, унтан хӗвел питне тӑсӑлса выртрӗ. Ҫывӑрса тӑрсан, каллех выля пуҫларӗҫ.

Кашкӑр ами кун каҫичченех, каҫ пулсан та, иртнӗ каҫ витере путек макӑрнине, сурӑх сӗчӗн шӑршине аса илсе выртнӑ. Ҫиес килнипе унӑн шӑлӗсем шӑтӑртатнӑ, пӗр чарӑнмасӑр кивӗ шӑмӑ кӑшланӑ: хӑй ӑшӗнче ӑна путек ҫинӗнех туйӑннӑ. Кашкӑр ҫурисем чӗчӗ ӗмеҫҫӗ, анчӑк хырӑмӗ выҫнипе йӗри-тавра чупса ҫӳрет, юра шӑршла-шӑршла пӑхать.

«Ҫийем-ха ӑна»… тет кашкӑр ами.

Вӑл анчӑк патне пычӗ, лешӗ ӑна питӗнчен ҫуласа илчӗ те, ку манпа вылясшӑн-ха тесе пулас, шӑлне йӗрсе хучӗ. Ҫамрӑк чухне вӑл йытӑсене ҫикеленӗ, анчах анчӑкран ҫав тери йывӑр шӑршӑ перет, сывлӑхӗ начартан вӑл халь ку шӑрша чӑтаймасть: кӑмӑлӗ пӑтранса ухнӑран вӑл пӑрӑнса кайрӗ…

Каҫхине сивӗтрӗ. Анчӑк килне кайрӗ.

Ҫурисем хытӑ ҫывӑрса кайсан, кашкӑр ами каллех ухатана тухрӗ. Иртнӗ каҫхи пекех вӑл кӑшт сас-чӳрен те сыхланса пырать, тункатасем, вутӑсем, инҫетрен ҫынсем пек курӑнакан тӗттӗм, пӗччен каврӑҫ тӗмисем ӑна хӑратса тӑраҫҫӗ. Вӑл ҫул аяккипе ҫӳлтен чупса пырать. Сасартӑк умри ҫул ҫинче тем хураскер мӗкӗлтете пуҫларӗ. Вӑл хытӑ тинкерсе итлерӗ: чӑнах та унта такши килет, ерипен утса килни те илтӗнет. Пурӑш мар-ши? Вӑл сыхланарах, сывли-сывлами аякран-аякран пырса хура тӗлне ҫитрӗ, ҫаврӑнса пӑхрӗ те палларӗ. Ку хай Хушка ҫамка анчӑк мӗн, васкамасӑр, уттипе хӑй килне таврӑнать.

«Ку мана текех кансӗрлемесен юрӗччӗ», — тесе кашкӑр малалла хӑвӑрт чупса иртсе кайрӗ.

Пурӑнакан ҫурт инҫе мар. Вӑл каллех кӗрт тӑрах вите тӑрне хӑпарчӗ. Ӗнерхи шӑтӑка ҫуртри улӑмӗпе питӗрсе хунӑ, ҫиелтен икӗ ҫӗнӗ яр янӑ. Кашкӑр ами урисемпе тата сӑмсипе хӑвӑрт ӗҫле пуҫларӗ: хай анчӑк килмест-ши, тесе йӗри-тавра пӑхкалать; анчах тин кӑна ӑшӑ пӑспа тислӗк шӑрши килсе кӗнӗччӗ, хыҫра савӑнӑҫлӑ та янӑравлӑ вӗрнӗ сасӑ илтӗнсе те кайрӗ. Анчӑк кашкӑр ами патне вите тӑрне сиксе ӳкрӗ, унтан — шӑтӑка; хайхи киле ҫитнине сиссе, ӑшӑра, хӑйӗн сурӑхӗсене палласа илсе вӑл тата хытӑрах вӗрсе ячӗ… Сарайӗнче выртакан Арапкӑ та вӑранчӗ, кашкӑра сиссе уласа ячӗ, чӑхсем кӑтикле пуҫларӗҫ. Йӑкӑнат пӗр кӗпҫелӗ пӑшалӗпе алкум вӗҫне тухнӑ ҫӗре, хӑраса ӳкнӗ кашкӑр ами чылай инҫе кайнӑ.

— Шик! Шик! — шӑхӑрать Йӑкӑнат. — Яра пар пӗтӗм парпа.

Вӑл курокне туртрӗ — пӑшалӗ каймарӗ: тата тепӗр хут туртрӗ — каллех каймарӗ; виҫҫӗмӗш хут туртрӗ — кӗпҫерен темӗн пысӑкӗш вутлӑ кӗлте сиксе тухрӗ, сасӑ «бу-бу!» кӗрӗслетсе кайрӗ. Хулпуҫҫинчен пӑшалӗ калла хытӑ тапрӗ; унтан пӗр аллине пӑшал, теприне пуртӑ илсе вӑл мӗншӗн шӑв-шав пулнине пӑхма кайрӗ.

Пӑртак тӑрсан вӑл пӳртне кӗчӗ.

— Мӗн унта? — ыйтрӗ хӑйӑлтатакан сасӑпа каҫ тума кӗнӗ ҫулҫӳрен, сасӑ ҫине вӑранса.

— Нимӗн те мар… — терӗ ӑна Йӑкӑнат. — Ахаль, кӑна. Пирӗн Хушка ҫамка сурӑхсемпе ӑшӑра ҫывӑрма вӗреннӗ. Анчах алӑкран ҫӳреме пӗлмест, шав тӑррине сирме пӑхать. Иртнӗ каҫ вите тӑррине сирнӗ те чупма кайнӑ, мур илесшӗ, халӗ ав таврӑннӑ та каллех тӑрринчен сирсе кӗнӗ.

— Айван.

— Ҫав-ҫав, пуҫӗнче пружинки татӑлнӑ. Шутсӑр кураймастӑп тӑмсайсене! — тесе ассӑн сывласа илчӗ Йӑкӑнат, кӑмака ҫине хӑпарнӑҫем. — Ну, турӑ ҫынни, тӑма ир-ха, ҫывӑрар лайӑхах…

Ирхине вӑл Хушка ҫамкана хӑй патне йӑхӑрса илчӗ те хӑлхинчен хытӑ пӑрчӗ, унтан хулӑпа ҫапа-ҫапа шав такмакларӗ:

— Алӑкран ҫӳре! Алӑкран ҫӳре!

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех