Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: XXVIII

Пай: Ашшӗсемпе ывӑлӗсем

Автор: Феофан Савиров

Ҫӑлкуҫ: Тургенев И.С. Ашшӗсемпе ывӑлӗсем: роман. — Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1949. — 206 с.

Ҫул: 1949; Хушнӑ: 2020.05.16 20:47

Пуплевӗш: 89; Сӑмах: 1323

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Паллӑ мар

Ултӑ уйӑх иртет. Качӑртатакан хытӑ юрлӑ, йывӑҫсем ҫине йӑлтӑркка пас тытнӑ, шупка изумруд тӳпеллӗ, мӑръесем ҫивчӗ ҫӗлӗк евӗр тӗтӗмлӗ, самантлӑха уҫнӑ алӑксенчен пӑс мӑкӑрланакан сивӗ ҫанталӑклӑ, ҫынсен пичӗсене ҫыртса илнӗ пек хӗретекен, шӑнса кайнӑ лашасене вашаватлӑн чуптаракан, лӑпкӑ та уяр, шартлама сивӗллӗ шурӑ хӗл тӑрать. Январь кунӗ каҫалла сулӑннӑ; каҫхи сивӗ лӑпкӑ та хускалми сывлӑша тата вӑйлӑнрах хӗстерсе лартрӗ, юн тӗслӗ хӗвеланӑҫ хӑвӑрттӑн сӳнсе пырать. Марьинӑри ҫуртсен чӳречисенче хӑйҫутисем ҫутӑлаҫҫӗ; хурӑ фрак, шурӑ перчеткесем тӑхӑннӑ Прокофьич, уйрӑммӑнах савӑнӑҫлӑскер, ҫичӗ ҫын валли сӗтел ҫине апат хатӗрлет. Пӗр эрне маларах, пысӑках мар приход чиркӗвӗнче шӑппӑн, пӗр свидетельсӗр пекех, икӗ мӑшӑра венчет турӗҫ: Аркадипе Катяна тата Николай Петровичпа Феничкӑна. Шӑпах ҫак кун Николай Петрович ӗҫсемпе Мускава каякан пиччӗшӗ ячӗпе ӑсату апачӗ пачӗ. Анна Сергеевна та, туй хыҫҫӑн ҫамрӑксене темӗн чухлӗ пурлӑх уйӑрса пачӗ те, унтах тухса кайрӗ.

Шӑп виҫӗ сехетре сӗтел патне пуҫтарӑнчӗҫ. Митяна та унтах вырнаҫтарчӗҫ. Унӑн ӗнтӗ глазет кокошникӗ тӑхӑннӑ няня та пур. Павел Петрович Катяпа Феничка хушшине ларчӗ; «упӑшкисем» хӑйсен арӑмӗсен ҫумӗсене вырӑнаҫрӗҫ. Эпир паллакан ҫынсем юлашки вӑхӑтра пурте улшӑнса кайнӑ: пурте лайӑхланнӑ, татах та ҫитӗннӗ пек курӑнаҫҫӗ; пӗр Павел Петрович анчах ырханланнӑ. Ку унӑн уҫӑ сӑн-питне тата та хӳхӗмрех, улпутларах кӑтартать… Феничка та урӑхланнӑ. Ҫӗнӗ пурҫӑн платье тӑхӑннӑскер, ҫӳҫӗ ҫине анлӑ бархат эрешсем тирсе лартнӑскер, мӑйӗ ҫине ылтӑн вӑчӑра ҫакнӑскер, вӑл хускалми хисеплӗн ларать, хӑйне те, йӗри-тавра ларакансене те хисеплесе: «Каҫарӑр мана, эпӗ айӑплӑ мар», — тесе каласшӑн пек ӑшшӑн кулать. Вӑл кӑна мар, ыттисем те пурте ӑшшӑн кулаҫҫӗ, вӗсем те каҫару ыйтнӑн туйӑнаҫҫӗ. Пурне те кӑштах аванах мар, кӑштах салхуллӑрах пек туйӑнать, тӗрӗссипе илсен, пурне те питӗ аван. Темӗнле уҫӑ кӑмӑллӑ комеди выляма килӗшнӗ пек, кашниех пӗр-пӗрне йӑпанса та асӑрхавлӑн пӑхаҫҫӗ. Катя пуринчен те лӑпкӑрах: вӑл хӑй тавра шанӑҫлӑ пӑхкалать, Николай Петрович ӑна ӑнне ҫухатаслах юратма ӗлкӗрнине те асӑрхама пулать. Апат пӗтес умӗн Николай Петрович тӑчӗ те, аллине бокал илсе, Павел Петрович енне ҫавӑрӑнчӗ.

— Эсӗ пире пӑрахса каятӑн… пире пӑрахса каятӑн, юратнӑ тӑванӑм, — пуҫларӗ вӑл: — паллах, нумайлӑха мар; анчах ҫакӑнта эпӗ сана каламасӑр… эпӗ… эпир… мӗн чухлӗ эпӗ… ҫавӑн чухлӗ эпир… Хамӑр калаҫма пӗлменнинче ӗнтӗ вӑл пӗтӗм инкекӗ те! Аркадий, кала-ха эсӗ.

— Ҫук, атте, эпӗ хатӗрленмен.

— Эпӗ вара аван хатӗрленнӗ! Ну, пичче, хӑвна ыталама, ырӑ ҫул сунма ирӗк пар та, пирӗн пата хӑвӑртрах тавӑрӑн!

Павел Петрович пуринпе те, паллах, Митяпа та, чуптуса тухрӗ. Фенячкӑнне вӑл унсӑр пуҫне аллине те тытса чуптурӗ. Кунта вӑл алӑ пама вӗренейменни курӑнчӗ. Вара, иккӗмӗш хут тултарнӑ бокала ӗҫсе, тарӑннӑн сывласа ҫапла каларӗ: «Телейлӗ пулӑр, тусӑмсем! Farewell!» — Ку акӑлчанла каланӑ сӑмах вӗҫне никам та асӑрхамарӗ, анчах пурин те кӑмӑлӗсем тулчӗҫ.

«Базарова асӑнса», пӑшӑлтатрӗ те Катя хӑйӗн упӑшкине хӑлхаран, унпа шаккаса ӗҫрӗ. Аркадий кӑна хирӗҫ унӑн аллине хытӑ чӑмӑртарӗ, анчах ку тоста хыттӑн ҫӗклеме хӑяймарӗ.

Пӗтрӗ пек? Анчах, вулакансенчен кам та пулин халь, шӑпах халь, эпир кӑтартса панӑ кашни ҫынах мӗн тунине пӗлесчӗ тейӗ, тен. Эпир ӑна кӑмӑл тума хатӗр.

Анна Сергеевна нумаях пулмасть вырӑссен пулас деятелӗсенчен пӗрне, питӗ ӑслӑ ҫынна, закона юратаканскере, ҫирӗп практикӑллӑ шухӑшлӑскере, ҫирӗп кӑмӑллӑ та калама ҫук ҫепӗҫ чӗлхеллӗ ҫамрӑк ҫынна, ырӑ та пӑр пек сивӗскере, юратса мар, ӗненсе качча тухрӗ. Вӗсем пӗр-пӗринпе питӗ килӗштерсе пурӑнаҫҫӗ… телейлӗ пуличченех… юратса кайичченех килӗштерсе пурӑнаҫҫӗ пулмалла. X … ая княжна вилсе выртрӗ те, ӑна ҫав кунах манчӗҫ. Кирсановсем, ашшӗпе ывӑлӗ, Марьинӑра вырӑнаҫрӗҫ. Вӗсен ӗҫӗсем тӳрленме пуҫларӗҫ. Аркадий лайӑх хуҫа пулса кайрӗ. Ферма чылаях тупӑш парать. Николай Петрович, мировой посреднике лекнӗ те, пӗтӗм вӑйран тӑрӑшать. Вӑл хӑйӗн участокӗ тӑрӑх пӗр чарӑнмасӑр ҫӳрет, вӑрӑм сӑмахсем туха-туха калать (вӑл мужиксене ӑнлантарса памалла, тепӗр майлӑ каласан, пӗр сӑмахах темиҫе хут татти-сыпписӗр каласа, ывӑнтарсах ҫитермелле тесе шутланӑ). Тӗрӗссипе каласан, вӑл манципаци ҫинчен («ан» сыпӑка сӑмсапа каласа) е чаплӑн, е меланхолиллӗ калаҫакан вӗреннӗ дворянсене те, «ҫав мунципацие» пӗр чӑрмавсӑр ятлакан вӗренмен дворянсене те канӑҫтараймасть. Лешсемшӗн те, кусемшӗн те вӑл ытлашши ҫемҫе пулнӑ. Катерина Сергеевнӑн Коля ятлӑ ывӑл ҫуралчӗ. Митя ӗнтӗ маттуррӑн чупать, пакӑлтатсах калаҫать. Феничка, Федосья Николаевна, — упӑшкипе Митяна юратнӑ хыҫҫӑн, кӗҫӗн ҫынна юратнӑ пек никама та юратмасть, лешӗ фортепьяно патне ларсан, ун патӗнчен кунӗпе каймасӑр итлеме те хавас. Сӑмах мӑй, Петр ҫинчен те каласа хӑварӑпӑр. Вӑл айванлӑхпа чаплӑлӑх пирки пӗтӗмпех хытса ларчӗ, яланах «е» вырӑнне «ю» калать, «теперь» теес вырӑнне «тюпюрь», «обеспечен» вырӑнне «обюспючюн», тет. Вӑл та авланса ячӗ, хулари пахчаҫӑ хӗрне илчӗ; ку хӗр, хӑй патне хӑтана пынӑ икӗ чипер каччӑна сехечӗсем пулманшӑнах тиркенӗскер, хӑйпе пӗрле чылай мул илсе пычӗ: Петрӑн сехет кӑна мар, лакпа витнӗ кӗске кунчаллӑ ҫутӑ атӑсем те пулнӑ ҫав.

Дрезденра, Брюлевски террасӑра, икӗ сехетпе тӑватӑ сехет хушшинче, шӑпах уҫӑлса ҫӳреме килӗшӳллӗ вӑхӑтра, эсир аллӑ ҫулсене ҫитнӗ, пачах кӑвакарса кайнӑ, подагра чирӗпе хӗн куракан ҫынна тӗл пулма пултаратӑр. Вӑл, хӳхӗм тӑхӑннӑ ҫын, обществӑн ҫӳлти сийӗсенче нумай пурӑнса ирттерни палӑрать. Ку Павел Петрович. Вӑл Мускавран сывлӑхне юсама урӑх ҫӗршыва кайнӑ та, пурӑнма Дрездена юлнӑ, унта вӑл ытларах акӑлчансемпе тата иртсе ҫӳрекен вырӑссемпе анчах тӗл пулкалать. Акӑлчансемпе вӑл хӑйне уҫҫӑн, вӑтаннӑ пекрех, анчах хӑйӗн тивӗҫлӗхне ҫухатмасӑр тытать. Вӗсем ӑна пӑртак кичемрех ҫын тесе шутлаҫҫӗ, анчах чӑн-чӑн джентльмен, «a perfect gentleman» вырӑнне хураҫҫӗ. Вырӑссемпе вӑл хӑйне ирӗклӗнрех тыткалать, хӑйӗн кӑмӑлне ирӗк парать, хӑйӗнчен те, вӗсенчен те тӑрӑхласа калаҫать, анчах ку унӑн пӗтӗмпех те питӗ лайӑх: тирпейсӗр те, вырӑнаҫуллӑ та тухать… Вӑл славянофилсен шухӑшӗсене тытса пырать: пысӑк светра ку tres distingue вырӑнне шутланни паллӑ. Вырӑсла нимӗн те вуламасть, анчах унӑн ҫыру сӗтелӗ ҫинче пирус тӗпӗсем хумалли мужик ҫӑпати майлӑ кӗмӗл пепельница ларать. Пирӗн туристсем ун хыҫҫӑн питех те сӗтӗрӗнеҫҫӗ. Вӑхӑтлӑха оппозицире тӑракан Матвей Ильич Колязин Богема шывӗсем ҫине кайнӑ чухне, ӑна хисеплесе, ун патне кӗрсе курчӗ; хӑй сайра курӑнӑҫакан туземецсем ӑна кӑшт ҫеҫ кӗлтуса пуҫ таймаҫҫӗ. Двор ҫумӗнчи капеллӑна, театра тата ытти ҫӗре билет илме der Herr Baron fon Kirsanoff пек ҫӑмӑл никам та пултараймасть. Вӑл, хӑй пултарнӑ таран, пурне те ырӑ тӑвать; хӑй пӗчӗккӗн халь те шавлать-ха, ахальтен мар вӑл тахҫан ӗлӗк арӑслан пулнӑ; анчах пурӑнма ӑна йывӑр… вӑл хӑй шухӑшланинчен те йывӑртарах… Ӑна пӗлме — вӑл вырӑс чиркӗвӗнче, аякри стена ҫумне таянса тӑрса, тутисене йӳҫҫӗн ҫыртнине, шухӑша кайса нумайччен хускалмасӑр тӑнӑ хыҫҫӑн, сасартӑк астуса илнӗ пек пачах палӑрмалла мар сӑхсӑхма пуҫланине курсан та ҫителӗклӗ…

Кукшина та урӑх ҫӗршыва лекнӗ. Вӑл халь Гейдельбергра, ҫутҫанталӑк наукисене мар, архитектурӑна вӗренет. Вӑл унта, хӑй каланӑ тӑрӑх, ҫӗнӗ законсем те тупнӑ. Вӑл, халичченхи пекех, студентсемпе, уйрӑммӑнах, нимӗҫсен айван профессорӗсене хӑйсем япала ҫине уррӑн пӑхнипе малтанлӑха тӗлӗнтерекен, каярахпа ҫав профессорсенех хӑйсем нимӗскер ӗҫсӗр, пачах наянланса кайнипе тӗлӗнтерекен ҫамрӑк вырӑс физикӗсемпе тата химикӗсемпе явӑҫса пурӑнать. Ӑслӑ тухма хатӗрленекен Ситников та ҫавӑн пекех, кислорода азотран уйӑрма пӗлеймен, анчах отрицанипе харпӑр хӑйне юратакан икӗ-виҫӗ химикпа тата аслӑ Елисеевичпа Петербургра ҫӑрӑнать, хӑй ӗнентернӗ тӑрӑх, Базаров «ӗҫне» малалла илсе пырать. Нумаях пулмасть ӑна такам хӗненӗ теҫҫӗ, анчах вӑл парӑмра юлман: пӗр пӗчӗкҫӗ те тӗттӗм журналта вырӑнаҫтарнӑ тӗттӗм статья пеккинче вӑл хӑйне хӗнекене — хӑравҫӑ, тесе тӗртсе хунӑ. Вӑл ӑна — юптаруллӑ, мӑшкӑл, тет. Ашшӗ ӑна, халичченхи пекех, ӗҫпе ҫӳретсе хӑшкӑлтарать, арӑмӗ ӑна ухмах… тата литератор, тесе шутлать.

Российӑри пӗр инҫетри кӗтесре пысӑках мар ялти масар пур. Пирӗн ытти масарсем пекех, вӑл хурлӑхлӑн курӑнать: ун таврашӗнчи канавсем тахҫанах ҫеремпе витӗннӗ, сӑнсӑрланнӑ йывӑҫ хӗрессем тахҫан ӗлӗк сӑрланӑ ҫивиттисем айӗнче пуҫне пӗксе ҫӗрсе лараҫҫӗ, чул плитасем, такам аялтан тӗртнӗ пек, пурте вырӑнтан хускалнӑ; икӗ-виҫӗ ҫаралса юлнӑ йывӑҫ кӑшт кӑна сулхӑн параҫҫӗ, виле тӑприсем хушшинче сурӑхсем чарусӑррӑн ҫӳреҫҫӗ… Анчах вӗсем хушшинче этем пырса сӗртӗнмен, выльӑх-чӗрлӗх таптаман виле тӑпри пур: ун ҫине вӗҫенкайӑксем кӑна лараҫҫӗ те шурӑмпуҫӗпе юрӑ шӑратаҫҫӗ. Ӑна тимӗр картапа ҫавӑрнӑ; унӑн икӗ вӗҫне икӗ ҫамрӑк чӑрӑш лартнӑ. Евгений Базарова ҫак шӑтӑка пытарнӑ. Ун патне ҫывӑхри ялтан икӗ ватӑ ҫын — упӑшкипе арӑмӗ — час-часах пыраҫҫӗ. Вӗсем, пӗр-пӗрне ҫавӑтса, йывӑррӑн утаҫҫӗ; унтан карта патне ҫывхараҫҫӗ те малалла ӳпӗнеҫҫӗ, чӗркуҫленсе лараҫҫӗ, нумайччен хурланса йӗреҫҫӗ, нимӗскер чӗнмен чул ҫине нумайччен пӑхаҫҫӗ, унӑн айӗнче вӗсен ывӑлӗ выртать; кӗске сӑмахсемпе пӑшӑлтатса илеҫҫӗ те, чул ҫинчи тусана шӑлса тасатаҫҫӗ, чӑрӑш туратне тӳрлетеҫҫӗ, унтан каллех кӗлтӑваҫҫӗ; ҫак вырӑна ниепле пӑрахса каяймаҫҫӗ, ҫакӑнтан вӗсене ывӑлӗ патне, ывӑлӗ ҫинчен аса илесси патне ҫывӑхрах пек туйӑнать… Е вӗсен кӗллисем, вӗсен куҫҫулӗсем кӑлӑхах пулӗҫ? Е юрату, таса чӗререн тухакан юрату пуринчен те хӑватлӑ мар-ши? Э, ҫук! Масарта кирек мӗнле хӗрӳ, ҫылӑхлӑ, пӑлхавҫӑ чӗре выртать пулин те, ун ҫийӗнче ӳсекен чечексем пирӗн ҫине хӑйсен айӑпсӑр куҫӗсемпе лӑпкӑн пӑхаҫҫӗ; вӗсем пире ҫав «сӳрӗк чунлӑ» ҫутҫанталӑкӑн ӗмӗрлӗх аслӑ шӑплӑхӗ ҫинчен кӑна мар, вӗсем ӗмӗрлӗх лӑпланупа вӗҫӗмсӗрлӗх пурӑнӑҫӗ ҫинчен те каласа параҫҫӗ…

1861 ҫул, август.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех