Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: Кӳме

Автор: Михаил Рубцов

Ҫӑлкуҫ: Николай Гоголь. Повеҫсем; вырӑсларан Михаил Рубцов куҫарнӑ. — Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1952. — 3–38 с.

Ҫул: 1952; Хушнӑ: 2020.05.11 09:18

Пуплевӗш: 247; Сӑмах: 3146

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Паллӑ мар

Б. хули… кавалери полкӗ вырнаҫнӑранпа ҫав тери улшӑнчӗ. Унччен хулара питӗ те кичемччӗ. Иртсе кайнӑ чух урамалла йӳҫӗххӗн пӑхса ларакан шурӑ тӑмпа шуратнӑ лутра ҫуртсене кураттӑн та… чӗрере мӗн пулса иртнине каласа пама та йывӑрччӗ; картла выляса нумай укҫа пӗтернӗ пек е темле вырӑнсӑр ӗҫ тунӑ чухнехи пек тунсӑх пусса илетчӗ, пӗр сӑмахпа каласан, кӑмӑл пӑтранатчӗ. Пӳрчӗсене шӑлнӑ тӑм ҫумӑр шывӗпе катӑла-катӑла аннӑ, ӗлӗк шурӑ пулнӑ стенасем вара ула-чӑлаланса юлнӑ; пӳрт тӑррисене кӑнтӑр енчи ытти хуласенчи пекех хӑмӑшпа витнӗ; хула илемлӗрех пултӑр тесе сад пахчисене городничий тахҫанах касса пӑрахтарнӑ. Урамра пӗр чӗрчуна та хирӗҫ пулаймастӑн, хушӑран анчах пӗр шит хулӑнӑш тусанпа витӗннӗ ҫемҫе ҫул урлӑ автан каҫса каять; ҫав тусан вара пӑртак ҫумӑр ҫусанах пылчӑкланса ларать те Б. хулан урамӗсем мӑнтӑр сыснасемпе тулаҫҫӗ, вӗсене унти городничий французсем тет. Вӗсем хӑйсен ваннисенчен сӑмсисене кӑларса вӑйлӑн нӑриклетме тытӑнсан, иртсе каякансен лашисене васкатмалли кӑна тӑрса юлать. Тепӗр тесен, Б. хула урамӗсенче иртсе ҫӳрекенсене курма та ҫӑмӑлах мар. Сайра хутран, питӗ сайра хутран анчах хулӑн пиртен ҫӗленӗ сюртук тӑхӑннӑ мӗнле те пулин чухӑн ҫӗр улпучӗ темле ҫӑмӑл урапапа шалтӑртаттарса, ҫӑнӑх миххисен хушшинчен пӑхкаласа тихаллӑ турӑ кӗсрине ҫаптарса иртсе каять. Пасар вырӑнӗ вара самаях салху сӑнлӑ: ҫӗвӗҫӗ пӳрчӗ урамалла ум енӗпе мар, хӑрах кӗтессипе тухса ларнӑ; ӑна хирӗҫ икӗ чӳречеллӗ темле чул ҫурта вунпиллӗкмӗш ҫул ӗнтӗ хӑпартаҫҫӗ; пӑртак аяккарах тӗксӗм сӑрӑпа пылчӑк тӗслӗ сӑрланӑ хӑма килкарти курӑнать, ӑна ытти картасем евӗрлӗрех городничий хӑй ҫамрӑк чухне, апат хыҫҫӑнах ҫывӑрма выртма тата каҫ пулас умӗн типӗтнӗ крыжовник ярса вӗретнӗ шыв ӗҫме хӑнӑхса ҫитиччен, туса лартнӑ. Ытти вырӑнсенче пур ҫӗрте те тенӗ пекех ҫатан картасем; пасар варрине чи пӗчӗк лавккасем вырнаҫнӑ; ку лавккасенче яланах пӗр михӗ шушкӑ, пӗр пӑт супӑнь, темиҫе кӗренке йӳҫӗ миндаль, пӑшал пульлисем, ҫитса пур, кунтах хӗрлӗ тутӑр ҫыхнӑ пӗр хӗрарӑма тата пӗрмаях свайкӑлла вылякан икӗ приказчика курма пулать. Анчах ҫак Б. уезд хулинчи пурнӑҫ кавалери полкӗ тӑма пуҫланӑранпа тӗпренех улшӑнчӗ. Урамсем улаланчӗҫ, чӗрӗлчӗҫ, пӗр сӑмахпа каласан, йӑлтах урӑх тӗс илчӗҫ. Лутра та пӗчӗк пӳртсенче пурӑнакансем час-часах юлташӗ патне ӗҫсем ҫинчен, ырӑ табак ҫинчен калаҫма утакан, тепӗр чух ҫӑмӑл урапине генералтан вӑрттӑн картла выляса яма каякан султанлӑ ҫӗлӗк тӑхӑннӑ ҫыпӑҫуллӑ та кӗрнеклӗ офицерсене курма пуҫларӗҫ; ҫав урапана полк урапи тесен те юрать ӗнтӗ, мӗншӗн тесен вӑл полкран тухмасӑрах пурин аллинче те пулма ӗлкӗрет: паян вӑл урапапа майор ҫӳрет, ыран вӑл поручик вити умӗнче ларать, тепӗр эрнерен пӑхатӑн — ҫак урапана каллех майор денщикӗ тикӗт сӗрет. Ҫуртсен хушшинчи ҫатан картасем хӗвел ҫине кӑларса ҫакнӑ картузсемпе тулчӗҫ; хапхасем ҫине кӑвак шинельсем уртма пуҫларӗҫ; тӑкӑрлӑксенче атӑ тасатакан щетка пек хытӑ мӑйӑхлӑ салтаксем хирӗҫ пулма пуҫларӗҫ. Ку мӑйӑхсене ӗнтӗ пур ҫӗрте те курма пулать. Пасарта алтӑрсем йӑтнӑ хӗрарӑмсем пуҫтарӑнаҫҫӗ-и — вӗсен хулпуҫҫийӗсен урлӑ пурпӗрех мӑйӑхсем кармакланса тӑраҫҫӗ. Сӑртра мӑйӑхлӑ салтак ялтан килнӗ айвана тӳпкет, леш куҫӗсене чарса пӑрахса пӗлӗтелле ҫеҫ пӑхса тӑрать. Темле диакӑн арӑмӗпе пӗр ҫуртра пурӑнакан судьяран тата тӑн-пуҫлӑ, анчах кунӗпе: апатран пуҫласа каҫчен, каҫран пуҫласа тепӗр апатчен ҫывӑракан городничийран ҫеҫ тӑракан ушкӑна офицерсем хаваслӑх кӗртрӗҫ. Бригада генералӗ хваттере хулана куҫсан, ку ушкӑн тата та йышлӑланчӗ. Округра улпутсем пуррипе ҫуккине ку таранччен ҫут тӗнчере никам та асӑрхасах кайман пулсан, халь вӗсем тӑтӑшах офицер господасемпе куркалашма е тепӗр чух картла выляма килкелесе кайма пуҫларӗҫ. Унччен вӗсем, ялан хӑйсен акнӑ ҫӗрӗсем ҫинчен, арӑмӗсем хушнӑ ӗҫсем ҫинчен шухӑшласа тата мулкач хӑваласа, карт вӑййине сайра хутра ҫеҫ аса илетчӗҫ. Питӗ те шел, мӗн тивӗҫлӗхпе генералӑн пысӑк ӗҫкӗ тумалла пулнине астӑваймастӑп ӗнтӗ. Ку ӗҫке хатӗрленнӗ чух генерал кухнинче поварсем ҫӗҫӗсемпе шаклаттарни хула тулашнех илтӗнсе тӑчӗ. Пасарти мӗнпур ҫимӗҫе ҫак апат валли илсе пӗтерчӗҫ, ҫавӑн пирки судьяна тата унпа пӗр ҫуртра пурӑнакан диакӑн арӑмне хуратул пашалупе улма крахмалӗнчен пӗҫернӗ кӗсел ҫеҫ ҫиме тиврӗ. Генералӑн пысӑках мар килкартийӗ йӑлтах ҫӑмӑл урапасемпе, кӳмесемпе тулчӗ. Хӑнана арҫынсем: офицерсемпе таврари хӑш-пӗр ҫӗр улпучӗсем пуҫтарӑнчӗҫ. Улпутсенчен паллӑраххи, Б. уездӗнчи паллӑ аристократсенчен пӗри, суйлавсенче пуринчен те ытларах шавлакан Пифагор Пифагорович Чертокуцкий пулчӗ. Кунта та вӑл илемлӗ экипажпа килнӗ. Ӗлӗк вӑл кавалери полкӗсенчен пӗринче службӑра тӑнӑ, паллӑ офицерсен шутӗнче пулнӑ. Тем тесен те, ӑна полк тӑнӑ вырӑнсенче пухусенче те, валсенче те курнӑ; тепӗр тесен, ун ҫинчен Тамбовпа Чӗмпӗр кӗпӗрнисенчи хӗрсенчен ыйтса пӗлме пулать. Пӗр инкекле истори текен сӑлтавпа отставкӑна тухман пулсан, вӑл, тен, ытти кӗпӗрнесенче те ырӑ ят сарса ҫӳренӗ пулӗччӗ, анчах ун чухне вӑл такама ҫулса янӑ е хӑйне такам ҫупнӑ, ӑна эпӗ чӑннипе астӑваймастӑп, кӗскенрех каласан, ӗҫ ҫавӑн евӗрлӗрех пулса иртнӗ; ӑна вара отставкӑна тухма хушнӑ. Тепӗр тесен, хӑй виҫине вӑл отставкӑна тухсан та нимӗн чухлӗ те ҫухатман: ытти дворянсем пехотӑра служить тунӑ тесе шутласран ҫар мундирӗ евӗрлӗ ҫӳллӗ пилӗклӗ фракпа тата шпорлӑ атӑсемпе ҫӳренӗ, мӑйӑхне ӳстернӗ; вӑл пехотӑна курайман, пехота тесе калас вырӑнне те пехтура е тепӗр чух пехонтари тенӗ. Российӑри самӑр улпутсемпе вӗсен арӑмӗсем, хӗрӗсем урапасемпе, таратайкӑсемпе, тарантассемпе тата никам тӗлӗкре курман чаплӑ кӳмесемпе савӑшма пуҫтарӑнакан пысӑк ярмарккӑсенче Чертокуцкий пуринче те пулнӑ. Вӑл, кавалери полкӗ ӑҫта тӑнине шӑршласа пӗлсе, яланах унта офицер господасемпе паллашма пыра-пыра кайнӑ. Офицерсен умӗнче хӑй ларса килнӗ ҫӑмӑл урапа ҫинчен вӑр-вар сиксе анса, часах вӗсемпе паллашма та ӗлкӗрнӗ. Иртнӗ суйлавра вӑл дворянсене чаплӑ хӑна тунӑ, апат вӑхӑтӗнче: мана предводителе суйласа лартсан, сире лайӑх пурнӑҫ паратӑп, тесе пӗлтернӗ. Уездра каланӑ пек каласан, вӑл хӑйне пур енӗпе те улпутла тытнӑ, хитре хӗре качча илнӗ, хӗрпе пӗрле икҫӗр чун хресчен тата темиҫе пин тенкӗ укҫан илнӗ. Укҫи часах ултӑ чи лайӑх лаша, алӑка питӗрмелли ылтӑнпа сӑрланӑ ҫӑрасем, алла хӑнӑхнӑ упӑте илнӗ ҫӗре тата француза дворецкинче тытнӑ ҫӗре кӗрсе выртнӑ. Арӑмӗпе пӗрле икҫӗр чун куҫни тата хӑйӗн авланиччен икҫӗр чун хресчен пулни ҫинчен калакан хута темле суту-илӳ ӗҫне вӑйлатма ломбарда хунӑ. Пӗр сӑмахпа каласан, вӑл чӑн-чӑн улпутах пулнӑ ӗнтӗ. Паллӑ улпут. — Генерал патӗнче унсӑр пуҫне тата урӑх улпутсем те пулчӗҫ, анчах вӗсем ҫинчен нимӗн каламаллиех те ҫук. Ыттисем пурте полкри ҫар ҫыннисемччӗ тата икӗ штаб-офицер пынӑччӗ: пӗр полковникпе чылай мӑнтӑр майор. Генерал хӑй вара самӑр та чӑсланкӑ ҫын, анчах ӑна полкри офицерсем лайӑх начальник тетчӗҫ. Вӑл калаҫма та хулӑн сасӑпа калаҫать. Апат ятарласа хатӗрленӗскер пулчӗ: осетрӑсем, белугӑсем, стерлядьсем, спаржа, путенесем, карӑксем, кӑмпасем повар ӗнертенпех вӗри апат ҫименнине палӑртса тӑраҫҫӗ, повара пулӑшакан тӑватӑ салтак аллисенчи ҫӗҫҫисене пӑрахмасӑр ҫӗрӗпех фрикасе тата желе хатӗрленӗ. Бутылкӑсем — вӑрӑммисем те — лафитпа, лутрисем те — мадерӑпа — нумай пулни, илемлӗ ҫурхи кун, уҫса пӑрахнӑ чӳречесем, сӗтел ҫине пӑрпа лартнӑ турилккесем, офицерсен пӗтӗм тӳмисене вӗҫертнӗ мундирӗсем, фрак тӑхӑнса килнисен лӳчӗркеннӗ манишкисем, генерал сассипе хупланакан тата шампански эрехпе сӳнекен хӗрӳллӗ калаҫу, — кунта пурте пӗр-пӗринпе килӗшсе тӑрать. Хырӑмӗсене килениччен тултарнӑ хыҫҫӑн пурте сӗтел хушшинчен тӑрса вӑрӑм е кӗске чӑпӑклӑ чӗлӗмӗсене туртса ячӗҫ те, аллисене пӗрер курка кофе тытса, алкум ҫине тухрӗҫ.

Генерал, полковник тата майор пур тӳмисене те вӗҫертнӗ ӗнтӗ, вӗсен ырӑ материрен тунӑ подтяжкисем те курӑнаҫҫӗ, анчах офицер господасем, аслисене хисеплесе, виҫшер тӳме кӑна вӗҫертнӗ.

— Халь ӗнтӗ ӑна пӑхма та юрать. Манӑн ырӑ ҫыннӑм, тархасшӑн, турӑ лашана кунта илсе тухма хуш-ха, — терӗ генерал хӑйӗн самаях илемлӗ те ҫамрӑк адъютантне. — Акӑ, хӑвӑрах курӑр. — Ку сӑмахсем хыҫҫӑн генерал чӗлӗмне ӗмсе илсе тӗтӗм кӑларса ячӗ те. — Вӑл питех мӑнтӑр мар-ха, ҫак киревсӗр хулара юрӑхлӑ вите те тупма ҫук. Лаша, пӑк, пӑк, питӗ те йӗркеллӗскер! — тесе хучӗ.

— Ваше превосходительство, пӑк, пӑк, нумайранпа усратӑр-и ӑна? — ыйтрӗ Чертокуцкий.

— Пӑк, пӑк, пӑк, ну… пӑк, нумайранпах мар. Эпӗ ӑна заводран илни мӗнпурӗ те икӗ ҫул анчах-ха.

— Ҫӳреме вӗрентнине илтӗр-и е кунта ҫӳреме вӗрентрӗр?

— Пӑх, пӑк, пӑ… пӑ… ӑ… ӑ… к, кунта, — ҫапла каласа, генерал йӑлтах табак тӗтӗмӗ айне пулчӗ.

Ҫав вӑхӑтра витерен салтак сиксе тухрӗ, лаша ури сасси илтӗнчӗ, юлашкинчен шурӑ балахон тӑхӑннӑ, вӑрӑм мӑйӑхлӑ тепӗр салтак хӑраса тата чӗтресе тӑракан лашана йӗвенӗнчен ҫавӑтса тухрӗ. Лаша сасартӑк пуҫне ҫӗклерӗ, ҫӗр ҫумне пӗшкӗнсе ларнӑ вӑрӑм мӑйӑхлӑ салтака кӑшт ҫеҫ хӑйпе пӗрле йӑтмарӗ. «Ну, ну, Аграфена Ивановна», — терӗ салтак, ӑна алкум патне ҫавӑтса пырса.

Кӗсрене Аграфена Ивановна тесе чӗннӗ-мӗн: вӑл, ҫирӗпскер, кӑнтӑр енчи хитре хӗр пекех тӳрккескер, крыльцана урисемпе тапса янратса ячӗ те сасартӑк чарӑнчӗ.

Генерал, чӗлӗмне ҫӑварӗнчен кӑларса, Аграфена Ивановна ҫине кӑмӑллӑн пӑхса илчӗ. Полковник алкум ҫинчен анса Аграфена Ивановнӑна пуҫӗнчен тытса пӑхрӗ. Майор Аграфена Ивановнӑна уринчен лапкаса илчӗ, ыттисем вара чӗлхисемпе чаплаттарса тӑчӗҫ.

Чертокуцкий алкум ҫинчен анса кӗсре хыҫне пырса тӑчӗ. Лашана йӗвенӗнчен тытса яшт тӳрӗ тӑракан салтак кӗсрене пӑхакансем ҫине сиксе утланма хатӗрленнӗ пекех тинкерсе пӑхма пуҫларӗ.

— Питӗ, питӗ лайӑхскер! — терӗ Чертокуцкий, — ҫыпӑҫуллӑ лаша! Ваше превосходительство, вӑл мӗнле ҫӳренине пӗлме пулмасть-ши?

— Утти унӑн лайӑх; анчах… шуйттан пӗлет… ухмах фершӑл ӑна темле эмел панӑ, халь вара икӗ кун ӗнтӗ сунаслать.

— Питӗ, питӗ лайӑхскер. Ваше превосходительство, ӑна юрӑхлӑ экипаж пур-и вара сирӗн?

— Экипаж-и?.. Ара, ку юланутпа ҫӳремелли лаша-ҫке-ха.

— Ӑна эпӗ пӗлетӗп-ха, ваше превосходительство, сирӗн ытти лашасем валли экипаж пуррине пӗлес тесе ыйтрӑм эпӗ.

— Экипажсем манӑн ытла ҫителӗклех мар. Манӑн, тӳррипе каласан, тахҫантанпах хальхи экипажсем евӗр лайӑх экипаж туянас кӑмӑл пур. Эпӗ ун ҫинчен Петербургра пурӑнакан шӑллӑм патне те ҫырса ятӑм, ярса парать-и, ярса памасть-и — пӗлейместӗп.

— Ваше превосходительство, ман шутпа венски кӳмерен лайӑх кӳме ҫук пек, — сӑмах хушрӗ полковник.

— Эсир тӗрӗс шутлатӑр, пӑк, пӑк, пӑк.

— Ваше превосходительство, манӑн ятарласа тунӑ чӑн-чӑн венски кӳме пур.

— Хӑшӗ? Хӑвӑр ларса килни мар пулӗ-ҫке?

— О, ҫук. Ку вӑл ахаль ҫӳремелли кӑна, тепри… тӗлӗнмеллескер, тӗк пекех ҫӑмӑл, унӑн ӑшне кӗрсе ларсан, каланашӑн ан ҫилленӗр, сире нянька сӑпкара сиктерет тейӗр!

— Ларса пыма канлӗ апла?

— Питӗ, питӗ канлӗ; минтерӗсем вара, рессорӗсем — пурте картинка пекех.

— Ку аван.

— Ваше превосходительство, япала нумай вырнаҫать! тепӗр тесен, эпӗ ун пек кӳме урӑх курман та. Хам службӑра тӑнӑ чухне эпӗ ещӗкӗсенче вунӑ бутылка ром, ҫирӗм кӗренке табак турттарса ҫӳреттӗм; вӗсемсӗр пуҫне хампа пӗрле яланах мундирсем ултта яхӑн, кӗпе-йӗм, тата, ун пек каланӑшӑн ан ҫилленӗр те, солитер пекех вӑрӑм чӑпӑклӑ икӗ чӗлӗм пулнӑ; тата кӳмен хутаҫҫисене пӗр вӑкӑра пӗтӗмӗшпех вырнаҫтарма пулать.

— Ку аван.

— Ӑна эпӗ, ваше превосходительство, тӑватӑ пин тенкӗ парса туяннӑччӗ.

— Хакӗнчен пӑхсан, лайӑх пулмалла пек. Эсир вара ӑна хӑвӑрах туянтӑр-и?

— Ҫук, ваше превосходительство; вӑл мана ӑнсӑртран ҫакланчӗ. Ӑна манӑн ачаранпа пӗрле ӳснӗ юлташ туяннӑччӗ; вӑл сайра тӗл пулакан ҫын, унпа эсир те йӑлтах туслашса кайнӑ пулӑттӑрччӗ; пирӗн хушӑмӑрта санӑнни-манӑнни пулман. Кӳмене вара эпӗ унран картла выляса илтӗм. Ваше превосходительство, ыран ман патӑма пырса хӑна пулма кӑмӑл тумӑр-и? Кӳмене те курнӑ пулӑттӑрччӗ.

— Сире мӗн каламаллине те пӗлместӗп ӗнтӗ. Мана пӗччен пыма темле… Тен, офицер господасемпе пыма ирӗк парӑр?

— Офицер господасене те тархасласах чӗнетӗп. Господасем, эсир ман патӑма пынине хама пысӑк чыс туни вырӑнне хурӑп.

Полковник, майор тата ытти офицерсем те пуҫӗсене тайса тав турӗҫ.

— Эпӗ, ваше превосходительство, ҫапла шутлатӑп: япалана илес-тӗк лайӑххине илес пулать, начаррине илме кирлӗ те мар. Акӑ, эсир ман патӑма пырса чыс тусан, хам хуҫалӑх валли мӗн туяннине кӑтартнӑ пулӑттӑм.

Генерал, ун ҫине пӑхса илсе, ҫӑварӗнчен тӗтӗм кӑларса ячӗ.

Чертокуцкий офицер господасене хӑй патне хӑнана чӗннипе кӑмӑлтан киленсе тӑчӗ. Вӑл халех паштетсем, соуссем хатӗрлеме хушасси ҫинчен шухӑшлама пуҫларӗ, офицер господасем ҫине савӑнӑҫлӑн пӑхкаларӗ; лешсем хӑйсем те ӑна ытларах хисеплеме пуҫларӗҫ, кӑна вӑл вӗсен куҫӗсенчен тата пуҫ тайнӑ евӗр хуҫкаланкаласа илнинчен туйса тӑчӗ. Чертокуцкий никамран именмесӗр малтан мала тухса пычӗ, сасси те ун кӑмӑлӗ тулнипе ҫемҫен илтӗнчӗ.

— Килте, ваше превосходительство, арӑмпа паллашнӑ пулӑттӑр.

— Эпӗ хаваслансах килӗшетӗп, — терӗ генерал, мӑйӑхне якаткаласа илсе.

Ҫакӑн хыҫҫӑн Чертокуцкий, ыран хӑнасене кӗтсе илме пурне те вӑхӑтра хатӗрлесе хурас тесе, ҫийӗнчех килне каясшӑн пулчӗ; вӑл шлепкине те алла илнӗччӗ ӗнтӗ, анчах темшӗн тата кӑшт чарӑнса тӑчӗ. Ку вӑхӑтра пӳлӗмре картла вылямалли сӗтелсене те вырнаҫтарса лартма ӗлкӗрчӗҫ. Часах вист вӑййине выляма пурте тӑватшарӑн-тӑватшарӑн уйрӑлса генерал пӳлӗмӗсенчи кӗтессене вырнаҫса ларчӗҫ.

Ҫуртасем ҫутрӗҫ. Чертокуцкий чылай вӑхӑт хушши сӗтел умне ларассипе лармассине пӗлмесӗр тӑчӗ. Анчах офицер господасем чӗнсен, ӑна пӗрле ӗҫсе-ҫиекенсен йӑлине пӑхӑнманни аван мар пек туйӑнчӗ. Вӑл ларчӗ. Хӑй умне эрех стаканӗ пырса лартнине туймарӗ те, манса кайса ӑна ҫийӗнчех ӗҫсе ячӗ. Икӗ ҫаврӑм вылянӑ хыҫҫӑн вӑл ал айӗнче татах эрех стаканӗ тупрӗ, «господасем, мана киле кайма та вӑхӑт ҫитрӗ» тесе, ӑна та ӗҫсе ячӗ. Анчах тепӗр ҫаврӑм выляма та ларчӗ. Ку хушӑра пӳлӗмӗн тӗрлӗ кӗтесӗсенче кашни ушкӑн хӑй тӗллӗн калаҫрӗ. Картла вылякансем шарламасӑр татах ларчӗҫ, выляманнисем вара айккинчи ҫемҫе тенкелсем ҫинче харпӑр хӑй калаҫуне пуҫларӗҫ. Пӗр кӗтесре хул айне минтер хурса ларнӑ, ҫӑварне чӗлӗм хыпнӑ штаб-ротмистр хайӗн юратӑвӗнче пулса иртнӗ ӗҫсем ҫинчен ҫӑмӑллӑн та ҫыпӑҫуллӑн каласа парать. Ун патӗнче ларакансем ӑна киленсех итлеҫҫӗ. Пӗр питех те самӑр улпут ун ҫинчен куҫне илме те пӗлмест, хушӑран ҫеҫ хӑйӗн икӗ ҫӗрулми ӳссе ларнӑ пек туйӑнакан кӗске аллисемпе сарлака ҫурӑмӗ хыҫӗнчи табакеркине илесшӗн тӑрмашать. Тепӗр кӗтесре батальон вӗренӗвӗ ҫинчен тавлашу пырать, Чертокуцкий вара, вӑйӑра икӗ хутчен майра вырӑнне валет пӑрахма ӗлкӗрнӗскер, кӗтмен ҫӗртен ҫын калаҫӑвне хутшӑнса: «Хӑш ҫул» е «хӑш полкран?» — тесе кӑшкӑрать. Вӑл тепӗр чух хайӗн ыйтӑвӗ вырӑнсӑр пулнине те асӑрхамасть. Юлашкинчен каҫхи апат умӗн темиҫе минут малтан вӑйӑ пӗтрӗ, анчах калаҫу карт ҫинченех пырать-ха. Кашнин пуҫӗ вӑйӑпа тулнӑ тейӗн. Чертокуцкий питӗ те лайӑх астӑвать: вӑл нумай выляса илчӗ, анчах аллине нимӗн чухлӗ те кӗмерӗ; вӑл вара сӗтел хушшинчен тӑрса тухсан та нумай вӑхӑт кӗсйинче сӑмса тутри ҫук ҫын пек аптраса тӑчӗ. Ку хушӑра каҫхи апат лартрӗҫ. Кунта эрех ҫителӗклӗ пулни каламасӑрах паллӑ ӗнтӗ; ун ҫывӑхӗнче сылтӑмра та, сулахайра та бутылкӑсем ларнӑран Чертокуцкине тепӗр чух ирӗксӗр тенӗ пекех эрех тултара-тултара ӗҫме тиврӗ.

Сӗтел хушшинче калаҫу ҫав тери вӑрӑма пычӗ, тата вӑл тӗлӗнмелле калаҫу пулчӗ. 1812-мӗш ҫулхи кампанинче пулнӑ пӗр ҫӗр улпучӗ нихҫан та пулман ҫапӑҫу ҫинчен суйса пачӗ, унтан тем сӑлтавпа графин пӑккине пирожнӑй ҫине чиксе лартрӗ. Кӗскен каласан, килӗсене саланма пуҫланӑ чухне вӑхӑт виҫӗ сехет ҫитнӗччӗ, кучерӗсем вара хӑш-пӗрисене сутӑн илнӗ япала ҫыххине йӑтса тухнӑ пекех йӑтса тухрӗҫ; Чертокуцкий те, хӑйӗн аристокративлӑхне пӑхмасӑрах, кӳмере ларса пынӑ чухне тав тунӑ чухнехи пекех пуҫне сулкаларӗ, ҫав майпа мӑйӑхӗ ҫумне ҫыпҫӑннӑ икӗ куршанака килнех илсе ҫитерчӗ.

Килте пурте ҫывӑраҫҫӗ ӗнтӗ, кучер камердинера та аран шыраса тупрӗ. Камердинер вара хӑйӗн господинне хӑнасем йышӑнакан пӳлӗм урлӑ горничнӑй хӗр патне ҫавӑтса ҫитерчӗ; Чертокуцкий, горничнӑй хӗр хыҫҫӑн ҫывӑрмалли пӳлӗме сӗтӗрӗнкелесе ҫитсе, юр пекех шурӑ платье тӑхӑннӑ, киленсе кайсах ҫывӑракан ҫамрӑк та хитре арӑмӗ ҫумне выртрӗ. Вӑл вырӑн ҫине ӳкнине илтсе арӑмӗ вӑранса кайрӗ; карӑнкаласа илчӗ, куҫ хӑрпӑкӗсене виҫӗ хутчен мӑчлаттарнӑ хыҫҫӑн куҫне уҫса ун ҫине кӑшт ҫилленчӗклӗн пӑхрӗ, анчах, упӑшки паян ӑна нимӗн чухлӗ те ачашласшӑн пулманнине курсан, кӳреннипе тепӗр айккине ҫаврӑнса выртрӗ те аллине хӗрлӗ питҫӑмарти айне хурса часах ҫывӑрса кайрӗ.

Ҫамрӑк арӑмӗ хӑрлаттарса ҫывӑракан упӑшки ҫумӗнчен тӑнӑ вӑхӑта ялта ир темеҫҫӗ ӗнтӗ. Упӑшки ҫӗрле тӑватӑ сехетре анчах киле ҫитсе выртнине астуса илсен, арӑмӗ хӗрхеннипе ӑна вӑратмарӗ, упӑшки ыйтнипе Петербургран ярса панӑ пушмакне, хӑйӗн кӗлетки ҫинче шыв пек вылянса тӑракан шурӑ кофтине тӑхӑнчӗ те пуҫтарӑнмалли пӳлӗме кӗчӗ, уҫӑ шывпа ҫӑвӑнса тӗкӗр умне пырса тӑчӗ. Икӗ-виҫӗ хутчен сӑнне пӑхса илсе хӑй паян питӗ те лайӑххине курнӑ хыҫҫӑн кулленхинчен шӑпах икӗ сехет ытларах тӗкӗр умӗнче ларса ирттерчӗ. Юлашкинчен питӗ илемлӗ тумланчӗ те уҫӑлма тесе сада тухрӗ. Уншӑн тенӗ пекех паян кунӗ те ытарма ҫук илемлӗ, ҫакӑн пек илемпе кӑнтӑрти ҫуллахи вӑхӑт ҫеҫ мухтанма пултарать. Кӑнтӑр тӗлне ҫитнӗ хӗвел хӑйӗн мӗнпур вӑйӗпе хӗртет, анчах чӑтлӑх аллейӑсен сулхӑнӗнче ҫӳреме пӗрре те пӑчӑ мар. Чечексем те, хӗвел ҫинче хӗрсе ҫитнӗскерсем, шӑршисене виҫӗ хут ытларах сараҫҫӗ. Ҫамрӑк арӑм вуникӗ сехет ҫитнине, упӑшки халь те ҫывӑрса выртнине мансах кайрӗ. Ун хӑлхине сад хыҫӗнче ларакан витерен апат хыҫҫӑн ҫывӑрма выртнӑ икӗ кучерпа пӗр форейтор харлаттарни илтӗнчӗ, анчах вӑл ҫаплипех йывӑҫсем хушшинчи никам ҫӳремен пушӑ ҫул ҫине салхуллӑн пӑхса ларчӗ. Сасартӑк ҫул ҫинче тусан ҫӗкленни курӑнчӗ. Тинкеререх пӑхсан, вӑл ҫулпа темиҫе экипаж килнине курах кайрӗ. Малта — икӗ вырӑнлӑ уҫӑ кӳме, кӳме ҫинче хӗвелпе йӑлтӑртатакан хулӑн эполетсемлӗ генералпа полковник ларса пыраҫҫӗ. Вӗсем хыҫҫӑн тӑватӑ вырӑнлӑ кӳме ҫинче майор, генерал адъютанчӗ тата вӗсене хирӗҫ ларнӑ икӗ офицер пыраҫҫӗ; ку кӳме хыҫҫӑн полкра пурте пӗлекен ҫӑмӑл урапа килет, — ку урапа хуҫи паян самӑр майор иккен; ун хыҫҫӑн тӑватӑ вырӑнлӑ бонвояж пырать, унта — тӑваттӑн, пиллӗкмӗшӗ вӗсен чӗрҫи ҫине вырнаҫса ларнӑ. Бонвояж хыҫҫӑн виҫӗ офицер улма-чӑпар утсем ҫине утланса капӑрланса пыраҫҫӗ.

«Кусем пирӗн пата-ши вара?» — шухӑшласа илчӗ хӗрарӑм. «Ах, турӑҫӑм! чӑнах та вӗсем кӗпер еннелле ҫаврӑнчӗҫ!» Вӑл кӑшкӑрса ячӗ, аллисемпе хӑлаҫланса илчӗ, унтан клумбӑсемпе чечексем урлӑ упӑшки ҫывӑракан пӳлӗмелле чупрӗ. Упӑшки вилнӗ пекех ҫывӑрать.

— Тӑр, тӑр! хӑвӑртрах тӑр! — кӑшкӑрчӗ вӑл, упӑшкине аллинчен турткаласа.

— А? — терӗ Чертокуцкий, карӑнкаласа, анчах куҫӗсене уҫмасӑрах.

— Тӑр, чӗппӗм! илтетӗн-и? хӑнасем килеҫҫӗ!

— Хӑнасем тетӗн, мӗнле хӑнасем? — Ҫак сӑмахсене каланӑ хыҫҫӑн Чертокуцкий, амӑшӗн чӗччисене шыракан пӑру мӗкӗрнӗ пекех мӗкӗрсе илчӗ. «Мм…» мӑкӑртатрӗ вӑл: «Ылтӑнӑм, хӑвӑн мӑйна кунтарах тӑсса пар-ха! эпӗ сана чуптӑвам».

— Чунӑм, тупата туршӑн хӑвӑртрах тӑр. Генерал офицерсемпе килет! Ах, турӑҫӑм, сан мӑйӑху ҫинче те куршанак иккен.

— Генерал? Вӑл килет те-и вара? Мӗншӗн мана, мур илесшӗ, никам та вӑратман? Апат-ҫимӗҫ мӗнле, пурте кирлӗ таранах хатӗр-и?

— Мӗнле апат-ҫимӗҫ?

— Эпӗ апат-ҫимӗҫ хатӗрлеме хушмарӑм-и вара?

— Эсӗ-и? Эсӗ киле ҫӗрле тӑватӑ сехетре ҫитрӗн, хӑвӑнтан мӗн чухлӗ ыйтсан та, нимӗн те каламарӑн. Эпӗ сана, чунӑм, хӗрхеннипе вӑратма та шутламарӑм; эсӗ ним чухлӗ те ҫывӑрман-ҫке-ха… — Вӑл юлашки сӑмахӗсене питех те ҫепӗҫҫӗн, йӑлӑннӑ пек каларӗ.

Чертокуцкий, куҫӗсене чарса пӑрахса, пӗр вӑхӑт аҫа ҫапнӑ чухнехи пек нам хускалмасӑр выртрӗ. Унтан, кун пек туни аван маррине чухламасӑр, вырӑнӗ ҫинчен кӗпе вӗҫҫӗнех сиксе тӑчӗ.

— Эх, лаша ҫав эпӗ! — терӗ вӑл, хӑйне ҫамкинчен ҫапса. — Эпӗ вӗсене хӑнана чӗннӗччӗ. Мӗн тӑвас? Инҫетре-и вӗсем?

— Пӗлместӗп… Вӗсем ҫак минутрах ҫитеҫҫӗ пулас.

— Чунӑм… пытан!.. Эй, кам унта? эсӗ, хӗрача! Кил кунта, мӗн хӑраса тӑратӑн, ухмах. Халех офицерсем ҫитеҫҫӗ. Эсӗ улпут килте ҫук, паян пачах пулмасть, ирех тухса кайрӗ, те, илтетӗн-и? Тата килкартинче ӗҫлекенсене те пурне те ҫапла пӗлтер. Вӗҫтер хӑвӑртрах!

Ҫак сӑмахсене каласанах вӑл халатне ярса илчӗ те пытанма тесе экипажсем ларакан сарайне чупрӗ. Вӑл унта хайне тупас ҫук тесе шутларӗ. Анчах сарай кӗтессине тӑчӗ те кунтан та курӑннине чухласа илчӗ. «Акӑ, ку авантарах пулӗ», — шухӑшларӗ вӑл ҫывӑхри кӳме ҫумне таянтарса хунӑ чикмеке ывӑтса ярса, вара кӳме ӑшне кӗрсе ларчӗ, алӑкне хупрӗ, авантарах пултӑр тесе кӳме ҫиттипе витӗнчӗ, хӑйӗн халачӗ ӑшӗнче хутланса чӗмсӗр пулчӗ.

Ку вӑхӑтра экипажсем алкум умне ҫитсе чарӑнчӗҫ.

Экипажран малтан генерал тухса силленсе илчӗ, ун хыҫҫӑн полковник анса хӑйӗн шлепки ҫинчи султанне майларӗ. Хӗҫне хул хушшине хӗстерсе ҫӑмӑл урапа ҫинчен мӑнтӑр майор сиксе анчӗ. Ҫинҫе пӳллӗ подпоручиксем тата чӗрҫи ҫинче ларса килнӗ прапорщик бонвояжран тухрӗҫ, юлашкинчен вара юланутпа капӑрланса килнӗ офицерсем лашисем ҫинчен сиксе анчӗҫ.

— Улпут килте ҫук, — терӗ крыльца ҫине тухса тӑнӑ лакей.

— Мӗнле вара ҫук? Ҫапах та вӑл апат тӗлне ҫитет пулӗ?

— Ҫук. Вӑл паян кунӗпех пулмасть. Тен, ыран ку вӑхӑта таврӑнӗ-и.

— Акӑ сана! — терӗ генерал. — Мӗнле-ха апла?..

— Тӳррипех калатӑп, ку ахальтен мар, — терӗ полковник, кулса.

— Мӗншӗн ун пек тумалла-ха вара? — терӗ генерал, кӑмӑлсӑрланса. — Шуйттан… Ара, хӑна тума пултараймастӑн пулсан, мӗншӗн чӗнес!

— Эпӗ, ваше превосходительство, ӑнланаймастӑп, мӗнле тума пулать-ха кун пек, — терӗ пӗр ҫамрӑк офицерӗ.

— Мӗн? — ыйтрӗ генерал, обер-офицерпа калаҫнӑ чух яланах ҫак сӑмаха калама хӑнӑхнӑскер.

— Эпӗ, ваше превосходительство, кун пек мӗнле тума пулать-ха, терӗм.

— Пурнӑҫра пулать ун пекки… Ну, мӗн те пулин кансӗрлерӗ пулсан — пӗлтер, ан та чӗн.

— Ваше превосходительство, ним тума та ҫук, каялла вӗҫтерер! — терӗ полковник.

— Урӑхла май та ҫук. Тепӗр тесен, кӳмине эпир унсӑрах курма пултаратпӑр. Вӑл ӑна хӑйпе пӗрле илсе кайман пулӗ-ха. Эй, кам унта? Кил-ха кунта, шӑллӑм!

— Мӗн хушатӑр?

— Эсӗ конюх-и?

— Конюх, ваше превосходительство.

— Пире улпут нумай пулмасть туяннӑ кӳмене кӑтарт-ха!

— Апла пулсан, тархасшӑн, сарайне каяр.

Генерал офицерсемпе пӗрле сарай патнелле утрӗ.

— Сарайӗнче тӗттӗм, эпӗ ӑна пӑртак кунтарах кӑларам-ха.

— Ҫитет, ҫитет, аван.

Генералпа офицерсем кӳме йӗри-тавра ҫаврӑнса кустӑрмисене, рессорӗсене тӗплӗн пӑхса тухрӗҫ.

— Ытлашши нимех те ҫук», терӗ генерал, — ахаль кӳме кӑна.

— Пӗрре те чипер мар, — терӗ полковник, — лайӑххи нимӗн те ҫук.

— Ваше превосходительство, ку кӳме тӑватӑ пин тӑрассӑн туйӑнмасть, — терӗ ҫамрӑк офицерсенчен пӗри.

— Мӗн?

— Эпӗ, ваше превосходительство, ку кӳме тӑватӑ пин тӑрас ҫук, тетӗп.

— Мӗн тӑватӑ пин! вӑл икӗ пин те тӑмасть. Нимех те лайӑххи ҫук. Шалтан чаплӑ пулсан ҫеҫ… Ырӑ ҫыннӑм, сӑранне сир-ха…

Кунта вара офицерсене хӑйӗн халачӗпе тӗлӗнмелле хутланса ларакан Чертокуцкий курӑнса кайрӗ.

— Э, эсир кунта иккен!.. — терӗ генерал, тӗлӗнсе.

Ҫапла каларӗ те генерал, кӳме алӑкне хыттӑн хупрӗ, Чертокуцкине унчченхи пекех ҫиттипе чӗркесе витрӗ, вара офицер господасемпе пӗрле килелле тухса кайрӗ.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех