Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: XLIX

Пай: Лӑпкӑ Дон. 3-мӗш кӗнеке –> Улттӑмӗш пайӗ

Автор: Аркадий Малов

Ҫӑлкуҫ: Михаил Шолохов. Лӑпкӑ Дон: роман. Виҫҫӗмӗш кӗнеке. Аркадий Малов куҫарнӑ. Шупашкар: Чӑваш кӗнеке издательстви, 1974. — 438 с.

Хушнӑ: 2020.03.20 00:02

Пуплевӗш: 148; Сӑмах: 1327

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Паллӑ мар

Тул ҫутӑлаcпа ҫумӑр вӗтӗртете пуҫларӗ. Ҫил вӗрсе ячӗ. Хӗвелтухӑҫ енчен, тӑвӑла систерсе, хура пӗлӗтсем капланса килчӗҫ. Штокманпа Иван Алексеевич вырнаҫнӑ хваттерти Сердобск полкӗн салтакӗсем илӗм-тилӗмех тӑрса тухса кайрӗҫ. Тепӗр ҫур сехетрен Елански станица коммунисчӗ Толкачев, хӑйӗн салтакӗсемпе Штокман пекех Сердобск полкӗ ҫумне пӗрлешнӗскер, чупса ҫитрӗ те алӑка уҫнӑ-уҫман пӳлӗнчӗклӗн кӑшкӑрса ячӗ:

— Штокман, Кошевой, килте-и эсир? Тухӑр!

— Мӗн пулнӑ? Кил кунта! — Штокман, шинельне утнӑ ҫӗртех тӑхӑнса, малти пӳлӗме тухрӗ. — Кунта кил!

— Инкек! — пӑшӑлтатрӗ Толкачев, Штокман хыҫӗнчен иккӗмӗш пӳлӗме кӗрсе. — Халь кӑна пехота Крутовскинчен килсе ҫитнӗ батарейӑнне станица патӗнче… станица патӗнче тупӑ-пӑшалӗсене тытса илме тӑчӗ. Перкелешӳ пулчӗ… Батареецсем тапӑнма памарӗҫ, орудисен замокӗсене кӑларса, баркассемпе тепӗр енне каҫса тарчӗҫ.

— Ну, ну? — васкатрӗ Иван Алексеевич, суранлӑ урине йынӑша-йынӑша атӑ тӑхӑннӑ май.

— Халӗ митинг чиркӳ патӗнче… Пӗтӗм полк…

— Хӑвӑртрах пуҫтарӑн! — терӗ Иван Алексеевича Штокман, Толкачева ватка пиншак ҫаннинчен ярса тытса. — Ӑҫта комиссар? Ытти коммунистсем ӑҫта?..

— Пӗлместӗп… Хӑшӗсем тарчӗҫ, эпӗ — сирӗн пата. Телеграфа йышӑнса илнӗ, никама та кӗртмеҫҫӗ… Тарас пулать! Анчах мӗнле тарас-ха! — хыпӑнса ӳкнӗ пек арча ҫине кайса ларчӗ те Толкачев аллисене лаштах чӗркуҫҫийӗсем хушшине усрӗ.

Ҫак самантра крыльца ҫинче ура сассисем кӗпӗртетни илтӗнсе кайрӗ. Пӳрте Сердобск полкӗн хӗрлӗармеецӗсем улттӑн кӗшӗлтетсе кӗчӗҫ. Пичӗсем хӗремесленсе кайнӑ, хӑйсем тем туса тӑкма хатӗр пек хаяр сӑнлӑ.

— Коммунистсем, митинга! Хӑвӑрт!

Штокманпа Иван Алексеевич пӗр-пӗрин ҫине пӑхса илчӗҫ.

— Кайрӑмӑр! — тутине сивлеккӗн ҫӑт чӑмӑртарӗ Штокман.

— Пӑшалсене хӑварӑр. Ҫапӑҫӑва каймастӑр! — хушнӑччӗ пӗр сердобецӗ. Анчах Штокман, илтмӗше персе, винтовкине хулпуҫҫийӗ урлӑ ҫакрӗ те пӳртрен пуринчен малтан тухрӗ.

Пин те ҫӗр карланкӑ площадьре тӗрлӗ сасӑпа ҫуйӑхса мӗкӗрет. Усть-Хопер станицинче пурӑнакансем унта пыман. Вӗсем, хӑрушӑ ӗҫсенчен шикленсе, килсем тӑрӑх пытанса пӗтнӗ (унччен пӗр кун малтанах станицӑра: полк хӗҫпӑшаллӑ пӑлхава хутшӑннӑ казаксемпе пӗрлешет, станицӑра коммунистсемпе ҫапӑҫу тухма пултарать текен сас-хура ҫӳренӗ). Штокман сердобсксен уҫӑмсӑррӑн сӗрлекен ушкӑнӗ патне чи малтан ҫитрӗ, полкри командирсенчен кама та пулин курма тӑрӑшса, куҫӗпе йӗрлеме пуҫларӗ. Ҫывӑхранах полк комиссарне ҫавӑтса кайрӗҫ. Икӗ хӗрлӗармеец ӑна хулӗнчен тытнӑ. Сӑнран ӳкнӗ комиссар, хыҫалтан салтаксем чышкаласа пыраканскер, строя тӑратман хӗрлӗармеецсен ҫӑра речӗсем варрине кӗрсе ҫухалчӗ. Штокман темиҫе минутлӑха ӑна пачах куҫран ҫӗтернӗччӗ, унтан вӑл халӑх варринче, темшӗн килӗнчен сӗтӗрсе тухнӑ картла вылямалли сӗтел ҫинче тӑнине курчӗ. Штокман каялла ҫаврӑнса пӑхрӗ. Хыҫалта, винтовка ҫине тайӑнса, уксак Иван Алексеевич тӑрать, унпа юнашар — вӗсем хыҫҫӑн килнӗ хӗрлӗармеецсем.

— Хӗрлӗармеец юлташсем! — вӑйсӑррӑн илтӗнсе кайрӗ комиссар сасси. — Тӑшман хамӑрпа юнашар тӑнӑ вӑхӑтра митинг ирттересси… Юлташсем!

Ӑна калама памарӗҫ. Сӗтел патӗнче, ҫавраҫил ҫавӑрттарнӑ пек, хӗрлӗармеецсен сӑрӑ ҫӗлӗкӗсем хумханма, штыксен кӑвак вӗҫӗсем чӳкенме пуҫларӗҫ, пӗчӗкҫӗ сӗтел патне чешкисене чӑмӑртанӑ алӑсем туртӑнчӗҫ, площадьре, пӑшал пенӗ пек, кӗскен те тарӑхса кӑшкӑрнӑ сасӑсем янӑраса кайрӗҫ:

— Юлташсем пултӑмӑр!

— Сӑран пиншакна хывасчӗ!

— Улталарӗ!

— Кам ҫине илсе кайтӑр?!

— Сӗтӗрсе антар ӑна уринчен!

— Хӗнӗр!

— Штыкпа ӑна!

— Ҫитет комиссарланса!

Штокман тӑлпан кӗлеткеллӗ, вӑтам ҫулсенчи хӗрлӗармеец, сӗтел ҫине улӑхса кайса, сулахай аллине комиссара кӗске кастарнӑ хӗрлӗ сухалӗнчен ярса тытнине курчӗ. Сӗтел тайкаланса илчӗ те, хӗрлӗармеец, комиссарпа пӗрле, сӗтел тавра кӗпӗрленнӗ ҫынсен ҫӳлелле кӑнтарнӑ аллисем ҫине ӳкрӗ. Карт сӗтеле тин кӑна ларнӑ вырӑнт сӑрӑ шинельсен кӑвак пӑтранчӑк сиксе вӗресе кайрӗ; комиссар хӑрушшӑн кӑшкӑрса янӑ пӗччен сасӑ ҫӗршер сасӑсен хӑватлӑ кӗрлевӗнче путса ҫухалчӗ.

Штокман ҫав самантрах унта ыткӑнчӗ. Нимӗн хӗрхенӳсӗр тӗрткелешсе, кӑвак шинеллӗ кӗре ҫурӑмсене тапа-тапа сирсе, вӑл ӗрӗхсе кайнӑ пек комиссар калаҫнӑ вырӑна ҫитме талпӑнчӗ. Ӑна чармарӗҫ, чышкӑсемпе тата пӑшал кучӗсемпе чышрӗҫ, ҫурӑмран, ӗнсерен ҫапрӗҫ, хулпуҫҫийӗ ҫинчен — винтовкине, пуҫӗнчен хӗрлӗ тӑрӑллӑ кӑвак мулаххайне сӳсе илчӗҫ.

— Ӑҫта мурне, шу-уйттан пуҫӗ? — ҫилленсе кӑшкӑрса тӑкрӗ пӗр хӗрлӗармеецӗ, ури ҫине Штокман ыраттармаллах пуснӑскер.

Ӳпӗнсе кайнӑ сӗтел патӗнче Штокман ҫулне лутака кӗлеткеллӗ взвод командирӗ пӳлсе хучӗ. Ҫамрӑк путек тирӗнчен ҫӗлетнӗ кӑвак ҫӗлӗкне вӑл ӗнси ҫине лартнӑ, шинель аркисене йӳле янӑ. Унӑн кирпӗч пек хӗрлӗ пичӗ тӑрӑх тар шӑпӑртатса юхать, ниҫта кайса кӗрейми талӑрнипе хӗм сирпӗтекен куҫӗсем чалӑшшӑн ӳпӗнсе пӑхаҫҫӗ.

— Ӑ-ӑҫта сӗкӗне-етӗн?

— Сӑмах! Сӑмах парӑр ахаль салтака! — хӑрӑлтатса кӑшкӑрчӗ Штокман, аран-аран сывлӑш ҫавӑрса. Унтан вӑл ӳпӗнсе кайнӑ сӗтеле самантрах ури ҫине тӑратса лартрӗ. Ӑна сӗтел ҫине улӑхса тӑма та пулӑшрӗҫ. Анчах площадьре ҫаплах тискеррӗн мӗкӗрешнӗ пирки Штокман сасӑ чӗлӗхӗсен мӗнпур хӑвачӗпе кӑшкӑрса ячӗ:  — Ча-арӑнӑ-ӑр! — Тепӗр пилӗк минутран вара, шӑв-шав пӑртакҫах лӑпланнӑ хыҫҫӑн, вӑл халтан кайнӑ сасӑпа, ӳслӗкне ҫӑта-ҫӑта калаҫма пуҫларӗ:  — Хӗрлӗармеецсем! Намӑс сире! Чи кирлӗ минутра эсир халӑх влаҫне тӑшмана сутатӑр! Тӑшмана ҫирӗп алӑпа лӑпах чӗринчен тирсе хурас чух эсир иккӗленсе тӑратӑр! Совет влаҫӗ тӑшмансен ункинче пӑчӑхса асапланать, эсир пур — митинг ирттерсе вӑхӑта сая яратӑр! Эсир халь тӑшмана кӗретӗн сутӑнас ҫул ҫине тӑнӑ! Мӗншӗн?! Сире хӑвӑрӑн ултавҫӑ командирсем казак генералӗсене сутнӑ! Вӗсем — ӗлӗкхи офицерсем — совет влаҫӗн шанӑҫми ултава хӑварнӑ та, сирӗн тӗттӗмлӗхӗрпе усӑ курса, полка казаксен аллине парасшӑн. Кӗрӗр тӑна! Вӗсем халӗ рабочисемпе хресченсен влаҫне сирӗн алӑпа пӑвса пӑрахасшӑн!

Сӗтелтен аякра мар тӑракан 2-мӗш рота командирӗ, патша ҫарӗнче прапорщик пулнӑ Вейстминстер, винтовка ярса тытма ӗлкӗрнӗччӗ ҫеҫ — Штокман, ҫакна асӑрхаса, кӑшкӑрса тӑкрӗ:

— Ан хӑйнӑ пул! Вӗлерме кирек хӑҫан та ӗлкӗрӗн! Эпир — коммунистсем — пӗтӗм пурнӑҫа… хамӑрӑн пӗтӗм юна… тумламӑн-тумламӑн… — Штокман сасси халӗ чӑтма ҫук тӑвӑнчӑк тенор ҫине куҫрӗ, пичӗ-куҫӗ вилнӗ ҫынӑнни пек кӑвакарса чалӑшрӗ, — …рабочи класӑн… пусмӑрти хресченсен ырлӑхӗшӗн кӗрешсе панӑ. Эпир вилӗме нимӗн шиксӗррӗн куҫран пӑхма хӑнӑхнӑ! Эсир мана…

— Илтнӗ!

— Ҫитет юла юпса!

— Парӑр хӑть калама!

— А ну, шӑпӑрт!

— …мана вӗлерме пултаратӑр эсир, анчах тепӗр хут калатӑп: тӑна кӗрӗр! — Штокман хӗстерсе пӑхакан куҫӗсемпе хӗрлӗармеецсен шӑпланнӑ ушкӑнӗ тӑрӑх йӗрлесе тухрӗ те аякра та мар полк командирӗ Вороновский тӑнине асӑрхарӗ. Вӑл, темле хӗрлӗармеецпа ҫума-ҫумӑн тӑраканскер, ирӗксӗррӗн кулкаласа, ӑна темскер каларӗ. — Сирӗн полк командирӗ…

Штокман, Вороновский ҫине кӑтартса, аллине тӑсрӗ. Анчах Вороновский, тутине ывӑҫ тупанӗпе хупласа, юнашар тӑракан хӗрлӗармеецпа хыпӑнчӑклӑн темӗн пӑшӑлтатрӗ те, Штокман сӑмах ҫаврӑмне вӗҫлеме те ӗлкӗреймерӗ — ҫамрӑк ҫумӑрӑн апрельти нӳрӗкне сӑрхӑнтаракан чӗрӗ сывлӑша типпӗн ҫурса, пӑшал сасси кӗрӗслетсе кайрӗ. Винтовка сасси темле туллин мар, вӑрӑм пушӑ вӗҫӗпе шартлаттарнӑ майлӑ ҫеҫ илтӗнчӗ-ха. Анчах Штокман, аллисемпе кӑкӑрне ярса тытса, чӗркуҫҫи ҫине ларчӗ, кӑшкӑра пуҫланӑ ҫара пуҫ лӑштах усӑнчӗ… Унтан сасартӑках вӑл, тайкаланса илсе, тепӗр хут сиксе тӑчӗ.

— Осип Давыдович! — йынӑшса ячӗ Иван Алексеевич, ура ҫине тӑнӑ Штокмана асӑрхаса. Вӑл ун патне талпӑнма пикенчӗ, анчах ҫавӑнтах ӑна чавсинчен ярса тытрӗҫ, шӑппӑн каларӗҫ:

— Шӑплан! Ан тапаҫлан! Кӳр винтовкуна, свола-ачь!

Иван Алексеевичӑнне, пӑшалне тытса илсе, кӗсйисене ухтарчӗҫ; унтан площадьрен илсе кайрӗҫ. Площадӗн тӗрлӗ кӗтесӗсенче, коммунистсене тытса, пӑшалӗсене турта-турта илме пуҫларӗҫ. Тӑкӑрлӑкра, купцан ҫӗнех мар ҫурчӗ тӗлӗнче, вут-хӗм сирпӗнтерсе, пилӗк-ултӑ хутчен винтовка кӗрӗслетсе кайрӗ, — унта Льюис пулемета парасшӑн мар турткалашнӑ коммунист-пулеметчика персе пӑрахрӗҫ.

Вилнӗ пек шурса кайнӑ, тутинчен хӗрлӗ юн кӑпӑклантаракан Штокман пӗр минута яхӑн, тытӑнчӑклӑн иклете-иклете, сӗтел ҫинче тапкаланса тӑчӗ, пӗтсе пыракан юлашки вӑйне, юлашки ҫирӗплӗхне пухса, кӑшкӑрса ӗлкӗрчӗ:

— …Сире йӑнӑш ҫул ҫине тӑратнӑ!.. Сутӑнчӑксем… вӗсем халӗ хӑйсен айӑпӗсене каҫарттарасшӑн, ҫӗнӗ офицер чинӗсене илесшӗн ӑнтӑлаҫҫӗ… Анчах коммунизм пур-пӗр пурӑнать!.. Юлташсем!.. Тӑна кӗрӗр!..

Унтан каллех вара Вороновскипе юнашар тӑракан хӗрлӗармеец винтовкине хулпуҫҫи патне ҫӗклерӗ. Иккӗмӗш хут пенӗ хыҫҫӑн Штокман месерле йӑванса кайрӗ, сӗтел ҫывӑхӗнчи хӗрлӗармеецсен ури айне ӳкрӗ. Сӗтел ҫине сарлака туталлӑ, лаптак шӑллӑ, питне чечче чирӗ шатралатса пӗтернӗ сердобец теветкеллӗн сиксе хӑпарчӗ, янӑравлӑн кӑшкӑрса ячӗ:

— Кунта эпир тем тӗрлӗ илӗртсе каланӑ сӑмахсене пайтах илтрӗмӗр. Анчах, хаклӑ юлташсем, вӗсем — суйса та юнаса каланӑ сӑмахсем ҫеҫ. Курӑр ав: персе анчӗ, выртать халь хайхи сухаллӑ оратор, анчах йытта — йытӑ вилӗмӗ! Вилӗм коммунистсене — ӗҫ хресченӗсен тӑшманӗсене! Эпӗ сире, юлташсем, хаклӑ салтаксем, халӗ хамӑрӑн куҫсем уҫӑлса ҫитни ҫинчен калатӑп. Эпир хамӑрӑн кама хирӗҫ каймаллине пӗлетпӗр! Сӑмахран, пирӗн патра, Вольск уесӗнче, мӗн каланӑ пулнӑ-ха? Халӑхсен пӗртанлӑхӗ, тӑванлӑхӗ! Акӑ мӗн калаҫнӑ унта ултавҫӑ коммунистсем… Чӑннипе мӗн пулса тухнӑ, тетӗр? Манӑн аттенех илер — пирӗн пата вӑл куҫҫуль тӑкса ҫырнӑ ҫырупа хыпар ячӗ: тӑр кӑнтӑрлах тӗнче пуҫланнӑранпа пулман ҫарату пырать, тет! Унӑнне, манӑн аттенне, эппин, пӗтӗм тыррине шӑлса пуҫтарса кайнӑ, арманне туртса илнӗ. Декретра пӗлтернӗ-и-ха ӗҫ хресченӗсене ҫапла тумалла тесе? Манӑн атте-анне ҫав армана тар юхтарса ӗҫлесе лартнӑ пулсан, сирӗнтен ыйтатӑн, — ку вӑл коммунистсем вӑрӑ-хурахла ҫаратни пулмасть-и ӗнтӗ? Шӑрши-маршине хӑвармалла мар вӗсенне!

Ораторӑн каласа пӗтерме май килмерӗ. Хӗвеланӑҫ енчен хӗҫпӑшаллӑ пӑлхава ҫӗкленнӗ казаксен юланутлӑ икӗ сотни Усть-Хопер станицине ыткӑнса кӗчӗ, Дон хӗрринчи сӑртсен кӑнтӑр енчи тайлӑмӗнчен казаксен пехоти анчӗ, ҫурма сотня хуралласа пыракан штабпа пӗрле пӑлхавҫӑ-казаксен 6-мӗш уйрӑм бригадин командирӗ Богатырев хорунжи ҫитрӗ.

Хӗвелтухӑҫ енчен капланса килнӗ хура пӗлӗтсем кӗҫех ҫумӑр сапма пуҫларӗҫ. Таҫта лере, Дон леш енче, Хопер тӗлӗнчерехре, аслати хӗнтӗртетнӗ сасӑ вӑрӑммӑн янӑраса кайрӗ.

Сердобск полкӗ васкавлӑн йӗркеленме пуҫларӗ, икӗ ретлӗ строя тӑчӗҫ. Сӑрт ҫинче Богатырев штабӗн юланутлӑ ушкӑнӗ курӑнса кайрӗ ҫеҫ — штабс-капитан пулнӑ Вороновский хӗрлӗармеецсем унччен пӗрре те унран илтсе курман хастар сасӑпа, пырне вӑрӑммӑн чӗтрентерсе, команда пачӗ:

— По-о-олк! Смирррр-на-ааа!..

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех