Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: II

Пай: Тытӑҫу

Автор: Антал Назул

Ҫӑлкуҫ: Куприн, Александр Иванович. Тытӑҫу: повеҫсем; вырӑсларан Антал Назул куҫарнӑ. — Шупашкар: Чӑваш кӗнеке издательстви, 1978. — 144–392 с.

Хушнӑ: 2019.12.13 01:05

Пуплевӗш: 150; Сӑмах: 2098

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Паллӑ мар

Салтаксем взводӑн-взводӑн хваттерсене саланчӗҫ. Плац пушанса юлчӗ. Ромашов, ним тума пӗлеймесӗр, пӗр хушӑ шоссе ҫинчех тӑчӗ-ха. Ҫулталӑк ҫурӑ офицер службинче акӑ вӑл, ҫак тапхӑрта миҫе хутчен тӳссе ирттермерӗ пуль ӗнтӗ ҫакнашкал пӗчченлӗх туйӑмне, миҫе хут ҫавӑра-ҫавӑра илмерӗ пуль ӑна ют, ыр сунман е пӑч сӳрӗк ҫынсем хушшинче ҫухалса кайнине паянхи каҫа ниҫта хурса пӗтерме ҫукки — питех те тертлентерекен тунсӑхлӑ туйӑм. Хӑй хваттерӗпе офицерсен пуххи ҫинчен шутласси уншӑн йӗрӗнкӗҫ. Пухура халь пуш-пушӑ; ик подпрапорщик пынӑ пулас та, сӑра ӗҫе-ӗҫе, пирус турта-турта, кашни шар ҫапмассеренех каҫӑхса кайса тупа тӑва-тӑва та ниҫта шӑнӑҫман сӑмахсемпе ятлаҫа-ятлаҫа, пӗчӗк, питӗ япӑх бильярдпа выляҫҫӗ пулӗ; пӳлӗмсенче начаркка кухмистер апачӗн пӑнтӑх шӑрши тӑрать — кичем!..

«Вокзала каятӑп, — терӗ хӑйне хӑй Ромашов. — Пурӗ-пӗрех».

Еврейсен чухӑн местечкинче пӗр ресторан та ҫукчӗ. Клубсем, ҫарӑн та, граждански те, чи мӗскӗн, чи юхӑнчӑк сӑн-питлӗ, ҫавӑнпа вокзал ниҫта канлӗх тупайман аптӑрашкисемшӗн час-часах йӑпанса айкканмалли те силленсе чӳхенмелли пӗртен-пӗр вырӑн пулса тӑрать, кунта тата картла выляма та май пур. Пассажир пуйӑсӗсем килнӗ ҫӗре унта дамӑсем те пыра-пыра тулаҫҫӗ, — провинцири сирсе сирӗлмен кичем пурнӑҫа кӑшт улӑштарнӑн туйӑнать пулас ҫакӑ ҫапах та.

Ромашов вокзала каҫхине, Прусси чикки умӗн кунта юлашки хут чарӑнакан курьер пуйӑсӗ ҫитнӗ тӗле ҫӳреме юратать. Ӑнланса пӗтермелле мар ытарайманлӑхпа пӑлханса сӑнать вӑл кукӑртан ҫил евӗр вирхӗнсе тухса, станци патне пӗтӗм хӑвачӗпе вӗҫтерсе килекен вӗр-ҫӗнӗ, пурӗ те пилӗк вакунлӑ ялтӑркка пуйӑса, унӑн хӑй умӗнчи рельсӑсем сивӗ ҫутӑ пӑнчӑсем пӑрахакан вутлӑ куҫӗсем мӗнле хӑвӑрт ӳссе пынине тата вӗсем еплерех хӑватлӑн ҫунма пуҫланине, ҫавскер, станцӑра чарӑнмасӑрах иртсе кайма хатӗр пеклӗн курӑнать пулин те, чӑшӑлтатса та кӗмсӗртетсе, мӗнлерех час чарӑнма пултарнине — «ыткӑнса пырса, ту хысакне ҫатӑрласа тытнӑ улӑп пекех», — шухӑшлать Ромашов. Хаваслӑ уяв ҫутисемпе ҫиҫекен вакунсенчен тӗлӗнсе каймалла шӗлепкеллӗ, калама ҫук чечен кюстюмлӑ хитре, капӑр, ачашка дамӑсем тухаҫҫӗ, тухаҫҫӗ чаплӑн тӑхӑннӑ, ним ҫинчен шухӑшламан мӑн кӑмӑллӑ, улпутла хытӑ саслӑ, французла та нимӗҫле калаҫакан, ирӗк хӑтланкӑҫлӑ та ӳркенчӗк кулӑллӑ штатски господасем. Ромашов ҫине вӗсенчен нихӑшӗ нихӑҫан, куҫ хӳрипе те пулин, ҫаврӑнса пӑхман, анчах вӑл хӑй вӗсенче темле ӗмӗрне лекме ҫук ҫепӗҫ капӑрчӑклӑ, каласа пама пӗлмелле мар питӗ чӑплӑ тӗнче татӑкне курать, пурнӑҫ унта — вӗҫӗмсӗр уяв, вӗҫӗмсӗр савӑнӑҫ…

Сакӑр минут иртет. Шӑнкӑрав янӑрать, пӑравус кӑшкӑртать — ҫиҫсе ялтӑракан пуйӑс станцирен хускалать. Перронпа буфетра ҫутӑсем васкаваррӑн сӳнеҫҫӗ. Ҫийӗнчех лапп хупласа лартать яланхи, кулленхи тӗксӗмлӗх. Кирек хӑҫан та лӑпкӑ, ӗмӗтлӗ тунсӑхпа вӑрахчен пӑхса ӑсатса ярать вара Ромашов аран палӑракан хӗлхем пулса каҫ тӗттӗмнелле путакан юлашки вакун хыҫӗнчи пӗр тикӗс сулланса кайнӑ хӗрлӗ хунара.

«Вокзала каятӑп», — шухӑшларӗ Ромашов. Анчах сасартӑк хӑй калушӗсем ҫине пӑхрӗ те чиккелекен намӑслӑхпа хӗрелсе кайрӗ. Пӗтӗмпех чуста евӗр ҫӑра та хура пылчӑкпа вараланнӑ, ӑшлӑхлӑ, йывӑр резина калушсемччӗ вӗсем. Кунашкал калушсене полкри кашни офицерах тӑхӑнать. Унтан вӑл арки вӗҫӗнче ситрелчӗк яраписем ҫакӑнса тӑракан, сӑранланса хытнӑ та тӑсӑлса вӑрӑмланнӑ йӑлӑсемлӗ хӑйӗн чӗркуҫҫи таран касса кӗскетнӗ, — ӑна та пылчӑка пулах, — шинелӗ ҫине пӑхса илчӗ те ассӑн хашлатрӗ. Иртнӗ эрнере, платформа тӑрӑх ҫав курьер пуйӑсӗ умӗпех иртсе пынӑ чух, пӗрремӗш класлӑ вакун алӑкӗнче вӑл хура кӗпе тӑхӑннӑ, питӗ илемлӗ, ҫӳллӗ те яштака дама тӑнине асӑрханӑччӗ. Лешӗ шӗлепкесӗрччӗ, ҫавӑнпа Ромашов унӑн ҫинҫерех кӑна тӗп-тӗрӗс сӑмсине, пӗчӗк те кӑп-кӑпӑш тулли тутине, пуҫӗ варрипе тӳп-тӳррӗн уйрӑлса ӳкнӗ, танлавне, куҫ харши вӗҫӗсемпе хӑлхисене хупласа, питҫӑмартисем ҫинех аннӑ хумлӑ-хумлӑ та йӑлтӑркка хура ҫӳҫне васкавлӑн, анчах уҫӑмлӑн курса юлма ӗлкӗрчӗ. Хӗрарӑм хыҫӗнче, ун хулпуҫҫийӗ урлӑ пӑхса, ҫутӑ костюмлӑ, мӑнаҫлӑ сӑнлӑ та Вильгельм императорӑнни пек ҫӳлелле кукӑртнӑ мӑйӑхлӑ, — кӑштах Вильгельм евӗрӗ те пурччӗ хӑйӗнче, — ҫӳллӗ пӳллӗ ҫамрӑк ҫын тӑратчӗ. Дама та Ромашов ҫине пӑхнӑччӗ, питӗ тимлӗн, ҫав тери тӑрӑшса пӑхнӑн туйӑнчӗ ӑна, ҫакна кура подпоручик: «Палламан хитре пике куҫӗсем ҫамрӑк офицерӑн яштака та имшерккерех кӗлетки ҫинче пӗтӗм кӑмӑлранах чарӑнса тӑчӗҫ», — шухӑшланӑччӗ хӑйӗн яланхи йӑлипе, ун умӗнчен иртсе пынӑ маййӑн. Анчах, вунӑ утӑмсем тунӑ хыҫҫӑн, Ромашов, илемлӗ дама куҫӗсене тепӗр хут тӗл пулас тесе, кӗтмен ҫӗртенех каялла ҫаврӑнчӗ те, хӗрарӑм та, ун ҫулташӗ те, ӑна хыҫӗнчен пӑхса, киленсе-исленсех кулнине курах кайрӗ. Вара Ромашв сасартӑк, тин ҫех шухӑшланӑ илемлӗ пуплевне ҫӗнӗрен аса илсе, хӑйне хӑй, хайӗн калушӗсене, шинельне, шуранка питне, ҫывӑхран куракан хевтесӗр куҫне, хайӗн яланхи сапаланчӑклӑхӗпе килпетсӗрлӗхне, айккинчен пӑхнӑ евӗр, тӗлӗнмелле уҫҫӑн кӑларса тӑратрӗ те, чӑтма ҫук вӑтаннипе чӗри ыратмаллах тарӑхса, тертлӗн хӗрелчӗ. Халӗ те пулин акӑ, ҫурхи каҫӑн ҫурма тӗттӗмӗнче пӗр-пӗччен пынӑ чух, вӑл ҫав иртнӗ намӑслӑхшӑн каллех, тепӗр хут намӑсланса, хӗрелсе кайрӗ.

— Ҫук, мӗн вокзалӗ пултӑр унта, — йӳҫенкӗ шанӑҫсӑрлӑхпа пӑшӑлтатрӗ Ромашов. — Пӑртак ҫӳретӗп те, унтан вара килелле…

Ака уйӑхӗн пуҫламӑшӗччӗ. Ӗнтӗрӗк ним систермесӗрех ҫарӑлчӗ. Шоссене хӳпӗрленӗ тирексем, ҫул ик енӗпе ларакан черепица виткӗҫлӗ, шурӑ, лутра ҫуртсем, сайра ҫынсен кӗлеткисем — пурте-пурте хуралчӗҫ, тӗсне те, перспективине те ҫухатрӗҫ; мӗнпур япала лаптака хура ӗмелке ҫех пулса юлчӗ, анчах кӳлеписем вӗсен кӗре сывлӑшра чеченнӗнех сӗмленсе тӑчӗҫ-ха. Хулан хӗвеланӑҫ енче шуҫӑм ялтӑраса хӗмленет. Вулканӑн хӗрсе кайнӑ, ҫулӑмпа явӑнакан ҫӑварӗнче шӗвӗ ылттӑн ҫунать тейӗн, кӑвакарчӑн тӗслӗрех йывӑр пӗлӗтсем йӑтӑнса анчӗҫ те, юн пек хӗрелсе те янтарь пек ҫуталса, хӗрхӗлтем кӑвак вутпа ялкӑшма пуҫларӗҫ. Вулкан ҫийӗн, бирюзапа аквамарин евӗр симӗсленсе, ҫурхи каҫӑн йӑп-йӑваш тӳпи ҫӳлелле купол пеклӗн мӑкӑрӑлса ҫӗкленнӗччӗ.

Пысӑк калушлӑ урисене аран-аран сӗтӗрсе, шоссепе васкамасӑр пынӑ май, Ромашов вӗҫӗмсӗрех ҫав асамлӑ пушар ҫине пӑхрӗ. Каҫхи ялтӑркка шуҫӑм хыҫӗнче ӑна яланах, мӗн ачаранах, темӗнле вӑрттӑн, ҫап-ҫутӑ пурнӑҫ пытарӑнса тӑнӑн туйӑнать. Унта, инҫетри-инҫетри пӗлӗтсемпе горизонтӑн тепӗр енче, кунтан курӑнман хӗвел питӗнче, шалти вут-хӗмпе тулнӑ пӗлӗт катрамӗсемпе хупланнӑ, куҫа йӑмӑхтарса шартакан тӗлӗнмелле чаплӑ хула ҫиҫсе ларнӑ пек кирек хӑҫан та. Ылттӑн плитасем сарнӑ урамӗсем унта тӳсме ҫук вӑйлӑн йӑлтӑраҫҫӗ, пур-пур ҫивиттиллӗ, чечен тӗрӗсемпе эрешленӗ куполсемпе башньӑсем мӑнаҫлӑн ҫӗкленсе лараҫҫӗ, чӳречесенче брильянтсем йӑлкӑшаҫҫӗ, сывлӑшра тӗрлӗ тӗслӗ ялавсем йӑлтӑр-ялтӑр вӗлкӗшеҫҫӗ. Аякри-аякри ҫав ҫӑтмах евӗр хулара, паллах ӗнтӗ, савӑнаҫлӑ та хаваслӑ ҫынсем пурӑнаҫҫӗ, вӗсем хуйха-суйха пӗлмеҫҫӗ, пурнӑҫӗ вӗсен пӗтӗмӗшпех — илӗртӳллӗ кӗвӗ, шухӑша путни те пулин, тунсӑхӗ те пулин шалт хытарса ярасла ачаш та илемлӗ. Ҫӳреҫҫӗ вӗсем ҫиҫсе ялтӑракан площадьсенче, сулхӑн пуснӑ садсенче, чечексемпе фонтансем хушшисемпеле; хӑйсем, турӑ евӗр, ҫап-ҫутӑ, ӳкерсе-сӑнласа пама ҫук тулӑх савӑнӑҫлӑ, телейӗпе кӑмӑлӗ вӗсен нимле чӑрмава пӗлмеҫҫӗ, ни хуйхӑпа, ни намӑслӑхпа, ни нуша-тертпе тӗксӗмленмеҫҫӗ…

Ромашова кӗтмен ҫӗртенех плацра паҫӑр кӑна пулнӑ сцена, полк командирӗн тӳрккесле кӑшкӑрашӑвӗ, тӳссе ирттернӗ кӳренӳ туйӑмӗпе ҫивӗч, ҫав вӑхӑтрах тата салтаксем умӗнче ачалла килпетсӗрлӗхпе намӑсланма тивни аса килех кайрӗ. Ун ҫине паян шӑп та шай хӑй хӑш чухне ҫак чӗмсӗр кунтеленсем ҫине кӑвакарнӑ пекех кӑшкӑрчӗ, ҫакӑ вара пуринчен ытла мӑшкӑллӑ, чуна каскалантарса ыраттарать, мӗншӗн тесен вӑл пурнӑҫри вырӑнсен уйрӑмлӑхне пӗтерсе хурать, унӑн офицер чыс-хисеплӗхне хӑй шутланӑ пек каласан, этем тивӗҫлӗхне чакарать.

Унра вара ҫавӑнтах, ача-пӑчанни евӗр, — халлӗхе унра чӑн та ачалӑхлӑх нумай юлнӑ-ха тавӑраслӑх тӗлӗшпе ӳсӗртсе яракан фантастикӑлла ӗмӗтсем вӗресе ҫӗкленчӗҫ. «Шиш мар-и! Пӗтӗм пурнӑҫӑм умра манӑн! — шутларӗ те Ромашов, хӑй шухӑшӗсемпе хавхаланнӑскер, пушшех хастаррӑн утса кайрӗ, тарӑннӑн сывла-сывла ячӗ. — Акӑ, вӗсене мӗнпурне кӗвӗҫтерсе, ыран ирпеленех кӗнеке тытса ларатӑп та, хатӗрленсе ҫитсе, академие кӗретӗп. Ӗҫ! О, ӗҫпелен мӗн тӑвас тенине пӗтӗмпех тума пулать. Хӑвна ҫех алла илмелле. Пӑхмасӑр калама вӗреничченех вулӑп, урнӑ пекех… Акӑ вара, никам кӗтмен ҫӗртенех, экзамена питӗ хӑватлӑн тытатӑп эпӗ. Ун чухне вӗсем пуртех те: «Мӗн тӗлӗнмелли пур, ара, кунта? — тейӗҫ ахӑртнех. — Питех те пултаруллӑ, кӑмӑллӑ, талантлӑ-ҫке-ха ҫынни».

Генеральнӑй штабӑн калама ҫук пысӑк шанӑҫ паракан нумай пӗлӳллӗ офицерӗ пулнӑ пекех курчӗ вара хӑйне Ромашов, тӗлӗнсе каймалла чӗррӗн курчӗ вӑл… Ячӗ унӑн академири ылттӑн хӑма ҫинех ҫырӑннӑ. Профессорсем унӑн малашлӑхӗ ҫав тери чаплӑ пуласса шантараҫҫӗ, ӑна академирех юлма сӗнеҫҫӗ, анчах — ҫук — вӑл строя каять. Ротӑпа командӑлас срока ирттермелле-ха малтан. Ҫинчен тата, хӑй полкӗнче, хӑй полкӗнче ҫех. Акӑ килсе ҫитет вӑл кунта — шукӑльскер те вак-тӗвек пур-ҫука юриех асӑрхаманскер, йӗркеллӗскер те чӑрсӑр евӗклӗскер, шӑп та шай пӗлтӗрхи пысӑк маневрсенче тата ӳкерсе илнӗ ҫӗрте курнӑ генеральнӑй штабӑн офицерӗсем пекех ӗнтӗ. Офицерсен обществинчен пӑрӑнать вӑл. Ҫарти тӳрккес йӑла-хӑтлану, сӗмсӗрлӗх-яланчӑклӑх, карт, ӗҫкӗ — ҫук, кусем пӗри те уншӑн мар: кунти служба малаллахи барьерӑпа чап ҫулӗн пӗртен-пӗр пайӗ ҫеҫ пулнине лайӑх пӗлет вӑл.

Маневрсем пуҫланчӗҫ акӑ. Ик енлӗ питех те пысӑк ҫапӑҫу. Шульгович полковник диспозицисене ӑнланмасть, ҫынсене арпашӑнтарать те хай пӑтрашӑнать, — корпус командирӗ ординарсем урлӑ икӗ хутчен те асӑрхаттару тунӑ ӗнтӗ ӑна. «Ну, капитан, хӑтарӑр, — тет вӑл Ромашева, йӑлӑннӑ пекех. — Хӑвӑрах пӗлетӗр, ӗлӗкхи туссем-ҫке-ха. Астӑватӑр-и, хе-хе-хе, мӗнлерех хирӗҫеттӗмӗр эпир сирӗнпелен? Тархасшӑн ӗнтӗ, ара». Сӑнӗ именчӗк те йӑпӑлти. Анчах Ромашов ҫав тери чаплӑн чыс парса илет те: «Айӑплӑ, полковник господин… Полк ӑҫта, мӗнлерех куҫса ҫӳрессине йӗркелесси — сирӗн тивӗҫӗр вӑл. Манӑн — приказсене йышӑнасси те вӗсене пурнӑҫа кӗртсе пырасси…» — тавӑраять ҫеҫ лӑпкӑ та мӑнкӑмӑллӑ сӑнпала, йӗнерӗ ҫинче малараххӑн ӳпӗнсе ларса. Ҫав вӑхӑтра корпус командирӗ патӗнчен виҫҫӗмӗш ординар ҫӗнӗ выговорпа вӗҫтерсе килет ӗнтӗ.

Служба карьери ҫулӗ тӑрӑх хӑпарнӑҫем-хӑпарса, ҫӳлтен ҫӳле ҫӗкленсе ҫеҫ пырать генеральнӑй штабӑн чаплӑ офицерӗ Ромашов… Акӑ хурҫӑ шӑратакан пысӑк заводра рабочисен тарӑхӑвӗ хыпса илнӗ. Ромашов ротине васкавлӑн витереҫҫӗ. Ҫӗрле, пушар ялтӑравӗ, ӳлекен нумай йышлӑ халӑх, чул муклашкисем вӑркӑнаҫҫӗ… Йӑрӑс пӳллӗ, хитре капитан рота умне тухса тӑрать. Ку — Ромашов. «Тӑвансем, — тет вӑл рабочисене, — астӑвӑр, пересси пирки виҫҫӗмӗш те юлашки хут асӑрхаттаратӑп!..» Кӑшкӑрашу, шӑйӑм-шӑхӑрӑм, кулу-ахӑлтату… Ромашов хулпуҫҫине чул пырса ҫапӑнать, анчах хастар, уҫӑ пичӗ ун ҫав-ҫавах лӑпкӑ. Вӑл хыҫалалла, салтакӗсем еннелле ҫаврӑнать, лешсен куҫӗсем тарӑхупа ҫунса тӑраҫҫӗ, мӗншӗн тесен вӗсен юратнӑ начальникне кӳрентерчӗҫ. «Ротӑпа харӑссӑн, эшкер-ушкӑна тӳп-тӳррӗн тӗллесе… Рота-а, пли!..» Ҫӗр пӑшал сасси пӗр харӑс янӑраса каять… Хӑрушла ӗхӗрӳ. Вилнисемпе аманнисем вуншарӑн купалана-купалана йӑванаҫҫӗ… Ыттисем ним йӗркесӗррӗн тараҫҫӗ, хӑшӗсем, каҫару ыйтса, чӗркуҫленсе тӑраҫҫӗ. Пӑлхава путарнӑ. Халь ӗнтӗ ятуллӑ хастарлӑхшӑн Ромашова начальство тавӗпе награда кӗтет.

Унтан вара вӑрҫӑ… Ҫук, вӑрҫӑччен малтан Ромашов луччӗ Германие ҫар пшионӗ пулса каять. Нимӗҫ чӗлхине йӑлт пӗлсе ҫитичченех вӗренет те яра парать. Мӗнешкел киленӗҫлӗ паттӑрлӑх! Пӗччен, пач пӗччен, кӗсьере нимӗҫ паспорчӗ те ҫурӑм хыҫӗнче шарманка. Тем тесен те, шарманкӑпа. Хуларан хулана хутлать, шарманкин тыткӑчине ҫавӑрать, пфеннитсем пуҫтарать, ухмаха перет, ҫав вӑхӑтрах хӑй шӑп-шӑпӑрттӑн укрепленисен, складсен, казармӑсен, лагерьсен планӗсене ӳкере-ӳкере илет. Йӗри-таврашра вӗҫӗмсӗрех хӑрушлӑх. Хӑй правительстви унран пӑрӑннӑ, вӑл саккунсен тулашӗнче. Хаклӑ, питӗ кирлӗ япаласем тупма пултарайрӗ иккен — унӑн темӗн чухлӗ укҫа, чинсем, вырӑн, ят-сумпа палӑрӑм, ҫук-тӑк — судсӑр-мӗнсӗрех, нимле йӑла-йӗркесӗр, иртсе ирех пӗр-пӗр чалӑш-чӗлӗш капонирта персе пӑрахаҫҫӗ. Акӑ ӑна, хӗрхененҫи пулса, куҫне ҫыхмашкӑн сӗнеҫҫӗ, анчах вӑл тутӑра ҫӗр ҫине ҫеҫ вӑркӑнтарать мӑнкӑмӑллӑн. «Эсир чӑн-чӑн офицер вилӗмӗ питрен пӑхма хӑрать тесшӗн мар пулӗ те ҫак?» Хута кӗрсе калаҫать ватӑ полковник: «Итлесемӗр, эсир ҫамрӑк, ман ывӑл шӑп та шай сирӗн ҫулӑрсенче. Каласамӑр хӑвӑр хушамтӑра, хӑвӑр хӑш халӑхранне кӑна калӑр, эпир вара сирӗн асаплӑ вилӗмӗре тӗрмепе улӑштарӑпӑр». Анчах Ромашов ӑна сивӗ евӗклӗхпе татса лартать: «Кӑлӑхах ку, полковник, тавах сире. Хӑвар ӗҫӗрӗ тусамӑр». Унтан вӑл перекенсен взвочӗ енне ҫаврӑнать. «Салтаксем, — тет вӑл ҫирӗп сасӑпа, паллах, нимӗҫле, — юлташла тархасласа ыйтатӑп сиртен: чӗререн тӗллесемӗр!» Туйӑм-сисӗмлӗ лейтенант, куҫҫульне аран кӑна пытаркаласа, шур тутӑрпала сӗлтет. Залп…

Ӳкерчӗкӗ ку ӑсра пит чӗррӗн те калама ҫук уҫҫӑн тухса тӑчӗ те, Ромашов, тахҫантанпах ӗнтӗ пысӑк утӑмсемпе хӑвӑрттӑн-хӑвӑрттӑн хӑлаҫлаканскер те тарӑннӑн-тарӑннӑн сывлаканскер, сасартӑк тӑрӑлтатсах чӗтӗренсе илчӗ, хӑраса кайнӑран вырӑнӗнче тӑпах чарӑнчӗ, — чышкисем унӑн, шӑнӑр туртса хутлатнӑ евӗр, ҫатӑринех чӑмӑртаннӑччӗ, чӗри хыттӑн-хыттӑн тапатчӗ. Вӑл тӗттӗмре хӑйӗнпе хӑй йӑвашшӑн та айӑплӑн кулкаларӗ те, тӗршӗнкелесе илсе, ҫавӑнтах малалла таплаттарчӗ.

Анчах ӑна часах шарлак шыв евӗр васкавар та ниепле ирттерсе яма ҫукла вӑрӑнкӑҫ ӗмӗтсем ҫавӑрса илчӗҫ ҫӗнӗрен. Пруссипе тата Австрипе питӗ хаяр, питӗ хӑрушӑ вӑрҫӑ пуҫланса кайрӗ. Куҫпа виҫсе илмелле мар анлӑ ҫапӑҫу хирӗ, чунсӑр кӗлеткесем, гранатӑсем, юн, вилӗм! Кампани шӑпине пӗтӗмӗшпех татса паракан пысӑк пӗлтерӗшлӗ тытӑҫу ку. Юлашки резервсем киле-киле ҫитеҫҫӗ, минутран минутах вырӑссен ҫаврӑнӑҫ кайнӑ колонни тӑшман тылне пырса тухасса кӗтеҫҫӗ. Нимӗҫ тӳсмелле мар вӑйлӑн хӗсет, апла пулин те, чӑтмалла, хуть мӗнле пулсан та, тытӑнса тӑмалла. Чи-чи хӑрушӑ вутне, чи тискер хӑватне йӑлтах Керенски полк ҫине пӑрахнӑ тата эсремет. Тӑшман ҫутаракан тӑхлан ҫумӑрӗ айӗнче ретсем кашни ҫеккунтрах чакса пыраҫҫӗ пулин те, салтаксем арӑслан пекех ҫапӑҫаҫҫӗ, вӗсем пӗр хут та иккӗленсе тӑман. Историллӗ самант! Тепӗр минут, иккӗ тытӑнса тӑраясчӗ ҫеҫ — ҫӗнтерӗве вара тӑшманран туртса илеҫҫех. Анчах Шульгович полковник ҫӗтсе, ҫухалса кайнӑ; ҫынни вӑл хӑюллӑ-ха, хастар — кун пирки сӑмах та ҫук, анчах нервисем ун ҫак тамӑклӑха тӳсеймен. Вӑл куҫӗсене хупать, чӗтренсе илет, шурса каять… Акӑ вӑл, чакмаллине пӗлтерсе, горнҫа вылямашкӑн паллӑ пачӗ ӗнтӗ, акӑ салтак какӑра ҫӑварӗ патнех тытрӗ ӗнтӗ, анчах ҫав ҫеккунтра сӑрт хыҫӗнчен дивизи штабӗн начальникӗ Ромашов полковник кӑпӑка ӳкнӗ араб лашипелен вирхӗнсе тухать. «Полковник, чакма хӑю ҫитернӗ ан пултӑр! Раҫҫей шӑпи татӑласси пырать кунта!..» Шульгович хыпса каять: «Полковник! Эпӗ командӑлатӑп кунта, турӑпа патша умӗнче явапне те эпех тытатӑп! Горнист, выля!» Анчах Ромашов какӑра салтак аллинчен туртса илчӗ ӗнтӗ. «Ачсем, малалла! Патшапа тӑван ҫӗршыв пӑхаҫҫӗ сирӗн ҫине! Урра!» Анӑратса пӑрахасла кӑшкӑрса, малалла урнӑ пекех ыткӑнчӗҫ салтаксем Ромашов хыҫҫӑн. Йӑлт хутӑшса, тӗтӗмпе пӑтрашӑнса кайрӗ вара мӗнпурӗ, темле тӗпсӗр шӑтӑкалла кустара пачӗ. Тӑшман речӗсем шарт сикрӗҫ, ним йӗркисӗр чакма пуҫларӗҫ. Лере ӗнтӗ, вӗсен хыҫӗнче, аякри сӑртсем патӗнче, ҫаврӑнӑҫ кайнӑ, халлӗхе вӑйне пач чакарман колоннӑн штыкӗсем ҫап-ҫуттӑн ялтӑраҫҫӗ. «Урра, тӑвансем, ҫӗнтерӳ!»

Ромашов, аллисене хавассӑн хӑпартланса сулкалаканскер, — халь ӗнтӗ вӑл уямастчӗ, чупмаллипех чупатчӗ, — сасартӑк чарӑнчӗ те аран-аран кӑна тӑна кӗркелесе ҫитрӗ. Ҫурӑмӗ, аллисемпе урисем, ҫара ҫанӗ тӑрӑх унан, тум айӗнче, такамӑн сивӗ-сивӗ пӳрнисем чупкалаҫҫӗ пек, пуҫӗ ҫинче ҫӳҫ пӗрчисем йӑшӑлтатаҫҫӗ, куҫӗсене савӑнӑҫ куҫҫулӗ каскалантарать. Хай ҫурчӗ патне мӗнле ҫитсе тӑнине вӑл хӑй те асӑрхаман, халӗ акӑ, хӗрӳ тӗлленӳсенчен вӑраннӑ та, пит лайӑх пӗлсе тӑракан хапханах, ун хыҫӗнчи чухӑнрах сад варрине вырӑнаҫнӑ пӗчӗк шур флигель ҫине, шанман евӗррӗн, тӗлӗнсе пӑхать.

— Мӗнлерех айванлӑхсем, киле-киле сӗкӗнеҫҫӗ ҫапах та! — пӑшӑлтатрӗ вӑл кӳренӗҫлӗн. Вара пуҫӗ унӑн ҫӳлелле ҫӗклеттерсе хунӑ хулпуҫҫисем ӑшнелле йӑвашшӑн йӑпшӑнса тӗршӗнчӗ.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех