Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: Пӗрремӗш сыпӑк

Пай: Кӗҫӗн ывӑл урамӗ –> Иккӗмӗш пайӗ

Автор: Тани Юн

Ҫӑлкуҫ: Лев Кассиль. Кӗҫӗн ывӑл урамӗ: повесть. Тани Юн куҫарнӑ. Шупашкар: Чӑваш АССР Государство Издательстви, 1953.

Хушнӑ: 2019.12.23 22:38

Пуплевӗш: 368; Сӑмах: 3498

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Паллӑ мар

Илсе каймарӗҫ…

Хура тинӗс улшӑнмарӗ-ши? Тен, вӑл ӑшӑхланса, шӑнса лармарӗ-ши? Е Митридат тӑвӗ лутраланчӗ-и? Июнӗн тӳпи ӗнерхи пекех мар-и? Е ҫуллахи Крым хӗвелӗ тӗксӗмленчӗ-и?

Ҫук, пурте ӗлӗкхи пекех. Тинӗс те нимӗн чухлӗ те улшӑнман: хӗрри, яланхи пек хум ҫапнипе сарӑрах пӑтранчӑк кофе тӗслӗ, шаларах — яшма пек симӗс, чи аякра, горизонт патӗнче — кӑвак хурҫӑ тӗслӗ. Тӳпе те яланхи пекех пӗлӗтсӗр, хӗвел те ӗлӗкхи пек ҫине тӑрсах хӗртет. Митридат та хула тӗлӗнче ҫавнашкалах аякран курӑнса ларать, урамсенче пулӑ шӑрши кӗрет. Нимӗн те улшӑнман пек. Анчах Володя пурте улшӑннине сисет.

Митридат тӳпинче «юассен» шурӑ ҫунатлӑ моделӗсем текех вӗҫмеҫҫӗ ӗнтӗ. Халӗ унта никама та ямаҫҫӗ. Митридат тӳпине тата тӑвайккине хула ҫине сывлӑшран тапӑннине хирӗҫ тӑракан батарейӑсем вырнаҫнӑ. Аялтан сенкер пӗлӗт ҫинче тупӑсен хура контурӗсем аван курӑнаҫҫӗ: ватӑ Митридат зениткӑсен ҫинҫе те вӑрӑм сӑмсисене пӗлӗтелле тӑснӑ. Митридат пур урамран та курӑннӑ пирки, хӗҫпӑшалланнӑ ту кашни ҫул тӑваткалӗ тӗлӗнче вӑрҫӑ пуҫланнине пӗлтерсе тӑрать.

Тинӗсе, пӗлӗте, ешӗл ӳсентӑрана улӑштарма май килмен, вӗсен тӗсӗ куҫа йӑмӑхтаракан Крым хӗвелӗ ҫутинче, ӗлӗкхи пекех ҫутӑ. Анчах хулара та, тинӗс хӗрринче те пур япала та тӗссӗрленнӗ пек курӑнать. Хула сӑрӗсем шурӑха пуҫланӑ. Тӗрлӗ сӑрпа илемлетнӗ портри катерсем, шаландӑсем, шхунӑсем темиҫе кун хушшинче, шторм чухнехи тинӗс пек, сӑрӑ-хурҫӑ тӗслӗ пулчӗҫ. Ҫынсем нумайӑшӗ ҫӗрпе курӑк тӗслӗ тумсем тӑхӑнчӗҫ. Таҫта аякра кӗмсӗртетекен вӑрҫӑ ҫурт ҫийӗсене, стенисене чӑпарлатма тытӑнчӗ. Портри складсемпе заводсем ҫинче тӗлӗнмелле арӑш-пирӗш ула вырӑнсем, маскировка паллисем — тӗксӗм-симӗс камуфляж вараланчӑкӗсем курӑнса кайрӗҫ. Паллӑ пулас мар тесе, пурте ҫӗр айне пытанма шутланӑ пек, ҫӗртен уйрӑммӑн курӑнасшӑн мар пек пулма тӑрӑшнӑн туйӑнчӗ. Маскировка лаптӑкӗсемпе йӗрӗсем туса сӑрласа пӗтернӗ хуралтӑ стенисем, малтанхи тӗсӗсене ҫухатса, тӑпра, хӑйӑр тӗслӗ пулчӗҫ; ҫырма ӗмӗлкисем евӗрлӗ, симӗс тӗмескесем майлӑ, курӑна пуҫларӗҫ.

Мол патӗнче ӗлӗк ялан темӗн чухлӗ йӑлтӑртатакан симӗс-хӗрлӗ хунарсем сулланкалатчӗҫ, мачта ҫинчи ҫутӑсем савӑнӑҫлӑн сиккелетчӗҫ, халӗ тинӗс ҫинче пӗр ҫутӑ та курӑнмасть. Канма пӗлми ҫутатакан маяк-мӗлтӗркке те сӳнсе ларчӗ. Халӗ нимен те ҫуталмасть; тӗттӗм те ҫиллӗ, этемсӗр тавралӑх ҫӗрле пит тискеррӗн курӑнать.

Анчах ҫынсен куҫӗсем кӑнтӑрла та, ҫӗрле те хаяррӑн, шӑтарас пек пӑхса, пӗр мӑчлатман вут пек ҫунаҫҫӗ. Володьӑна ҫав асран кайми июнӗн 22-мӗш кунӗ пурин куҫӗсем те харӑсах улшӑннӑ пек туйӑнчӗ. Пурнӑҫ, карап пек, темскерле хӑнӑхнӑ ҫырантан тапранса кайрӗ те каялла анма май ҫук. Лӑпкӑ ҫыран хыҫалта, инҫете юлчӗ пек, хирӗҫ усал та пӗлмен ҫил-тӑвӑл хӑрушшӑн вӗресе килнӗн туйӑнать.

Керче хӑрушӑран та хӑрушӑрах хыпарсем килеҫҫӗ. Фашистсем Севастополь ҫине бомбӑсем пӑрахнӑ. Сывлӑшран Симферополь ҫине те тапӑннӑ — унта тревога пулнӑ, теҫҫӗ. Ку ӗнтӗ ҫывӑхрах пулнӑ…

Вӑрҫӑн малтанхи кунӗсенче Володя пуҫне репродуктор ҫумнех хурса, тимлесе радио итленӗ чух, тӑшмана чарса, каялла хӑвалама пуҫлани ҫинчен, тӑшман пурне те пӑрахса тарни ҫинчен, пирӗн ҫарсем хӗрлӗ ялавсемпе фашистсен парӑннӑ хулисен урамӗсем тӑрӑх утни ҫинчен каласа парассине кӗтнӗ. «Тӑхта, асту, — тенӗ Володя хӑйӗн юлташӗсене, — вӗсем малтанлӑха ҫеҫ ҫапла, пирӗннисем пухӑниччен…» Анчах ҫӗнӗ кун — ыран пуҫланнӑ, радио ҫаплах кӗтнӗ хыпара пӗлтермен. Хыпарсем кунсерен хӑрушӑрах та хӑрушӑрах пулнӑ. Тӑшман аслӑ Совет ҫӗршывне шаларах та шаларах кӗнӗ.

Ашшӗ халӗ яра куна портра ӗҫлет. Порта ятарласа панӑ хутсӑр кӗртмеҫҫӗ. Хапха умӗнче часовойсем тӑраҫҫӗ. Володя халӗ ашшӗне час-час курмасть, мӗншӗн тесен ашшӗ киле сайра хутра ҫеҫ, ҫывӑрма кӑна килет.

Совет Информаци бюровӗ тӑшмансем Минска ҫавӑрса илни ҫинчен пӗлтерсен, Володя кампа та пулин, хӑйне ӑнланакан тата мӗн пулса иртнине ӑнлантарса пама пултаракан ҫынпа калаҫса пӑхма кирлине туйрӗ. Юлия Львовна патне каяс мар-ши тесе те шутласа пӑхрӗ, анчах темшӗн именчӗ.

Володя, хурлӑхлӑ минутсенче пӗрре ҫеҫ мар пулӑшу панӑ авалхи тусне — Кирилюка аса илчӗ те ун патне кайрӗ.

Анчах кантӑкӗ ҫине урлӑ-пирлӗ хаҫат хучӗ ярӑмӗсем ҫыпӑҫтарнӑ гостиница алӑкӗ умӗнче халӗ янӑравлӑ сасӑллӑ ҫирӗктӑррисем юрламаҫҫӗ ӗнтӗ. Кирилюк хӑй те таҫта кайнӑ.

Володя, ҫаврӑнакан алӑка иккӗленсе тӗртрӗ те, сулхӑн та ҫурма-тӗттӗм вестибюле кӗрсе кайрӗ. Пукансемпе дивансем ҫинче ҫар ҫыннисем, моряксем лараҫҫӗ, хӑшӗсем сӑмахлаҫҫӗ, хӑшӗсем выртнӑ, тӗлӗреҫҫӗ, ӑҫта килчӗ унта чемодансем, баулсем купаланӑ. Паллакан швейцар Володьӑна курсан:
— Вӗҫтер, вӗҫтер кунтан, мӗнле кӗнӗ, ҫаплах тухса кай! — тесе кӑшкӑрса пӑрахрӗ.

— Кирилюк ӑҫта? — ыйтрӗ Володя.

— Доброволец пулса халӑх ополченине кайрӗ… Ҫиректӑррисене те сроксӑр отпуска кӑларса ячӗ…

Володя киле салхуллӑ таврӑнчӗ. Вӑл хӑй сӗтел ҫинчи япаласене аяккалла илсе хурса, ытлашши тӑрӑшса тирпейлеме пуҫларӗ. Евдокия Тимофеевна ывӑлин куҫӗсем темле ялтӑртатнине асӑрхарӗ те, пӑшӑрханса:
— Эсӗ мӗн, Вовка, шухӑша кайнӑ? — тесе ыйтрӗ.
— Эс, тархасшӑн, халӗ ан ухмахлан…

— Итле-ха, анне, — терӗ Володя, амӑшӗ умне чарӑнса, хулпуҫҫипе питҫӑмартине хытӑ сӑтӑрса, — часах эпӗ вунтӑватӑ ҫул тултаратӑп, пурнӑҫ манӑн усасӑр иртет.

— Мӗнле усӑсӑр? — тарӑхса кайрӗ амӑшӗ. — Лайӑх вӗренме пуҫларӑн, Артека кайса килтӗн, пурте сана мухтама пуҫларӗҫ, а эсӗ — «усӑсӑр»!

— Ӑнлан, анне… Ку ахаль, ача-пӑча ӗҫӗ. Кӑна эпӗ хам мар, ыттисем мана валли тунӑ. Ачасем — пионерсем вӗренес енӗпе юлташсене хӑваласа ҫитме пулӑшрӗҫ, эсӗ те аттепе — хӑвӑр енчен… Артека гороно ячӗ. Вӑт эпӗ хам, ӑнлантӑн-и, анне, — хам эпӗ нимӗн те туман-ха.

— Сан ҫулхи ача мӗнех тума пултартӑр вара? Лайӑхрах вӗрен, пире килти ӗҫе тума пулӑш, пионерсем задани парсан — тӗплӗ ту. Ҫакӑ сан пулӑшу пулать те, тата сана мӗн кирлӗ?

— Э, анне, — аллипе сулчӗ Володя, кӳренсе. — Калаҫу ун ҫинче мар. Финн вӑрҫи пынӑ чух, так-сяк, килте ларнӑ. Тӗрӗссипе каласан, пӗрре Донченкопа иксӗмӗр кӑшт ҫеҫ тараттӑмӑр, анчах вӑрҫӑ пӗтрӗ. Халӗ вӑрҫӑ вӑраха каять пулас… Пӗтӗм халӑх ҫапӑҫма кайрӗ, мобилизаци пырать… Кайӑкҫӑ Кирилюк та ополчение кайнӑ. Манӑн ҫакӑнтах юлмалла-и?.. Акӑ атте килсенех, хӑйпе пӗрле илсе кайма ыйтатӑп… Е хӑй мана флота ятӑр. Ямасан, килтен таратӑп.

— Аннӳне ҫавӑн пек калама мӗнле намӑс мар сана? Аҫуна каласа кӑтартсан…

— Эп ӑна хамах каласа паратӑп.

Комсомолецсен пухӑвӗнчен Валентина килчӗ. Вӑл та халӗ кунӗ-кунӗпех килте пулмасть. Ӗшеннӗ Валентина, ывӑннӑ урисемпе аран-аран пусса, пукан ҫине пырса ларчӗ те, стена ҫумӗнчи ҫекӗл ҫинчен алшӑлли туртса илсе, тарланӑ пичӗпе тусанланнӑ мӑйне шӑлма тытӑнчӗ.

— Малтан ҫӑвӑнсам ӗнтӗ, — терӗ ӑна амӑшӗ.

— Тӑхта-ха, анне, сывлӑш ҫавӑрма пар… Эпир паян шкул ачисемпе пӗр эшелон пушатрӑмӑр. Пирӗн комсомол субботникӗ пулчӗ. Ох, ывӑнтӑмӑр та, вӑт ывӑнтӑмӑр! Пусма ҫине хӑпарнӑ чух, урасене, тупата, чӗркуҫҫинчен тытса ҫӗклерӗм: утмаҫҫӗ, хӑть те мӗн ту…

Володя ун ҫине кӑмӑлсӑрланса пӑхса илчӗ. Вӑл аппӑшӗ хӑй ывӑннипе мухтаннине курать, ӗшеннине юри кӑтартса хӑйне: акӑ пӑхӑр, мӗнле эпӗ ӗҫлерӗм, тенӗ пек тыткалать.

— Ыран, — тӑсрӗ сӑмахне Валя алшӑллипе сулласа, — ыран, анне, пирӗн комсомолецсем Войков ячӗпе тӑракан заводри тата обогатительнӑйри комсомолецсем Пулӑҫсоюза кайма направлени илеҫҫӗ. Тетелсем типӗтме, юсама. Унта хӗрарӑмсене пулӑшас пулать, вӗсен арҫыннисем ҫара кайнӑ.

Володя халӗ сӗтел патӗнчи хыҫсӑр пукан ҫине ларса, аппӑшне тимлесех итлеме пуҫларӗ.

— Сире аван! Эсир комсомолецсем ӗнтӗ. Сире пур ҫӗре те яраҫҫӗ, — ӑмсанчӗ Володя.

— Эсир, пионерсем, мӗншӗн ҫывӑратӑр? — ответлерӗ аппӑшӗ. — Авӑ, паян эпӗ чугун ҫул ҫинчи ачасем вокзалта хуҫӑк-ҫӗмрӗк тимӗр-тӑмӑр татӑкӗсем пуҫтарнине куртӑм. Халӗ ӗҫ пурин валли те ҫитет. Эсӗ альбомпа аппаланатӑн.

Володя хӗрелсе кайрӗ.

— Пӗлес тетӗн пулсан, ку альбом мар, дневник. Манран ыйтмасӑр, эпӗ ирӗк памасӑр илтӗн пулсан, лайӑхрах пӑхас пулатчӗ сан. Эс хӑвна кура калатӑн пулас. «Альбом!» Эп унта Информбюро пӗлтернине ҫырса пыратӑп. Кайран, вӑрҫӑ пӗтсен, малтанхи кунран пуҫласа, пӗтӗм вӑрҫӑ истори пултӑр тетӗп. Ӑнланаймастӑн пулсан, хӑвна тивменнине тӗкӗнме те кирлӗ мар.

Володя ҫилленсе, пӳлӗмрен тухрӗ те, пусма тӑрӑх килхушшине чупса анчӗ.

Пӗр виҫ-тӑват минутран вӑл хӑйӗн тусӗ Володя Киселевский пурӑнакан ҫуртӑн кантӑкӗсем патне те ҫитрӗ. Вӑл ши! шӑхӑрчӗ те ҫавӑнтах пӳлӗмрен такам пӳрнисемпе кантӑка хӑвӑрт шакканине илтрӗ. Киселевский Володьӑна кӗр тесе аллипе сулать, анчах Володя Дубинин ӑна кунта тух тесе, пӳрнипе ҫӗрелле кӑтартрӗ.

Киселевский тухсан:
— Эсӗ Тимур ҫинчен вуланӑ-и? — тесе ыйтрӗ Володя.

— Вӑл хӑй командипе ӗҫлени ҫинчен-и?

— Ара ҫав, Гайдарӑн. Астӑватӑн-и, ашшӗсем фронта кайнисенне мӗнле пулӑшнине? Атя эпир те ҫавнашкал тӑвар.

— Эп мӗнле тумаллине пӗлместӗп.

— Эпӗ хам та лайӑх пӗлместӗп, анчах мӗн те пулин тӑвас килет. Асту, эп сана малтанах систеретӗп, Киселевский: таратӑп та, ӗҫӗ те пӗтрӗ.

— Ӑҫта таратӑн?

— Ӑҫта пултӑр тата, фронта!

— Ҫул ҫинче сана тытаҫҫӗ, — ним иккӗленмесӗр каларӗ Киселевский.

Ӗҫӗ ансатран та ансат пулмалла пек: военкомата кӗрсе, мобилизаци повесткисене янӑ адрессене пӗлмелле те, тӳрех ҫав килсене кӗрсе, пионерла салют парса, саламласа, ак ҫапла каламалла пулнӑ: «Здравствуйте! Эпир пионерсем, пирӗн Тимур бригади пур, эпир ҫав бригадӑран. Эпир сире пулӑшас тетпӗр. Калӑр-ха, мӗн кирлӗ сире?» Анчах кун пек пулас ҫук ҫав. Аюк, теме пуҫлӗҫ: тавтапуҫ, пире ним те кирлӗ мар, тейӗҫ. Ку — ӗҫ ӑнса пырсан ҫеҫ ҫапла пулӗ-ха. Кулма та пултараҫҫӗ: тупӑннӑ помощниксем! — тейӗҫ. Хӑваласа кӑларма та пултараҫҫӗ: сире кӗтсе лараттӑмӑр! — тейӗҫ. Гайдар Тимурӗ пек вӑрттӑн тусан, хальхи вӑрҫӑ вӑхӑтӗнче кӑмӑлсӑр ӗҫ пулма пултарать. Комсомолецсен истребительнӑй отрячӗ аллине лекӗн тата; ҫавӑрса илӗҫ те: ҫын килхушшисенче, пусмисем ҫинче мӗн шӑршласа ҫӳретӗн? — тейӗҫ. Йӗри-тавра шпионсем ҫинчен калаҫаҫҫӗ. Володя хӑй те пӗр-пӗр диверсанта тытма ӗмӗтленет, кашни иртсе-ҫӳрекен шанчӑксӑр ҫын ҫине тимлӗн пӑхать.

Ҫук, халӗ вӑрттӑн хӑтланма юрамасть. Ҫавӑнпа Володя Юлия Львовна патне кайрӗ.

Каникул вӑхӑтӗнче шӑпланнӑ шкул картишне кӗрсен, Володя каллех вӗренес килнине туйрӗ. Кашни ир ҫӗнӗрен шӑнкӑрав шӑнкӑртаттарма пуҫласан, кун шкул расписанийӗ тӑрӑх пырсан, кашни минутра ӗҫ, заняти пулсан, йӗри-тавра пӗр класри ачасем пуҫтарӑнсан, пионер пӳлӗмӗнче сборсем пуҫлансан, халӗ тупма ҫук Жора Полищук вӑрҫӑ ҫинчен каласа парсан, тен, чӗре те лӑпланӗччӗ. Анчах ҫавӑнтах: халӗ парта хушшине ларса, уроксене хатӗрлесси, каласа парасси пулмасть пулӗ. Халӗ вӗренӳ пуҫа кӗрес ҫук: мӗнпур шухӑш вӑрҫӑ ҫинче ҫеҫ, шухӑшлать Володя.

Ҫапах та Юлия Львовна, яланхи пек лӑпкӑ, анчах куҫхаршисене ҫеҫ кӑшт чӗтреткелесе, — кун пеккине ӗлӗк Володя асӑрхаманччӗ — Володьӑна итлесе пӗтерсен, хӑйӗн хӑнӑхнӑ, пӗр пек илемлӗн янӑраса илтӗнекен сассипе калаҫма пуҫласан, вӑл кӑштах лӑпланчӗ.

— Хаклӑ Дубинин, — терӗ Юлия Львовна, — ӑнланатӑп, сана халӗ вырӑнта ларма хӗн. Анчах эсӗ ан васка. Ку аслӑ вӑрҫӑ. Паллах, вӗсем пире нихҫан та ҫӗнес ҫук — эпӗ ҫакна ҫирӗп ӗненетӗп. Анчах пирӗн вӑя упрас пулать. Кунсерен пирӗн вӑй хутшӑнӗ. Анчах сан пеккисем унта, фронтра, кирлӗ мар, ӗнен мана. Кунта пулӑшас тени аван ӗҫ. Эпӗ ырлатӑп! Светлана сан пата та, ытти ачасем патне те каясшӑнччӗ, ӗҫлеме пуҫласшӑнччӗ.

— Анчах мӗнле пуҫлас-ха?

— Кам ҫырнине маннӑ, вуласса вуланӑччӗ…

«Чи йывӑрри — ӗҫе пуҫласси. Ҫав йывӑрлӑха ҫӗнтерме пӗр мел ҫеҫ пур: пуҫласси» — тенӗччӗ унта. Вара вӗсем пуҫларӗҫ.

Малтан Володя пӗчӗккисемпе калаҫу ирттернӗ чух ыйту лартма юратакан, пӗрре тата Володьӑран: ху мӗнле вӗренетӗн-ха эсӗ, тесе ыйтакан Илюша Сыриков ашшӗн, ҫар морякӗ Сыриков ҫуртӗнчен пуҫларӗҫ. Илюша килте пӗчченехчӗ. Вӑл хӑйсем патне пионерсем килнине курсан, малтан хӑраса ӳкрӗ, пӳлӗме кӳртесшӗн пулмарӗ, унтан Володьӑна курчӗ те, палласа:
— Эсӗ пире Чкалов ҫинчен каласа панӑччӗ. Эсӗ мана карап туса паратӑн-и? Сӑмах панӑччӗ вӗт? — терӗ.

Ҫав кунах Володя сӗтелӗ ҫинчен чи лайӑх миноносец ҫухалчӗ. Тепӗр кунне Володя вут сыппинчен ӑста ҫавӑрса тунӑ крейсер тахӑш еннелле ишсе кайрӗ. Пилӗк кун та иртмерӗ, сӗтел ҫинчи флотили саланса кайрӗ. Володьӑн пӗтӗм ушкӑнӗ — карапӗсем, илемлӗ «Хӗрлӗ Спартак» линкор таранах, пур эсминецсем, тральщиксем, хупӑран касса тунӑ шыв айӗнче ҫӳрекен кимӗсем, — пурте кирлӗ пулчӗҫ, тарават Володя пурне те ашшӗсем ҫара кайнӑ ачасен шанчӑклӑ аллине пачӗ. Кантӑк витӗр е уҫнӑ калиткерен дежурнӑй пионерӑн хӗрлӗ галстукне курсанах, ачасем:
— Володя пионер ӑҫта? Паян килет-и? Тата хӑҫан килет вӑл? — тесе кӑшкӑрнӑ.

Ҫакнашкал та пулнӑ: каҫпала Светлана Смирнова чупса пынӑ та Евдокия Тимофеевнӑна вӑтанкаласа:
— Сирӗн Володьӑна паян тата Пирогов урамне кайса килме ирӗк парсамӑрччӗ, тархасшӑн, — тенӗ.
— Унта Сережа Стрельченко пур, унӑн ашшӗ танкист… Вӑл пӗрмай макӑрать, Володя пырса, карап юсаса парасса кӗтет. Ҫывӑрма та выртасшӑн мар. Амӑшӗ ман пата пычӗ.

Володя Пирогов урамне утнӑ.

Июлӗн 3-мӗшӗнче ир-ирех Володьӑна Валя тӑратрӗ.

— Тӑр-ха, тӑр… Анчах хуллен, — терӗ Валя, Володьӑна хӗвелпе пиҫнӗ хулпуҫҫинчен лӑскаса, хӑй пӗтӗм пӗвӗпе ҫаплах репродуктор ҫакӑнса тӑракан кӗтесселле туртӑнать. — Вӑран тенӗ сана, Володька, илтетӗн-и? Сталин калаҫать.

Володя труках сиксе тӑчӗ. Ыйхи хӑй витӗннӗ простынипе пӗрлех сирӗлсе кайрӗ. Ҫара урисемпе илтӗнми пуса-пуса, громкоговоритель патне чупса пычӗ. Ӑна ҫӳлех хӑпарма ӗлкӗреймен ирхи хӗвел пайӑркисем ҫутатаҫҫӗ. Пӗчӗкскер, вӑл Артек хӗвелӗпе пиҫсе, мӑйӑр тӗслӗ пулнӑ, тӗсне ҫухатнӑ ҫӳҫлӗ, тин тӑнипе ӑшӑскер, аппӑшӗ кӑшт ҫеҫ хускалсан та, итлеме ан кансӗрле тесе, аллипе сулать; хӑй вӑл ҫак сехетре пӗтӗм ҫӗршыв — пӗр хӗрринчен теприне ҫити — итлекен сасса итлет те итлет. Вӑл ҫӗршыври ытти пур ҫынсем пекех, ҫак сасса пӗтӗм чӗри, чунӗ патне йышӑннӑ.

Сталин юлташ калаҫнӑ.

Володя, куҫне пӗр хупмасӑр, Сталин сӑмахӗсене илсе ҫитерекен, варинкке евӗрлӗ хура турилкке ҫине пӑхать.

Ним тапранмасӑр хытса итлекен, шӑп пулнӑ класра питӗ ӑслӑ учитель пек васкамасӑр, татӑклӑн та витӗмлӗ калаҫать Сталин, Совет Союзӗн гражданӗсем Хӗрлӗ Ҫарпа тата Хӗрлӗ Флотпа пӗрле кашни шит Совет ҫӗрне сыхлама тивӗҫ, тет вӑл, тылра Хӗрлӗ Ҫара мӗнле пулӑшмаллине тата вӑрҫӑ вӑхӑтӗнче ҫӗнӗлле мӗнле ӗҫлемеллине вӗрентет. Вӑл пурне те хаяр та чее тӑшманпа ӑна хӗрхенмесӗр ҫапӑҫма чӗнет.

— Тӑшман йышӑннӑ районсенче партизан отрячӗсем организацилемелле… — терӗ те Сталин, Володя хӑвӑрт ашшӗ хӑй ҫамрӑк чухне ӳкерттернӗ портрет ҫине пӑхса илчӗ.

— Юлташсем! Пирӗн вӑйсем ҫав тери нумай, — тет Сталин. — Мӑнкӑмӑлланса кайнӑ тӑшман ҫакна часах курса ӗненӗ… Пирӗн халӑхӑн миллионлӑ массисем ҫӗкленсе тухӗҫ… Кашни хуларах, ӑна тӑшман пырса тапӑнас хӑрушлӑх пулсан, пирӗн халӑхӑн ҫавнашкал ополчени тӑвас пулать, Германи фашизмне хирӗҫ пыракан пирӗн Отечественнӑй вӑрҫӑра хамӑрӑн ирӗклӗхе, хамӑрӑн чыслӑха, хамӑрӑн ҫӗршыва хамӑрӑн кӑкӑрсемпе хӳтӗлес тесе, ӗҫҫыннисене пурне те кӗрешӗве ҫӗклес пулать.

Сталин сӑмахне вӗҫлерӗ. Евдокия Тимофеевна ассӑн сывласа илчӗ:

— Ох, питӗ нумай тӑрӑшмалла пулать ӗнтӗ унӑн! Пӗтӗм халӑх ҫинчен те, пирӗн ҫинчен те, кашни ҫын ҫинченех шухӑшлас пулать-ҫке. Сывӑ кӑна пултӑрччӗ ӗнтӗ хаклӑ ҫыннӑмӑр…

Володя, сасӑ тӑвас мар тесе ҫаплах чӗрне вӗҫҫӗн утса, громкоговоритель патӗнчен хӑй кровачӗ ҫине кайса ларчӗ. Ӑна ҫаплах пӳлӗмре Сталинӑн лӑпкӑ та кӑмӑллӑ сасси илтӗннӗ пек, Сталин кашни ҫынпах уйрӑммӑн калаҫнӑ пек туйӑнчӗ.

— Хӑй, кӳршӗ евӗр, хӑнана килсе кайнӑ пекех пулчӗ, — Володя шухӑшне сиснӗ пек каларӗ амӑшӗ, — халӗ пурте паллӑ ӗнтӗ…

Володя ҫак кунсенче хӑй шухӑшлани ҫинчен халех кампа та пулин канашласа пӑхма кирлине туйрӗ; тем пулсан та, ашшӗне курмаллах унӑн.

Анчах Никифор Семенович управленинчен ӗнтӗ эрне хушши тухман.

— Анне… — терӗ Володя. — Эс кирек мӗн ту, анчах эпӗ халех порта, атте патне кайса килетӗп. Мӗнле те пулин кӗрсе кайӑп…

Ӗнер ҫумӑр ҫунӑ та ирӗ калама ҫук уяр тӑрать. Ҫуртсен, йывӑҫсен, юпасен тӗксӗм мӗлкисем уҫҫӑн палӑрса выртаҫҫӗ. Сывлӑш тап-таса, Володя килхушшине тухсан, ӑна Сталин сӑмахӗсем унӑн чунне ҫеҫ мар, пӗтӗм тавралӑха янках уҫса янӑн туйӑнчӗ.

Володя килхушшинчен тухма та ӗлкӗреймерӗ, калитке умӗнче ӑна хирӗҫ пӗчӗк хура мӗлке кусса пычӗ. Вӑл йытӑ каҫса кайса вӗрнине илтрӗ. Ҫавӑнтах ун кӑкри ҫине ӑшӑ та лапсӑркка йытӑ ыткӑнчӗ те йӗпе чӗлхипе сӑмсине ҫуласа илчӗ.

— Бобик, Бобик! — савӑнӑҫлӑн кӑшкӑрса ячӗ Володя, кулса, йыттине хӑй ҫумӗнчен сирсе яма тӑрӑшса.

Бобик ҫаплах ун ҫине сикет, тем пулсан та питне ҫулама тӑрӑшать. Володя йытта кӑштах сирсе ячӗ те, ашшӗне кӗтсе илме, урама чупса тухрӗ. Бобик килсе тухни яланах ашшӗ таврӑннине пӗлтернӗ.

Чӑнах та, калинккерен тухсанах Володя ашшӗне курчӗ. Никифор Семенович ҫак кунсенче начарланса кайнӑ. Хӗвелпе пиҫнӗ пичӗ ӗшеннӗ сӑнлӑ пек, куҫхупаххисем, ӗнертенпе ҫывӑрма выртман ҫынӑнни пек, шыҫса хӗрелсе кайнӑ, хӑйсем вара йӑлтӑртатса ҫеҫ тӑраҫҫӗ. Анчах Володя кӑшт ҫӳлерех пӑхрӗ те, ашшӗн тинӗс картузӗ ҫинче ӗлӗкхи суту-илӳ флочӗн значокне мар, «ылттӑн краб» текен Тинӗс ҫар флочӗн хӗрлӗ ҫӑлтӑрлӑ гербне курчӗ.

— Атте, эсӗ мӗн? Мобилизацилентӗн-и элле?

— Флота каятӑп, ывӑлӑм. Паянах ҫула тухса каятӑп, сирӗнпе сывпуллашма килтӗм. Сталина илтрӗн-и? А, Вовка? Епле каласа пачӗ!.. Эсир кунта мӗнле пурнатӑр? Аннӳ, Валя мӗнле?

Тепӗр ҫур сехетрен амӑшӗ Никифор Семеновича инҫетри ҫар ҫулне тухса кайма хатӗрлеме пуҫларӗ. Ӗлӗк санитарнӑй поезд ҫинче тӗл пулнӑ Никифор Дубининпа пӗрле нумай пурӑннӑ хыҫҫӑн, Евдокия Тимофеевна упӑшкине тытса чарма, капла ан ту тесе ӳкӗтлеме, унпа тавлашма усӑсӑррине аван пӗлет.

Пӗрре ҫеҫ мар вӑл упӑшкине хӑрушӑ ҫула, ҫапӑҫӑва ӑсатнӑ, тинӗс тӑрӑх ҫӳреме кӑларса янӑ. Кашнинчех вӑл упӑшкишӗн хӑранине пытарайман, анчах ирӗксӗрех ҫав вӑйлӑ, лӑпкӑ та хӑюллӑ ҫынпа мухтаннӑ; ун упӑшкишӗн, арҫын тума тивӗҫлӗ ӗҫ хӑй совӗҫӗ чӗнни пулнӑ. Евдокия Тимофеевна пӗлет, малашне канӑҫсӑр, чи хӑрушӑ, пуҫран тухман йывӑр шухӑшлӑ, телейсӗр кунсем пуҫланаҫҫӗ. Вӑл аван пӗлет, ӑна пурӑнма та йывӑр пулать, анчах Евдокия Тимофеевна ӑнланать: ҫапла кирлӗ, халӗ урӑхла пулма пултараймасть.

Володя амӑшӗ макӑрасса, ашшӗне хӑвӑн ирӗкӳпе ҫар флотне ан кай, тесе ӳкӗтлессе кӗтнӗскер, халӗ амӑшӗн темпе витӗннӗ пек курӑнакан тӗксӗмленнӗ сӑн-пичӗ ҫине сума суса, юратса пӑхать. Амӑшӗ ашшӗ япалисене — кӗнекесене, сухал хырмалли хатӗрсене, ҫемье ӳкерчӗкне чемодана вырнаҫтарса хурать. Валентина ашшӗн кӗпе-йӗмне якатрӗ, таса тельняшкине тирпейлесе хучӗ.

Володя ашшӗ патӗнчи диван ҫине вырнаҫса ларчӗ. Ашшӗ кӗнекесене, хутсене пӑхса тухрӗ, хӑшне-пӗрне аяккалла уйӑрса хучӗ, Володя майлӑ вӑхӑт тупса, Никифор Семеновича:
— Атте… ман пысӑк ыйту пур, — терӗ шӑппӑн.
— Анчах эс вӗҫне ҫитичченех итле…

— Итлетӗп, Вова, — сасӑ пачӗ ашшӗ, хучӗсене пӗр вырӑнтан тепӗр вырӑна хурса.

— Анчах эсӗ, атте, кулмасӑр итле, малтанах калаҫса татӑлатпӑр, шӳт тумасӑр.

— Халӗ шӳт тумалли вӑхӑт мар, ачам! — Ашшӗ кӗнекисене аяккалла тӗртрӗ. — Ну, кала, мӗнле ӗҫ сан?

— Атте, ырӑ ҫын пулсамччӗ, тархасшӑн, илсе кай мана хӑвпа пӗрле!

— Вӑт, вӑт! — илтӗнчӗ сӗтел патӗнчен амӑшӗн сасси. — Ҫак кунсенче ҫавӑн ҫинчен ҫеҫ калаҫать. Таратӑп тесе хӑратать тата.

— Ӑҫта тарасшӑн? — тӗлӗнчӗ ашшӗ.

— Ҫар флотне. Сан патӑнта юнга пулатӑп. Ишме эпӗ пӗлетӗп — ку пӗрре. Стрельбищӗне ҫӳресе, ҫавӑнта пӑшал пеме часах вӗренетӗп — ку иккӗ.

— Чи малтан, ӗҫсем шут енне кайрӗҫ пулсан, санӑн иккӗ мар, пӗрре те ҫурӑ ҫеҫ тухрӗ, мӗншӗн тесен, пӑшал пеме вӗренме сӑмах паратӑн анчах-ха, — ответлерӗ ашшӗ. — Тепӗр тесен, сан валли унта ӗҫ те ҫук. Кунта, килте усӑллӑрах пулӑн тесе шутлатӑп эпӗ. Хуҫа пулан. Арҫын вӗт!

— Мӗн эс, атте, каллех кулатӑн, эпӗ шӳт тумасӑр калатӑп…

— Эпӗ те, Владимир, шӳт тумастӑп.

— Чӑнах та, мӗн тума кирлӗ эс унта? — калаҫӑва хутшӑнчӗ Валентина. Унтан шӑппӑн: — пӗрре ҫурӑ моряк, — терӗ.

— Эс иккӗ те мар, пӗрре ҫурӑ та мар, сан шарламасан та юрать! — пат татса хучӗ ӑна Володя.

Пӑлтӑрта Бобик вӗрме пуҫларӗ. Пусма ҫинче ура сассисем илтӗнчӗҫ. Алӑка шаккарӗҫ. Володя алӑк уҫма утрӗ те ҫавӑнтах зала кӗчӗ:

— Гриценко мучи килчӗ! Ваня та! — кӑшкӑрчӗ вӑл.

— А, килӗрех, килӗрех! Шӑп ӑсатма ҫитрӗр…

Иван Захарович Гриценко ытлашши калаҫма юратман, именчӗк ҫын пулнӑ. Вӑл кӗрсенех пӗтӗм хваттере пулӑпа табак шӑрши сарӑлчӗ. Никифор Семеновичпа Иван Захарович диван ҫинче васкамасӑр калаҫса ларнӑ вӑхӑтра, Володя пӗр кӗтесре хӑйӗн авалхи тусӗпе сӑмахларӗ:

— Ваня, Сталин мӗн каланине илтрӗн-и?

— Паллах илтнӗ.

— Эпӗ ун сӑмахӗсене дневника ҫырса хутӑм. Ак мӗнле каларӗ вӑл: «Мӗнпур халӑх вӑйне пухса тӑшмана хирӗҫ тӑмалла!»

— Эпӗ ҫырмасӑрах пурне те астӑватӑп.

— Эпӗ те астӑватӑп. Анчах ку истори валли. Совинформбюро пӗлтернине эп пурне те ҫырса пыратӑп.

— Кӑтарт-ха.

— Кайран кӑтартӑп, унта ӑнланмаллах мар: эп кӑранташпа ҫырнӑччӗ, ҫиелтен чернилпа ҫырса тухсан, кӑтартӑп.

— Ну мӗнле унта сирӗн, Кивӗ Карантинта?

— Пирӗн унта ытлашши нимех те палӑрмасть, ак Хӑмӑш-Бурунра йӗри-тавра маскировка туса тултарнӑ та, халӗ паллама та ҫук…

— Ҫапла, — ыйтрӗ Гриценко мучи Никифор Семеновичран, — эппин, каялла каятӑн? Ҫар флотне? Ҫамрӑк чухнехи пек…

— Ҫапла, хамӑн боевой Хура тинӗс флотне, — ответлерӗ Никифор Семенович. — Эпӗ демобилизациленни вунтӑватӑ ҫул иртрӗ ӗнтӗ. Хам ирӗкпе каяс тесе, эпӗ тӳрех заявлени патӑм, анчах портри ӗҫсем чарса тӑчӗҫ. Ярасшӑн марччӗ. Паян, Сталин юлташ хӑй сӑмахне вӗҫлесен, кунта эп пӗр кун та пурӑнмастӑп, терӗм пурне те. «Кирек мӗн пулсан та, ярӑр, терӗм». Ячӗҫ. Хамӑн миноносец ҫине яма ыйтас шухӑш пур-ха ман. — Вӑл Гриценко патнелле тайӑлса, шӑппӑн калаҫма пуҫларӗ:  — Иван Захарович, тӑван тесе, тус тесе, кунта асӑрхакала… Хам ҫемьене сана шанса хӑваратӑп. Шанчӑк сан ҫинче.

— Шан, Никифор. Ишсе ҫӳре, ҫапӑҫ, кил ҫинчен ан шухӑшла. Ҫемйӳне хам астӑвӑп — вӑл-ку пулсан, пӑрахмӑпӑр.

— Тархаслатӑп, Вовкӑна хытӑрах асту, вӑл фронт ҫинчен ытлашширех те шухӑшлама пуҫларӗ. Пит ҫивӗч ача. Эс ӑна ҫирӗпрех тыткала…

— Ун ҫинчен ан шухӑшла — тыткалӑпӑр.

Каҫхине Дубининсем, Гриценкосемпе пӗрле, Никифор Семеновича ӑсатма кайрӗҫ. Ашшӗ хӑйне маттур, ҫар ҫынни пек тыткалать; унӑн йӑлинче ҫар моряксене палӑртакан харсӑр паттӑрлӑх ҫӗнӗрен палӑра пуҫларӗ. Вӑл пӗрре хӗрӗ ҫине, тепре ывӑлӗ ҫине пӑхса илет; ҫынсем хӑй ҫине пӑхнине кура, савӑнакан, анчах ҫав вӑхӑтрах вӗсене чӑрмантарнӑшӑн, пӑшӑрхантарнӑшӑн вӑтанакан ҫын пек, кӑшт именкелесе кулать. Вӑл арӑмӗн шурса кайнӑ, хускалман сӑн-пичӗ ҫинчен куҫне илме тӑрӑшать, анчах арӑмӗ хӑй ҫине пӗр кун хушшинчех, тарӑн путнӑ куҫӗсене сиктермесӗр пӗрмай пӑхнине туять.

Вокзалти чан икӗ хут ҫапрӗ. Сывпуллашма тытӑнчӗҫ.

— Ну, телейлӗ ҫапӑҫмалла пултӑр, вунтӑххӑрмӗшӗнчи пекех, хастар ҫапӑҫ, — сунчӗ Гриценко мучи, Никифор Семеновичӑн аллине чӑмӑртаса. — Ӗҫ ӑнӑҫлӑ пултӑр, ыранхи адмирал!

— Ну, эсӗ те чипер юл… Сывӑ пул, ӗлӗкхи пулеметчик… Тен, сана та ӗлӗкхине асӑнма тивӗ, тен, генерала та ҫитӗн, — шӳт туса илчӗ те Никифор Семенович, куҫӗсемпе килтисем ҫине кӑтартса, шӑппӑн хушса хучӗ: хамӑр калаҫса татӑлнине ан ман эсӗ.

— Кун пирки ан иккӗлен, — ответлерӗ Гриценко. — Анчах эсӗ шӳт тума пӑрах-ха… Мӗн каларӑн эс ман ҫинчен? Ӗлӗкхи пулеметчик терӗн-и ҫав? Мӗн тетӗн, германскинче те, гражданскинче те пулнӑ. Кирлӗ пулсан, мана та черет ҫитсен, ман ҫул тухсан, эпӗ хирӗҫ мар — «максимкӑпа» пеме манман-ха. Халех пӗрремӗш номер пулма пултаратӑп.

Кондуктор шӑхӑртни илтӗнчӗ. Перрон ҫинче тӑракансем пурте ирӗксӗрех вагонсем патнелле туртӑнчӗҫ, ӑсатакансем вагон пусмисен карлӑкӗсенчен тытса, поезда тата кӑштах вокзалта чарса тӑратасшӑн пулнӑ пек туйӑнчӗ.

— Ну, асли тапранма сигнал пачӗ, — терӗ ашшӗ. — Сывӑ пул, Дуся!

Никифор Семенович арӑмне ыталарӗ, куҫхаршисене пӗрчӗ, татах чуптурӗ те, арӑмӗн аллисене хуллен хӑй хулпуҫҫи ҫинчен илчӗ. Унтан вӑл Валентинӑна икӗ питҫӑмартинчен чуптурӗ, кун хыҫҫӑн пӗшкӗнсе, Володьӑна алтупанӗнчен тытса пӑчӑртарӗ, тепӗр аллипе ывӑлне ыталаса, хӑй патнелле туртрӗ. Володя кӑштах ҫӗкленнӗ пирки чӗрне вӗҫҫӗн тӑчӗ те самантлӑха ун ури айӗнчен перрон ҫухалчӗ. «Ҫитӗн, ачам», терӗ те ашшӗ, ывӑлне тутинчен чуптурӗ. Володя чӗлӗм туртмалли табакӑн ӗлӗкрен хӑнӑхнӑ шӑршине, амӑшӗ апат умӗн юлашки хут ашшӗне хӑналанӑ слива настойки тутине туйрӗ. Володя пӑшӑлтатса илме те ӗлкӗрчӗ:

— Атте, ну, ырӑ ҫын пулсамччӗ! Ну, илсе кай мана хӑвпа пӗрле.

Малтан вӗсем хыҫӗнче, ҫавӑнтах — ура айӗнчех йытӑ ҫухӑрни, нӑйкӑшни илтӗнсе кайрӗ те, Никифор Семеновичпа Володя хушшинче Бобик тӑватӑ урипех сывлӑша ҫӗкленсе, сикме пуҫларӗ.

— Пӑхӑр-ха, тархасшӑн, — кулса ячӗ Никифор Семенович, — тарса килчӗ вӗт. Вот тинӗс чунӗ! Эпӗ рейса кайнине сисрӗ. Ну, паллах, ӑҫтан унсӑр пуҫне кайӑн?.. Алла ил те ӑна, Вова, ҫирӗпрех тыт, атту ман хыҫҫӑн чупса поезд айне пулӗ.

— Ӑнланаймастӑп, хваттертен мӗнле тухнӑ-ха… Эп ӑна чӑлана хупса лартнӑччӗ, кантӑкне ватнӑ пулӗ ӗнтӗ, — терӗ амӑшӗ. Пӑравус хӑй мала кайса, аякран кая юлнисене чӗннӗ пек, хӑрӑлтатакан сассипе кӑшкӑрса ячӗ. Никифор Семенович тепӗр хут арӑмне васкаса чуптуса илчӗ те вагон пусми ҫине сиксе хӑпарчӗ. Бобик ҫакна курсан, хӑйне ҫавӑрса тытнӑ Володя аллинчен талпӑнса вӗҫерӗнме тытӑнчӗ.

Володя вӗрекен, хурлӑхлӑн нӑйкӑшакан Бобика хӑй ҫумне пӑчӑртаса, перрон ҫинче хускалмасӑр тӑрать. Вӑл ашшӗне вӑрҫа илсе каякан поезда аллипе те суллаймарӗ. Часах перрон пушанса, ҫаралса юлчӗ, шӑпланчӗ. Уйрӑлу хурлӑхне вӑйлӑлатса, ытти чугун ҫул йӗрӗсемпе вокзал тавралӑхне уҫса, поезд куҫран ҫухалчӗ. Хыҫалта такам хӳхлесе макӑрать. Евдокия Тимофеевна вӑрттӑн юхса тухнӑ куҫҫульне аллипе шӑлса илчӗ.

Пурте перрон ҫинчен хуллен тухса утрӗҫ. Володя, нӑйкӑшма чарӑннӑ, анчах пӗрмаях поезд кайнӑ ҫӗрелле ҫаврӑнса пӑхакан Бобика йӑтса, пуринчен кайран пычӗ. Вокзалтан тухсан, Володя йыттине ҫӗре антарчӗ те:
— Атя, Бобик. Пире илсе каймарӗҫ… — терӗ.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех