Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: II

Пай: Ҫӗр ҫинчи ҫутӑсем –> Пӗрремӗш пай

Автор: Александр Яндаш

Ҫӑлкуҫ: Бабаевский, Семен Петрович. Ҫӗр ҫинчи ҫутӑсем: роман; вырӑсларан Исаак Никифоров куҫарнӑ. — Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1952. — 7–514 с.

Хушнӑ: 2020.01.24 01:05

Пуплевӗш: 137; Сӑмах: 1438

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Паллӑ мар

Ҫӗр чылая кайсан ҫумӑр шавлама чарӑнчӗ, ҫил те шӑпланчӗ, пӗлӗтсем хӑйсен ӗҫне туса, хӑйсенче мӗн чухлӗ шыв пуррине пӗтӗмпех ҫӗр ҫине антарнине тата халь тӳпере шуса ҫӳреме пултарнине кӑтартасшӑн пулса, хӑвӑрттӑн та ҫӑмӑллӑн сирӗлсе, сапаланчӗҫ. Ҫавӑнпа ӗнтӗ ир хӗвеллӗ те пӗр пӗлӗтсӗр, кӑн-кӑвак тӳпеллӗ килсе ҫитрӗ. Вара типӗ те шӑрӑх ҫанталӑк пуҫланчӗ, тырӑсем ик-виҫӗ кун хушшинче тенӗ пекех пиҫсе ҫитрӗҫ.

Ҫакӑн пек кунсенче ҫеҫенхир илемлӗ пулать. Бригадӑсен станӗсенче ҫынсем ҫук-ха, тасатса шыв сапнӑ йӗтемсем ҫине халь анчах тарасасем илсе килнӗ, васкавлӑн тунӑ ӳплене тырӑ виҫекен вырнаҫнӑ; юсаса тасатнӑ ҫулсем тӑрӑх тырӑ тиенӗ грузовиксем тусан мӑкӑрлантармаҫҫӗ-ха, хӑмӑл ҫинче те ҫӗмелсем чӑпарланмаҫҫӗ, анчах тырӑ вырмалли вӑхӑт ҫывӑххи ӗнтӗ пур ҫӗрте те: уй-хир пӗтӗмпех сарӑ тӗспе сӑрланнинче те, шӑрӑх пӗлӗтре те тата тӑрисен сасси ҫеҫ пӑсакан нихҫан пулман темле уйрӑмла шӑплӑхра та палӑрать… Акӑ лаптӑкӑн-лаптӑкӑн кашласа ларакан сарӑ тулӑна вырса тӑкнипе ҫутӑ йӗрсем палӑра пуҫларӗҫ; вӗсем патне, майлӑрах вырӑн йышӑнасшӑн пулнӑ пек, хӳреллӗ кайӑксем евӗр комбайнсем пырса ларчӗҫ, шыв турттаракан лавсемпе горючи тиене лавсем ҫитсе вырнаҫрӗҫ. Халиччен тӑнӑ вырӑна улӑштарса, трактор бригадисем те хӑйсен пӗтӗм хуҫалӑхӗпе: уйри тимӗрҫ лаҫҫипе, кухньӑри савӑт-сапасемпе, тимӗр пичкесемпе, тӗренӗсене тӗкӗр пек йӑлтӑртатичченех тӑпрапа сӑтӑрса тасатнӑ плугсемпе тулӑ пуссинелле куҫрӗҫ.

Хӗвел каҫ енне сулӑнса шӑрӑх чакма пуҫласан, чӳречесене шурӑ чатӑрпа карнӑ эпир пӗлекен вагонсем те тырпулсем ҫывӑхнерех куҫса вырнаҫрӗҫ.

Вагонсем ҫул хӗрне, сӑртлӑрах вырӑна чарӑнчӗҫ: чӳречесене шурӑ чатӑрпа карнӑ вагонсем пурин умӗнче те ҫиҫсе тӑччӑр тесе, Григорий Мостовой яланах ҫакӑн пек кӑмӑллӑ та уҫӑ вырӑна суйласа илнӗ… Ҫӗнӗ вырӑнта кашни хутрах кая хӑварма ҫук ӗҫсем нумай пулаҫҫӗ, ҫавӑнпа та куҫса ҫӳреме хӑнӑхнӑ трактористсем, ытлашши калаҫса тӑмасӑрах хӑйсен ҫуллахи вырӑнне «майлаштарма» тытӑнчӗҫ: хӑшӗ кухаркӑна кӑмака тума пулӑшаҫҫӗ, хӑшӗ горючи валли нӳхреп чаваҫҫӗ, хӑшӗ сивӗнме ӗлкӗреймен машинӑсене пур енчен те пӑхса ҫаврӑнаҫҫӗ. Икӗ комбайн тулӑ пусси ҫывӑхӗнчех лараҫҫӗ, вӗсем патӗнче комбайнерсемпе штурвальнӑйсем мӑнаҫлӑн утса ҫӳреҫҫӗ.

Ҫак вӑхӑтра Григорипе учетчик-радист Ванюша вагонра пулнӑ, вӗсем те ыттисенчен кая мар ӗҫе туна. Вӗсен социализмлӑ ӑмӑрту договорне хатӗрлесе, МТС-а рапорт ҫырса ямалла пулнӑ. Кивӗ ҫӗрте чухнех Иван урӑх ниепле бригадӑпа та мар Шацкий бригадипе кӑна ӑмӑртма йышӑннӑ. Ҫакӑн ҫинчен тетрадь ҫине ҫырса хунӑ. Малалла вара ҫуркуннехи ӗҫсене кашни машина уйрӑммӑн мӗнле туса ирттерни ҫинчен калакан паллӑсем; унтан рулевойсен обязательствисене ҫырмалла — ҫакӑ та договора валли кирлӗ пулнӑ, — ку тӗле ҫитсен Григорий чылай вӑхӑтчен ҫӳҫне сӑтӑркаласа, куҫхаршийӗсене сиктеркелесе ларчӗ.

— Акӑ мӗн, Ванюша, — терӗ вӑл, уҫӑ алӑк еннелле шухӑшлӑн пӑхса. — Вӑхӑта сая ярас мар. Рацине кай та, пирӗн решение радио тӑрӑх Шацкине пӗлтер. Эпӗ атьсене чӗнсе пуҫтарӑп та мӗн кирлине пурне те вӗсемпе пӗрле ҫырӑпӑр.

— Радиопа пӗлтерме пулать, — ӑслӑн палӑртрӗ Ванюша, — анчах мӗнле текст пӗлтерӗп-ха эпӗ? Пуринчен те кирлӗреххи, эпӗ ӑнланнӑ тӑрӑх, текст.

— Тӗрӗс, Ванюша, — килӗшрӗ те Григорий, каллех пуҫне ярса тытрӗ. — Текст ҫырас пулать. Сӗтел патне ҫывӑхарах лар та кӑранташ илсе ҫапла ҫыр: «Радиограмма. Улттӑмӗш номерлӗ трактор отрячӗн бригадирне, Иван Егорович Шацкие». Ҫыртӑн-и? Малалла ҫапла ҫыр: «Хаклӑ Иван Егорович…»

— Пуҫламӑшӗ тӗрӗс, — хӑюсӑррӑн хирӗҫлерӗ Ванюша, — анчах «хаклӑ» тени, ман шутпа, пирӗншӗн ытлах усӑллӑ мар янӑрать пек… Ҫак сӑмахсем ытла ачашскерсем, кун пек чухне хытӑраххӑн ҫырас пулать.

— Ҫук, Ванюша, хыттӑн ҫырма кирлӗ мар… Шӑпах ӗнтӗ «хаклӑ Иван Егорович»: ку сӑмахсенче ачашлӑх мар, хисепе, чыса хуни палӑрать… «Хаклӑ Иван Егорович» ҫыртӑн-и? Малалла ҫакӑн пек пулать: «Сире тата сирӗн юлташӑрсене пӗрле ӗҫленипе пӗлсе тата хӑвӑр панӑ сӑмахсенчен нихҫан та пӑрӑнманнипе палӑрса тӑракан опытлӑ механизаторсем пулнине шута илсе, эпир, Григорий Мостовой отрядӗнчи трактористсем, сирӗнпе… хутшӑнма шутлатпӑр…»

— Кун пек калани мана каллех килӗшмест, — терӗ Ванюша, кӑранташа чӗрнипе чавкаласа. — Эсӗ мӗншӗн вӗсене ҫав териех мухтатӑн? Вӗсен лайӑххи мӗнех пур-ха? Пурте пӗлеҫҫӗ, ҫурхи акана пирӗнтен япӑхрӑх ирттерчӗҫ… Ҫак «шутлатпӑр» тенӗ сӑмах та манӑн кӑмӑла каймасть… Ҫакӑн пек ҫырсан аванрах: «чӗнетпӗр» е «чӗнсе калатпӑр».

— Эпӗ сана мӗн каланине ҫыр эсӗ, — ҫилленсе каларӗ ку хутӗнче Григорий. — «Сирӗнпе… хутшӑнма шутлатпӑр» ҫыртӑн-и?

— Кунта Ванюша, хӑйӗн бригадирӗн кӑмӑл-туйӑмне кӑштах пӗлекенскер, нимӗн шарламасӑрах килӗшрӗ, вара радиограмма тексчӗ часах хатӗр пулчӗ.

— Ну, кай та радиопа пӗлтер, — терӗ Григорий, сӗтел хушшинчен тухса. — Ҫула май атьсене кала: ман пата хӑвӑртрах килччӗр.

Радиограммӑна ҫул ҫинче вула-вула, Ванюша рацине ирӗксӗррӗн кайрӗ. Часах яштака пӳ-силлӗ те патмар сакӑр каччӑ, пӗринчен тепри паттӑрскерсем, пусма тӑрӑх шавласа улӑхрӗҫ. Вагон пӗр самантлӑха тӑвӑрланчӗ; урай хӑмисем йывӑр урасем айӗнче чӗриклетсе авӑнчӗҫ, рессорсем ярӑннипе чӳрече ҫинчи шурӑ каррисем чӗтресе илчӗҫ. Ҫак ҫамрӑк та савӑнӑҫлӑ, шӳтлеме те пултаракан ҫынсем, Григорий кашни хутрах вӗсем шӳтлесе калаҫнине йӑл-йӑл кулкаласа итленӗ, вӗсен, хӑйне ҫывӑх сӑн-пуҫӗсем ҫине, машинӑна сӗрмелли ҫупа вараланнӑ вӑйлӑ аллисем ҫине мӑнаҫлӑн та хаваслӑн пӑхнӑ.

— Гриша, пирӗн Тарас ҫине пӑх-ха эсӗ, — кулса каларӗ Митька Гриднев. — Тракторист тракторист майлахчӗ, анчах сасартӑк аслатиллӗ ҫумӑр пӗлӗтӗнчен те тӗксӗмрех пулса тӑчӗ. Мӗншӗн-ха? Мӗншӗннине, кунта мӗнле инкек-синкек килсе тухнине калас-и, Тарас?

— Лӑплан-ха, Митька!

Тарас кӗтесе ларчӗ те самӑр мӑйӗ хӗрелсе каймаллах пуҫне усрӗ.

Рулевойсем пурте пӗр харӑс калаҫма пуҫларӗҫ:  — Сӑлтавӗ паллӑ — юрату!

— Юрату мар, прицеп!

— Вӑл, вӗт, тырӑ вырма тухассине хӗрпе курнӑҫассине кӗтнӗ пек кӗтрӗ!

— Кунта акӑ инкек сиксе тухрӗ!

— Тарасӑн савнӑҫӗ хӑйӗн мӑйӗ ҫинех куҫса ларчӗ.

— Тарас, эсӗ ан кулян, ун патне штурвальнӑя кай.

— Ӗҫӗ мӗнре вара кунта, ачасем? — ыйтрӗ те Григорий, Тарас ҫине пӑхса илчӗ.

— Эсӗ Митькӑна итле-ха! — пуҫне ҫӗклемесӗр кӳренсе каларӗ Тарас. Халӗ вара унӑн мӑйӗ ҫеҫ мар, хӑлхисем те хӗрелчӗҫ. — Тем мур ҫинчен те супӗлтетет!

— Ҫук, чӑн тӗрӗссине калатӑп, — кулса ярассинчен аран-аран тӳссе тӳрре тухма тӑчӗ Митька. — Пӗтӗм инкекӗ те, Гриша, Настенька Вирцева ҫинче. Настенька самоходнӑй комбайн илнине пӗлсенех Тарас хурланма пуҫларӗ… Унӑн пӗр-пӗр уссиллӗ ҫынна прицепе илме тивет.

— Е Настенька упӑшкине!

— Хӑрушӑ!

— Ку инкекрен, калас пулать, ниепле те хӑтӑлма ҫук ӗнтӗ, — кулса каларӗ Григорий, Тарас ҫумне ларса тата ӑна ыталаса.

— Ну, нимех те мар, эпир ку ӗҫе йӗркене кӗртепӗр. Халӗ эпир Шацкипе тумалли договор ҫине мӗн ҫырмаллине сӳтсе явар-ха. Ҫывӑхарах ларӑр та, пурте пӗрле сӳтсе явар.

Вӗсем сӗтел хушшине кӗрсе ларсан, Тарас, Митька ҫине куҫ хӗррипе усаллӑн пӑхса илсе: «Вирцевсен комбайнӗ каллех манра пулсан, эпӗ пӗр простой та тумастӑп тесе сӑмах панӑ пулӑттӑм, иккӗмӗшӗнчен…» — тесе чи малтан калаҫма пуҫланӑччӗ кӑна, ҫав самантра вӗсенчен нихӑшӗ те кӗтменни пулса иртрӗ. Малтанах вӗсем мотор кӗрленине итлеме пуҫларӗҫ. Вӗсене курма директор килмерӗ-и, тесе шутларӗ Григорий. Унтан, тӗксӗмрех симӗс вӗр-ҫӗнӗ комбайн, умӗнчи шурӑ хедерне ҫӗклесе, вагон алӑкӗ умнех ҫӑмӑллӑн ҫитсе чарӑнчӗ. Трактористсене самоходнӑй комбайн та мар, шурӑ хедер та мар, парус пек зонт та мар, машинӑна Настенька Вирцева илсе пыни тӗлӗнтерсе савӑнтарчӗ. Ҫав Настенька ҫинчен вӗсем яланах кӑмӑллӑн та нумай калаҫма юратнӑ. Вӑл, комбинезон тӑхӑннӑскер, шурӑ «кӑмпа» айӗнче, шлепке айӗнчи пек, ларать; пӗчӗк пуҫне тутӑр ҫыхман пулсан тата унӑн хулпуҫҫийӗ ҫинех усӑнса аннӑ вӑрӑм ҫӳҫӗ пулмасан, ӑна ҫамрӑк каччӑ вырӑнне хума пулатчӗ.

Ҫак кӗтмен ҫӗртен тухса тӑнӑ картинӑна курсан, Тарас тата ытларах хӗрелсе, хӑвӑрт ура ҫине тӑрса, каллех ларчӗ, — ҫак самантра уншӑн, мӗскӗншӗн, Иван Шацкий нимӗн те мар пулнине вара пурте курчӗҫ.

— Эй, каччӑсем! — янравлӑ сасӑпа кӑшкӑрчӗ Настенька, зонт айӗнче ура ҫине тӑрса. — Анма пулӑшӑр-ха!

— Тарас чуп!

— Хӑйех килмӗ авӑ.

— Эх, хӑямат, машини мӗнле унӑн!

— Ку самоход та вара!

— Сулхӑнра лармалли те пур!

— Юриех хӗвелтен хӑракансене валли туса панӑ. Вагон тахҫанах пушӑ: хӑшӗ косогонпа умӗнче кулӑшла ҫӗкленсе тӑракан хедера сӑнаса пӑхать, хӑшӗ моторпа интересленет. Тарас та вагонран тухрӗ, улӑм силлекен хатӗр ҫине, унта темскер манса хӑварса, халӗ те тупма пултарайман пек, тимлӗн пӑхса, куҫ хӗррипе Настенькӑна, тата ӑна ҫӗр ҫине анма Митька пулӑшасшӑн пулнине курчӗ, анчах лешӗ савӑнӑҫлӑн кулкаласа ҫӑмӑллӑн сиксе анчӗ те Григорие ҫеҫ алӑ парса, ыттисене чылай кӳрентернине асӑрхарӗ.

— Гриша, — терӗ Настенька, куҫӗсемпе кӑна кулса, — каҫхине станицӑра пулатӑн-и?

— Хатӗрленетӗп.

— Санӑн обязательствӑсем епле?

— Ку секрет.

— Авӑ мӗнле эсӗ! — Настенька аллисене комбинезон пӗҫҫисем ҫумне ҫиелтен ҫӗленӗ кӗсйисене чикрӗ, вара унӑн пӗвӗ тата ытларах яштакаланчӗ.

— Кӑмӑлу пулсан, лартса каятӑп… Кайӑпӑр-и?

— Спасибо… Каяс килсен, велосипедпа та каятӑп.

— Ну, ху пӗлетӗн.

— Настенька, пирӗн Тараса чӗн. Каччӑна кӳрентеретӗн.

— Шлепке айне кӗрсе лартӑн.

— Вӑл, мӗскӗн, санӑн кивӗ комбайнусӑр мӗнле ҫу каҫӗ вара?

— Нимех те мар, упӑшкапа пӗрле вырӗҫ.

— Ку хӑрушӑ япала…

Настенька итлесшӗн пулмасӑр, Григорий патне пычӗ.

— Гриша, эпӗ санӑн обязательствусене пӗлме килнӗ тесе ан шутла… Мана кунта инкек илсе килчӗ. Горючи парӑр-ха, бак пушӑ, Родниковскине ҫитейместӗп.

— Паратпӑр-и, атьсемӗр? — ыйтрӗ Григорий.

— Малтан Тарасран ыйт.

— Вӑл часах улӑм силлемелли хатӗр ӑшне пӗтӗмпех кӗрсе ӳкет.

— Настенька, пирӗнпе каҫчен пул — горючи тупатпӑр.

— Эсир чӗрре ан кӗрӗр-ха, — хыттӑн каларӗ Настенька. — Авӑ, епле паттӑрсем! Манӑн сирӗнпе шӳтлесе тӑма вӑхӑт ҫук… Гриша, пӗр витре кивҫен пар, ыран каялла паратӑп.

— Тарас! — кӑшкӑрчӗ Григорий. — Витре ил те мӗн кирлине пурне те ту.

Хушнӑ ӗҫе тума Тарас кӑмӑллӑнах килӗшрӗ, вӑл пичкесем патӗнче ҫӳренӗ хушӑра Гриша Настенькӑна хул айӗнчен тытса, айккинелле илсе кайрӗ те ҫапла каларӗ:

— Станицӑра Татьяна Николаевнӑна курсан кала: эпӗ сӑмах тухса калама хатӗрленетӗп.

— Ҫакӑ ҫеҫ-и? — ӑнланнӑ пек кулса ыйтрӗ Настенька.

— Тата мӗн-ха?

— Хӑҫан пырассине ыйтсан, эпӗ мӗн калам ӑна?

— Ыйтмасть тесе шутлатӑп, — ответлерӗ Григорий те кулса. — Ыйтсассӑн, кала… Ҫук, нимен те ан кала.

Тӗксӗм симӗс илемлӗ машина ҫаврӑнса паҫӑрах хӑйӗн шлепкипе шуралса инҫетрен те инҫете кайрӗ пулсан та, трактористсем ӑна куҫран вӗҫертмесӗр нумайччен пӑхса тӑчӗҫ. Григорий шӑплӑха сирсе:
— Тарас, иккӗмӗшӗнчен мӗн-ха санӑн унта? — тесе ыйтман пулсан, тен вӗсем каҫченех ҫапла пӑхса тӑнӑ пулӗччӗҫ.

Вара пурте савӑнӑҫлӑн кулса ячӗҫ те вагона кӗчӗҫ.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех