Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: Ҫирӗм саккӑрмӗш сыпӑк

Пай: Робинзон Крузо тинӗс ҫулҫӳревҫин пурнӑҫӗ тата вӑл курнӑ тӗлӗнмелле мыскарасем

Автор: Василий Долгов

Ҫӑлкуҫ: Даниэл Дефо. Робинзон Крузо тинӗс ҫулҫӳревҫин пурнӑҫӗ тата вӑл курнӑ тӗлӗнмелле мыскарасем: роман; Василий Долгов куҫарнӑ. — Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1970. — 5–280 с.

Хушнӑ: 2019.12.10 16:09

Пуплевӗш: 236; Сӑмах: 3301

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Паллӑ мар

Капитан каллех хӑйӗн карапӗн командирӗ пулса тӑрать. — Робинзон утрав ҫинчен тухса каять

Ҫапла вара, пиратсем пӑшалӗсене пӑрахрӗҫ, йӑвашшӑн каҫару ыйтма тытӑнчӗҫ. Леш матрос, вӗсемпе калаҫнӑскер, тата икӗ ҫын, эпӗ хушнӑ тӑрӑх, хурахсене пурне те ҫыхса пӑрахрӗҫ. Кун хыҫҫӑн вара манӑн аллӑ ҫынлӑ пысӑк ҫар (тӗрӗссипе каласан, унта пӗтӗмпе те сакӑр ҫын ҫеҫ, ку шута тыткӑна лекнӗ виҫӗ ҫын та кӗрет) ҫыхса пӑрахнӑ пиратсене пырса хупӑрларӗ те шлюпкине тытса илчӗ. Анчах та эпӗ хам тыткӑна илнӗ хурахсен куҫӗ умне халлӗхе курӑнмарӑм-ха.

Капитан хӑйӗн матросӗсемпе халӗ ӗнтӗ тӳрех калаҫма пултарать. Вӗсене вӑл хурахсене сутӑннӑшӑн айӑпларӗ, тӳрӗ кӑмӑллӑ пулманшӑн хытӑ ятларӗ.

— Эсир, пиратсем пулса тинӗс ҫинче ҫаратса ҫӳрес тесе, ман карапа туртса илме хӑтлантӑр — терӗ капитан вӗсене. — Ку ниме юрӑхсӑр, ҫав тери ирсӗр ӗҫ. Эсир хӑвӑрӑн ятӑрсене ӗмӗрлӗхех ҫӗтрӗр, хӑвӑра валли вилӗм шӑтӑкӗ алтрӑр. Ҫакса вӗлермелли кашта ҫине лекмесен, хӑвӑрӑн шӑпӑра тав тӑвӑр.

Айӑпа кӗнӗ матроссем хӑйсене чӗрӗ хӑварма пӗтӗм чунтан-чӗререн тархасларӗҫ.

— Сирӗн пурнӑҫӑра ҫӑлма манӑн власть ҫук, — терӗ капитан. — Халӗ сирӗн кун-ҫулӑр утрав пуҫлӑхӗнчен килет. Эсир пире ҫынсем пурӑнман пушӑ ҫыран ҫине антарса хӑварас терӗр пулмалла, анчах пурнӑҫ шӑпи сире ҫынсем пурӑнакан вырӑна илсе ҫитерчӗ. Вӑл вырӑна ырӑ кӑмӑллӑ та пархатарлӑ пуҫлӑх тытса тӑрать. Вӑл хӑйӗн ырӑ кӑмӑлне кура, сире каҫарчӗ, малашне, тен, вӑл сире Англие ӑсатӗ, унта вара сире закон тӑрӑх айӑплӗҫ. Анчах Билл Аткинса утрав пуҫлӑхӗ вилӗм кӗтме хушрӗ: ыран ирхине ӑна ҫакса вӗлереҫҫӗ.

Капитан ҫаксене пурне те хай шухӑшласа кӑларнӑ, анчах унӑн сӑмахӗсем питех те витӗмлӗ пулчӗҫ: Аткинс чӗркуҫленсе ларчӗ те капитана тархаслама тытӑнчӗ, утрав пуҫлӑхӗнчен каҫару ыйтма ӳкӗтлерӗ; ыттисем те, пире турӑшӑн та Англие ан ярсамӑрччӗ, тесе ыйтма пуҫларӗҫ.

Ҫав мӗскӗн ҫынсем, вилӗмрен хӑранипе питех те йӑвашланнине курсан, эпӗ хам ҫакӑн пек каларӑм.

«Акӑ хӑҫан ҫитрӗ ман пата ҫӑлӑнӑҫ сехечӗ. Ку мӗскӗн ҫынсем ытла та хӑраса ӳкнӗ, вӗсем, паллах ӗнтӗ, эпир мӗн тӑвас тенӗ, ҫавна тӑвӗҫ: ак эпир хушсанах вӗсем пире карапа каялла туртса илме пулӑшӗҫ».

Утрав ҫинчи хаяр пуҫлӑхӑн ҫи-пуҫӗ мӗн тери начар пулнине вӗсем ан курччӑр тесе, эпӗ кӑшт аяккарах, йывӑҫсем хыҫнерех, кайрӑм та хытӑ кӑшкӑрса:
— Ман пата капитана чӗнӗр-ха! — терӗм.

Пирӗн ҫынсенчен пӗри капитан патне мӑнаҫлӑн утса пычӗ те:
— Капитан, сире пуҫлӑх чӗнет! — терӗ Капитан та ҫавӑн пекех мӑнаҫлӑн:

— Ырӑ пуҫлӑха калӑр, эпӗ халех ун патне пыратӑп, — терӗ.

Пирӗн калаҫӑва илтсен, пиратсем пӗтӗмпех пусӑрӑнчӗҫ. Вӗсем: ҫакӑнтан инҫех мар губернатор хӑйӗн аллӑ ҫынлӑ отрячӗпе тӑрать, тесе ӗненнӗ.

Капитан ман пата килсен эпӗ ӑна хам мӗн шухӑшланине каласа патӑм: тыткӑна илнӗ ҫынсемпе карапа ҫавӑрса илес тетӗп, терем ӑна. Капитан савӑнса кайрӗ. Ку плана эпир ыранах ир ҫинче пурнӑҫа кӗртес терӗмӗр.

— Анчах ҫак ӗҫе чӑннипех ӑнӑҫлӑ тӑвас тесен тыткӑнри хӑшпӗр ҫынсене ыттисенчен уйӑрас пулать — терӗм эпӗ — Аткинса тата икӗ ирсӗр хураха эпир ҫӗрпӳрте хупса лартӑпӑр. Эрнепе сирӗн помощник вӗсене илсе кайччӑр унта. Ыттисене валли эпӗ хам юрӑхлӑ вырӑн тупӑп.

Эпир хамӑр каланӑ пек турӑмӑр: виҫӗ хураха ҫӗр-пӳрте илсе кайса хупрӑмӑр. Ку ҫӗрпӳрт чӑнах та тӗксӗм тӗрме пекех. Ыттисене вӑрманти дачӑна, ман ӳпле ларнӑ ҫӗре, ӑсатса ятӑмӑр. Дача тавра ҫавӑрнӑ ку вырӑн та шанчӑклӑ тӗрме пекех туйӑнать. Тыткӑнрисен аллисене вӗренпе туртса ҫыхнӑччӗ, кун-ҫулӗ мӗнле пуласси хӑйсене мӗнле тыткаланинчен килнине вӗсем лайӑхах ӑнланса илнӗ.

Тепӗр кунне, ир ҫинче, вӗсем патне эпӗ капитана ятӑм. Ӑна вӗсемле калаҫса пӑхма, вӗсен шухӑш-кӑмӑлӗ мӗнлине пӗлме, унтан вара ҫакӑн ҫинчен хама тӗплӗрех каласа пама хушрӑм. Эпӗ ҫав ҫынсене мӗн тери шанма юранине, вӗсене хампа пӗрле карап ҫине илме май пуррипе ҫуккине пӗлесшӗн пултӑм.

Капитан ӗҫе пӗлсе, хӑюллӑ туса пычӗ. Вӑл матроссене хӑйсен айӑпне пула йывӑрлӑха лекнине астутарчӗ, вӗсене, утрав пуҫлӑхӗ хӑйӗн влаҫӗпе каҫарать пулин те, карап Англие ҫитсен, паллах, киревсӗр те сутӑнчӑк ҫынсем вырӑнне хурса судпа айӑпласа ҫакса вӗлереҫҫӗ, терӗ.

— Анчах, — терӗ вӑл, — эсир мана пиратсенчен хамӑн карапа каялла туртса илме пулӑшсан, утрав пуҫлӑхӗ, хӑвӑр ирӗкӗрпе ырӑ ӗҫ тунине шута илсе, сире айӑпран каҫарттарма тӑрӑшӗ.

Матроссем капитан сӑмахӗсене мӗн тери хавасланса йышӑннине ӑнланса илмешкӗн йывӑрах мар ӗнтӗ.

Вӗсем капитан умне чӗркуҫленсе ларчӗҫ; пирӗн айӑпа каҫарттарсан, эпир сире юлашки тумлам юн юлмиччен сыхлама, ӳлӗмрен сире тӳрӗ кӑмӑлпа пӑхӑнса тӑма, тӑван вырӑнне хурса, сирӗнпе пӗрле ҫӗр тӗпне кайса кӗме те хатӗр, терӗҫ.

— Аван, — терӗ вӗсене хирӗҫ капитан, — эпӗ ҫаксене пӗтӗмпех утрав пуҫлӑхне каласа парӑп, хам енчен те сирӗн айӑпӑрсене каҫарма ыйтӑп.

Кун хыҫҫӑн вӑл ман пата таврӑнчӗ те матроссемпе хӑй мӗн калаҫни ҫинчен мана тӗплӗн каласа пачӗ, эпир вӗсене шанма пултаратпӑр, терӗ.

Анчах эпӗ, яланах сыхӑ пулма кирлине асра тытса, капитана ҫакӑн пек каларӑм:

— Эпир акӑ мӗн тӑвӑпӑр: халлӗхе пилӗк ҫын кӑна илӗпӗр. Вӗсем пире ҫынсем кирлӗ тесе ан шухӑшлаччӑр, Эсир вӗсем патне кайӑр та: пирӗн сирӗнсӗр пуҫне те ҫынсем ҫителӗклӗ, ҫапах та эпир сирӗнтен пиллӗкӗшне тӗрӗслесе пӑхма илетпӗр, тесе калӑр; леш иккӗшне, ҫӗрпӳртре ларакан виҫӗ ҫынпа пӗрле, утрав пуҫлӑхӗ крепоҫре (ман ҫӗрпӳртре) тытса хӑварать, тейӗр, карапа туртса илме каякансем хӑйсен сӑмахӗсене тытмасан, вара пуҫлӑх аллинче юлакансене пиллӗкӗшне те ҫакса вӗлереҫҫӗ, тесе пӗлтерӗр.

Ку питех те асӑрханса тумалли ӗҫ пулчӗ. Капитан кан ответа тыткӑнрисене каласа парсан, вӗсем пуҫлӑхпа шӳт тума ҫуккине ӑнланчӗҫ. Паллах, вӗсен пӗр май ҫеҫ — ман условисене йышӑнасси ҫеҫ юлчӗ.

Крепоҫре тытса хӑварнисем хӑйсен ирӗкри юлташӗсене: капитана ан улталӑр, вӑл каланисене итлӗр, тесе чӗререн ӳкӗтлеме тытӑнчӗҫ.

Аслӑ ҫапӑҫу пуҫланас умӗн пирӗн ҫар йышӗнче ҫакӑн пек ҫынсем пурччӗ: пӗрремӗшӗнчен, капитан, унӑн помощникӗ тата пассажир; иккӗмӗшӗнчен, капитан шантарса каланипе ирӗке кӑларнӑ тыткӑна лекнӗ икӗ ҫын; виҫҫӗмӗшӗнчен, тата икӗ ҫын — манӑн ӳплере ларнӑскерсем (халӗ капитан ӳкӗтленипе, вӗсене те ирӗке кӑлартӑмӑр); тӑваттӑмӗшӗнчен, иккӗмӗш ушкӑнпа килнӗ пилӗк ҫын, вӗсене эпир ыттисенчен кайран ирӗке кӑлартӑмӑр; пӗтӗмпе вуникӗ ҫын, ку хисепе ҫӗрпӳрте хӑварнӑ пилӗк ҫынна кӗртмен.

Эпӗ капитанран: «Эсир ҫак сахал йышлӑ ҫарпа карапа туртса илме пулать тесе шухӑшлатӑр-и?» — тесе ыйтрӑм. Эрнепе иксӗмӗрӗн утрав ҫинчен кайма май пулмарӗ: пирӗн алӑра ҫичӗ ҫын юлчӗ, вӗсене сыхламалла та, тӑрантармалла та пулчӗ.

Ҫӗрпӳрте хупса лартнӑ пилӗк ҫынна эпӗ ҫӑмӑллӑх пама шутламарӑм. Эрне вӗсем патне кунне икӗ хутчен ҫимӗҫ тата шыв илсе каятчӗ, хӑех ҫитерсе ӗҫтеретчӗ, мӗншӗн тесен вӗсен аллисене ҫыхнӑччӗ. Ыттисене эпир кӑшт ирӗклӗх патӑмӑр.

Юлашкинчен ҫак икӗ ҫынна курӑнас терӗм эпӗ. Вӗсем патне эпӗ капитанпа пӗрле пытӑм. Унта пырсан, капитан ман ҫинчен ҫакӑн пек каларӗ: «Ку — утрав пуҫлӑхӗ шанса янӑ ҫын, ӑна тыткӑна лекнӗ хурахсене асӑрхаса тӑма хушнӑ, ҫавӑнпа та ку ҫынтан ыйтмасӑр тыткӑнрисем ниҫта та кайма пултараймаҫҫӗ; вӑл хушнине пӗрре итлемесенех, сире сӑнчӑрласа губернатор крепоҫне хупса лартаҫҫӗ», — терӗ.

Ҫав вӑхӑтран пуҫласа эпӗ тыткӑнрисене пӗрре те хама утрав пуҫлӑхӗ тесе шутлама май памарӑм, яланах эпӗ вӑл шанса янӑ ҫын тесе шантараттӑм, кашнинчех вӗсен умӗнче пуҫлӑха асӑнаттӑм, унӑн ҫарӗпе крепоҫӗ ҫинчен, тупӑсем ҫинчен калаҫаттӑм.

Халӗ ӗнтӗ ҫитес ҫапӑҫӑва хатӗрленесси кӑна юлчӗ: кимӗсене иккӗшне те тӗплӗрех юсамалла, рулӗсене, парӑссене вырнаҫтармалла тата кашни кимӗ валли команда уйӑрмалла.

Ҫак ӗҫсене тума эпӗ капитана хушрӑм. Вӑл шлюпка командирӗ пулма хӑйӗн пассажирне уйӑрчӗ, ӑна тӑватӑ ҫын пачӗ; капитан хӑй, унӑн помощникӗ тата пилӗк матрос, тепӗр команда пулса, баркас ҫине ларчӗҫ.

Карап патне тӗттӗм чухне пыма ҫӑмӑлтарах, терӗ капитан (тӗрӗс каларӗ вӑл), вара тепӗр каҫхинех хӑйӗн ҫыннисемпе карап патне тухса кайрӗ.

Кӗсменсемпе шыва чӑмпӑлтаттарнине илтсенех карап ҫинчи хурахсем, тинӗс ҫинчи йӑлана пула, шлюпкӑпа камсем килнине ыйтса пӗлме тытӑннӑ. Капитан вӗсемпе калаҫма Джимми Роя ҫеҫ хушнӑ, ыттисене пӗр сӑмах та чӗнме хушман.

Джимми Рой: матроссене пурне те илсе килтӗм, тесе кӑшкӑрнӑ, анчах вӗсене пайтах шыраса ҫӳренӗ пирки часах килеймерӗмӗр, тенӗ. Унтан вара вӑл утрав ҫинче мӗнле ҫӳрени ҫинчен тӗрлӗ халап ҫаптарма тытӑннӑ.

Джимми Рой ҫапла пакӑлтатнӑ хушӑра баркаспа шлюпка карап ҫумне пырса тӑнӑ.

Капитанпа унӑн помощникӗ палуба ҫине пуринчен малтан хӑпарса кайнӑ, иккӗшӗ те пӑшалсемпе пулнӑ. Вӗсене хирӗҫ нимӗнле хӑрушлӑх пуласса асӑрхаман икӗ пират тухнӑ, капитанпа унӑн помощникӗ вӗсене пӑшал аврисемпе ҫапса ӳкернӗ. Ҫаксенчен пӗри карап ҫинчи платник, тепри капитанӑн иккӗмӗш помощникӗ пулнӑ. Иккӗшӗ те пиратсем енне куҫнӑскерсем пулнӑ.

Капитанӑн пӗтӗм отрячӗ хастарлӑ та хӑюллӑ ҫапӑҫнӑ. Ҫапла вара вӗсем палуба ҫинчи матроссене пурне те ҫавӑрса илнӗ, унтан вара капитан, ыттисене аялтан кӑларас мар тесе, люксене питӗрме хушнӑ. Ҫак вӑхӑтра иккӗмӗш шлюпка командирӗпе унӑн матросӗсем карап ҫине хӑпарма ӗлкӗрнӗ; вӗсем карап кухнине кӗмелли вырӑна йышӑннӑ, виҫӗ ҫынна тыткӑна илнӗ.

Палубӑра тата шканцӑра тӑшмансене пӗтернӗ хыҫҫӑн капитан хӑйӗн помощникне, командӑран виҫӗ ҫын илсе, пысӑк каюта алӑкне ҫӗмӗрсе кӗме хушнӑ. Унта пиратсем суйланӑ ҫӗнӗ капитан, виҫӗ матрос тата юнга, карап ҫинчи шӑй-шая илтсенех, питӗрӗнсе ларнӑ.

Ҫав пиратсем хӑйсемпе пӑшалсем илсе кӗнӗ. Капитан помощникӗ хӑйӗн ҫыннисемпе пысӑк каютӑн алӑкне ҫӗмӗрсе уҫсанах лешсем пӑшалпа пеме тытӑннӑ. Помощник аллине мушкетпа персе ватнӑ. Икӗ матрос аманнӑ, анчах пиратсем пирӗннисене никама та вӗлереймен.

Капитан помощникӗ: «Пулӑшӑр!» тесе кӑшкӑрса янӑ. Алли тем пек хытӑ ыратнӑ пулин те, вӑл каютӑна кӗрсе кайса, пиратсен капитанӗн пуҫне пистолетпа персе ҫӗмӗрнӗ. Хурахсен капитанӗ пӗр сӑмах та калайман, ҫавӑнтах тӗшӗрӗлсе аннӑ, — пистолет етри ҫӑвартан кӗрсе кайнӑ. Ҫакӑн хыҫҫӑн ыттисем ҫапӑҫса тӑман, пӗр хирӗҫмесӗрех парӑннӑ. Ҫапла вара карап ҫинче урӑх пӗр тумлам юн та тӑкӑнман.

Капитан карап хуҫи пулса тӑрсанах, ҫичӗ хутчен тупӑ пеме хушнӑ. Ку вӑл ӗҫ ӑнӑҫлӑ пулса иртни ҫинчен мана пӗлтерекен сигнал пулнӑ. Кун пек пӗлтерес пирки эпир малтанах калаҫса татӑлнӑччӗ. Эпӗ ку сигнала кӗтсе, ҫыран хӗрринче икӗ сехет лартӑм, ӑна илтсен калама ҫук хытӑ савӑнтӑм.

Киле эпӗ питӗ кӑмӑллӑ таврӑнтӑм, выртрӑм та ҫавӑнтах ҫывӑрса кайрӑм, мӗншӗн тесен эпӗ вӑл кун пулса иртнӗ ӗҫсемпе, шухӑшсемпе ытла та хытӑ ывӑнса ҫитнӗччӗ.

Мана тепӗр тупӑ сасси вӑратрӗ. Эпӗ сиксе тӑтӑм та такам мана:
— Пуҫлӑх! Пуҫлӑх! — тесе чӗннӗ сасса илтрӗм.
Эпӗ ҫавӑнтах капитан сассине уйӑрса илтӗм. Вӑл ман крепость тӗлӗнче сӑрт ҫинче тӑрать. Эпӗ пусма илтӗм те ун патне хӑпарса кайрӑм. Капитан мана ыталаса илчӗ те тинӗс еннелле кӑтартса:

— Хаклӑ тусӑм! Мана вилӗмрен ҫӑлакан! Акӑ сирӗн карапӑр. Вӑл сирӗн, ун ҫинче мӗн пур — пурте сирӗн! Эпир те, капитанран пуҫласа пурте сирӗн!

Эпӗ капитан кӑтартнӑ ҫӗре пӑхрӑм: карап ӗнтӗ урӑх вырӑнта, ҫыран хӗрринчен ҫур миля инҫетре, ларать.

Пиратсене ҫӗнтерсен, ман капитан тусӑм карап якӑрне ҫӗклеме хушнӑ та, ҫула мӑй вӗрекен ҫилпе усӑ курса, эпӗ ӗлӗк сулӑсемпе чарӑннӑ бухта ҫывӑхне ҫитсе тӑнӑ. Унтан вара, тинӗс тулсан, вӑл пӗчӗк кимӗпе бухтӑна кӗнӗ, ҫакӑн хыҫҫӑн ман пата: «Сирӗн карап алӑкӑр умӗнчех ларать», — тесе пӗлтерме васкаса килнӗ.

Савӑннипе эпӗ кӑшт ҫеҫ ӑнран каяттӑм. Эпӗ ӗнтӗ нумай-нумай кӗтсе пурӑннӑ хыҫҫӑн ирӗке курмалла пултӑм! Ирӗклӗх ӗнтӗ кунтах, манӑн алӑрах! Манӑн халӗ пысӑк карап пур, унпа эпӗ ӑҫта каяс тетӗп — мана ҫавӑнта илсе каяҫҫӗ.

Эпӗ калама ҫук хытӑ савӑнтӑм, ҫавӑнпа та малтанхи самантсенче капитана пӗр сӑмах та калаймарӑм, вӑл мана тытса тӑман пулсан, эпӗ ҫавӑнтах ӳкнӗ пулӑттӑм.

Савӑннипе эпӗ вӑйран кайнине курсан, капитан хӑйӗн кӗсйинчен пӗчӗк кӗленче туртса кӑларчӗ те мана эмел пама тытӑнчӗ. Ӑна вӑл ятарласах мана валли илсе килнӗ иккен. Эпӗ ҫав эмеле пӗр ҫӑвар сыпрӑм та ҫӗр ҫине хуллен лартӑм. Ан килсе кӗчӗ пулин те, эпӗ нумайччен калаҫма пултараймарӑм.

Мӗскӗн капитан хӑй те савӑннипе ман пекех ним тума пӗлмест. Манӑн кӑмӑла лӑплантарас тесе, вӑл мана хуллен пӑшӑлтатса ӑшӑ та йӑваш сӑмахсем нумай каларӗ. Анчах ытла та хытӑ савӑннипе эпӗ унӑн сӑмахӗсене ӑнланса та илеймерӗм. Юлашкинчен чӑтаймасӑр йӗрсе ятӑм, ҫакӑн хыҫҫӑн ҫеҫ манӑн чӗлхе уҫӑлчӗ, эпӗ вара калаҫакан пултӑм. Унтан эпӗ капитан тусӑма ыталаса илтӗм те пӗтӗм чунтан-чӗререн тав турӑм. Эпир иксӗмӗр те калама ҫук хытӑ савӑнса хӗпӗртерӗмӗр.

Кӑшт вӑхӑт иртсен, капитан мана валли хӑшпӗр япаласем илсе килни ҫинчен каларӗ. Хурахсем, нумайччен карап ҫинче хуҫаланса пурӑннӑ пулин те, ҫав япаласене пӗтереймен, терӗ вӑл.

— Эпӗ илсе килнӗ япаласем, ман шутпа, сирӗншӗн усӑсӑр пулмӗҫ, — тесе хушса хучӗ капитан юлашкинчен.

Унтан вӑл хӑйӗн кимӗ ҫинче юлнӑ матросӗсене кӑшкӑрса каларӗ:

— Эй, утрав пуҫлӑхӗ валли илсе килнӗ ҫыхӑсене кунта ҫӗклесе килӗр-ха! — терӗ.

Капитан питех те пуян парне илсе килнӗ: вӑл япаласем хушшинче темтепӗр пур, эпӗ ҫак утрав ҫинче мӗн ватӑлса виличченех пурӑнма шут тытнӑ, тейӗн.

Ҫыхӑсене салтсан, унтан ҫак япаласем тухрӗҫ: тем пысӑкӑш тӑварланӑ какай татӑкӗсем — вуниккӗ, сысна какайӗ — ултӑ татӑк, пӑрҫа — пӗр михӗ, ҫӗр кӗрепенкке яхӑн сухари; кунсӑр пуҫне тата пӗр ещӗк сахӑр, пӗр ещӗк ҫӑнӑх, пӗр михӗ лимон, икӗ кӗленче савӑт лимон сӗткенӗ.

Паллах, илсе килнӗ япаласенчен мана чи кирли вӑл — тӗрлӗ тумтирпе кӗпе-йӗм пулчӗҫ. Капитан мӗн-мӗн илсе килнине пӗлсен, эпӗ калама ҫук савӑнтӑм. Вӑл ултӑ вӗр-ҫӗнӗ кӗпе, ултӑ питех те лайӑх мӑй тутӑрӗ, икӗ мӑшӑр перчетке, шлепке, пӗр мӑшӑр пушмак, чӑлха тата хӑйне виҫтерсе ҫӗленӗ вӗр-ҫӗнӗ костюм илсе килнӗ, — пӗр сӑмахпа каласан, вӑл мана пуҫран тытӑнса ура таранах тумлантарчӗ.

Ку парнесем маншӑн усӑллӑ пулчӗҫ, вӗсем ман кӑмӑла ҫӗклентерчӗҫ, анчах ҫав тумтире тӑхӑнсан, манӑн ҫи-пуҫӑм ҫав тери йӗркесӗр те кӑнттам пек курӑнчӗ, ҫӗнӗ костюм малтанлӑха хӑш ҫӗрте хӗснӗ пек, тепӗр ҫӗрте шалпар пек туйӑнса кайрӗ!

Парнесене пӑхса тухнӑ хыҫҫӑн, эпӗ вӗсене крепоҫе леҫсе хума хушрӑм, хам вара тыткӑнри ҫынсемпе мӗн тӑвас пирки капитанпа канашлама тытӑнтӑм. «Вӗсене хамӑрпа илсен лайӑх-ши е кунта хӑварсан лайӑх-ши?» — терӗм.

— Вӗсене хамӑрпа илме хӑрушӑ, — терӗ капитан. — Вӗсем пурте пуҫкасансем. Иккӗшӗ пушшех те шанчӑксӑр, вӗсем — нихҫан та тӳрленейми пӑсӑк этемсем, хурахсем. Вӗсене караппа илсе каяс пулсан та, арестлесе ҫеҫ лартса кайма пулать. Эпӗ вӗсен алли-урисене сӑнчӑрласа хурӑттӑм, ҫула май Англин пӗр-пӗр колонине кӗрсенех, вӗсене суд аллине парса хӑварӑттӑм.

— Апла пулсан, вӗсене кунтах хӑварас пулать, — терӗм эпӗ капитана — Ку ӗҫе эпӗ хамах майлаштаратӑп, ҫав хурахсем вара иккӗшӗ те хӑйсене утрав ҫинчех хӑварма ыйтӗҫ.

— Эсир ҫакна тума пултарсан, эпӗ тем пекех савӑннӑ пулӑттӑм, — терӗ капитан.

— Аван, эпӗ халех вӗсемпе сирӗн ятӑртан калаҫса пӑхӑп, — терӗм.

Ҫакӑн хыҫҫӑн хам патӑма Эрнене тата хупса лартнӑ икӗ хураха чӗнсе илтӗм (вӗсене эпир халӗ ирӗке кӑлартӑмӑр, мӗншӗн тесен вӗсен юлташӗсем хӑйсем панӑ сӑмахсене тӗрӗс тытрӗҫ), Эрнепе ирӗке кӑларнӑ ҫав икӗ хураха эпӗ леш пилӗк хураха ҫӗрпӳртрен кӑларса дачӑри ӳплене илсе пыма хушрӑм.

Кӑшт вӑхӑт иртсен эпир, капитанпа иксӗмӗр, дачӑна кайрӑмӑр. Эпӗ хальхинче, утрав пуҫлӑхӗ пулса, ҫӗнӗ костюм тӑхӑнса кайрӑм. Хамӑн дача хӳми патне ҫитсен, арестантсене илсе тухма хушрӑм та вӗсене ҫапла каларӑм:

— Эпӗ сирӗн айӑпӑрсене пурне те пӗлетӗп. Эсир карап ҫинче пассажирсене вӗлернине те пӗлетӗп эпӗ. Эсир, тинӗс ҫинчи карапсене ҫаратса ҫӳрес тесе, пиратсем пулма шут тытнине те пӗлетӗп. Сире халӗ ҫакна пӗлтерем: эпӗ хушнипе капитана хӑйӗн карапне каялла тавӑрса панӑ, вӑл карап ӗнтӗ ҫул ҫине тухса кайма хатӗр тӑрать. Эпӗ хушам ҫеҫ — сире, усал ӗҫ тунӑ ҫӗртех тытнӑ хурахсене ҫакса вӗлернӗ пек, халех ҫакса вӗлереҫҫӗ. Ҫавӑнпа та, сирӗн хӑвӑра хӳтӗлесе каламаллисем пур пулсан, калӑр, мӗншӗн тесен эпӗ сире, сутӑнчӑк этемсем тата ҫынвӗлерекенсем вырӑнне хурса, халех ҫакса вӗлерме шутлатӑп, — терӗм.

Вӗсенчен пӗри пуриншӗн те: пирӗн хамӑра хӳтӗлесе каламалли ҫук, терӗ.

— Пире арестлесен, капитан пире каҫарма пулнӑччӗ, ҫавна асра тытса, эпир сирӗнтен пире хӗрхенме — пирӗн пурнӑҫа ҫӑлса хӑварма тархасласа ыйтатпӑр, — терӗ.

— Тӗрӗссипе каласан, эпӗ сире мӗнле ырлӑх тума пултарассине пӗлместӗп, — терӗм эпӗ. — Эпӗ утрав ҫинчен хамӑн мӗнпур ҫыннӑмсемпе тухса кайма шутлатӑп: эпир тӑван ҫӗршыва каятпӑр. Сирӗн пирки калас пулсан, капитан сире сӑнчӑрласа лартасшӑн, Англие ҫитсен вара суд аллине айӑплама парасшӑн. Суд ӗнтӗ сире тӳрех вӗлермелле тӑвать. Урӑхла пулма та пултараймасть. Кашта ҫинче ҫакӑнса вилесси — акӑ мӗн кӗтет сире. Ҫапла вара, сире хамӑрпа пӗрле илсе кайни савӑнтарас ҫук. Сирӗншӗн ҫӑлӑнмалли пӗр май ҫеҫ — сирӗн кунта, утрав ҫинчех юлас пулать.

Вӗсем манӑн сӑмахсене хапӑл туса йышӑнчӗҫ, уншӑн мана нумайччен тав турӗҫ.

— Тӑван ҫӗршыва таврӑнса, кашта ҫинче вилме пуҫа мӑйкӑч ӑшне чикиччен пушӑ хирте пурӑнни авантарах, — терӗҫ вӗсем.

Эпӗ вӗсен алли-урисене салтма хушрӑм. Унтан ҫакӑн пек каларӑм:

— Халӗ пурсӑр та вӑрмана, эпир сире тытнӑ вырӑна кайӑр, унта хӑвӑра илме пыриччен тӑрӑр. Эпӗ сире валли темиҫе пӑшал, апат-ҫимӗҫ хӑварма хушӑп, кунта малтанлӑха мӗнле пурӑнма кӑтартусем парӑп. Тӑрӑшса ӗҫлесен, эсир кунта питех те аван пурӑнма пултаратӑр.

Ҫак калаҫусем хыҫҫӑн эпӗ киле таврӑнтӑм та инҫе ҫула тухса каймашкӑн хатӗрленме тытӑнтӑм. Эпӗ капитана ҫул ҫине хатӗрленме мана тивӗҫлӗ вӑхӑт кирли ҫинчен каларӑм, паян карап ҫине мансӑрах кайма, ыран ир ҫинче ман патӑма шлюпка ярса пама ыйтрӑм.

Капитан ҫыран хӗрринчен кимӗпе кайсан, эпӗ, тыткӑнри хурахсене хам патӑма чӗнтерсе, вӗсемпе пысӑк калаҫу пуҫларӑм.

Эпӗ вӗсене каллех: эсир утрав ҫине юлнипе, ман шутпа, аван тӑватӑр, терӗм, мӗншӗн тесен капитан, вӗсене хӑйпе пӗрле тӑван ҫӗршыва илсе кайсан, пурпӗрех ҫактарса вӗлернӗ пулӗччӗ, — терӗм.

Вӗсене эпӗ ҫак утрав ҫине мӗнле лекни ҫинчен, мӗнле майпа хамӑн хуҫалӑха майлаштарса пыни ҫинчен иҫӗм ҫырли мӗнле пухни, риспа урпа мӗнле акни тата ҫӑкӑр пӗҫерме мӗнле вӗренни ҫинчен тӗплӗн каласа патӑм.

Эпӗ вӗсене хам тунӑ ҫуртсене, нӳхрепсене, хам акса пурӑннӑ уйсене, анасене кӑтартрӑм — пӗр сӑмахпа каласан, вӗсен пурнаҫӗ утрав ҫинче йывӑр ан пултӑр тесе, эпӗ мӗн тумаллине пурне те турӑм.

Эпӗ вӗсене пӗтӗм хӗҫпӑшала (урӑхла каласан, пилӗк мушкет, виҫӗ сунар пӑшалӗ тата виҫӗ хӗҫ) патӑм. Ҫавсемсӗр пуҫне тата пӗр пичке ҫура пӑшал тарӗ патӑм, качакасене мӗнле пӑхса усрасси ҫинчен, мӗнле тӑрантарса мӑнтӑрлатасси, мӗнле сӑвасси, ҫу мӗнле ӳкересси тата чӑкӑт мӗнле тӑвасси ҫинчен тӗплӗн каласа патӑм, канаш парса хӑвартӑм.

Ҫапла вара, вӑл ҫынсене ҫак утрав ҫинче эпӗ ҫирӗм сакӑр ҫул хушши мӗнле тӑрӑшса ӗҫлени, тунсӑхласа пӗччен пурӑнни ҫинчен пӗтӗмпех каласа памалла пулчӗ.

Сывпуллашнӑ май эпӗ вӗсене валли капитанран тата икӗ пичке тар, пахча-ҫимӗҫ вӑррисем ыйтса илме пултӑм, ҫавӑн пек вӑрӑсем пулман пирки хам мӗнле асапланни ҫинчен каласа патӑм.

Капитан, карап ҫинчен илсе килсе, мана пӗр михӗ пӑрҫа панӑччӗ, эпӗ ҫав пӑрҫана та вӗсене парса хӑвартӑм, ӑна эсир ан ҫийӗр, нумайрах пултӑр тесе акӑр, тесе канаш патӑм.

Хӑйсен тӑван ҫӗршывне пама тивӗҫсӗр ҫынсемпе калаҫнӑ хыҫҫӑн тепӗр кунне, ирхине ирех, эпӗ карап ҫине куҫса кайрӑм.

Пирӗн парӑссене хӑвӑртрах карса инҫе ҫула тем пекех хӑвӑрт каяс килчӗ пулин те, эпир тепӗр талӑка юлтӑмӑр. Тепӗр кунне ир ҫинче пирӗн карап патне икӗ ҫын исе пынине куртӑмӑр. Вӗсем утрав ҫине хӑварнӑ ҫав пилӗк ҫынран иккӗшӗ пулчӗҫ.

— Пире те хӑвӑрпа илӗр-ха! Утрав ҫине пӑрахса хӑвариччен пире ҫакса вӗлерни лайӑхрах! Утрав ҫинче пире пурпӗрех вӗлереҫҫӗ, — тесе кӑшкараҫҫӗ вӗсем.

Ҫав ҫынсем ыйтнине хирӗҫ капитан, утрав пуҫлӑхӗ ирӗк памасӑр илейместӗп, тесе кӑшкӑрчӗ. Вӗсем хытӑ тархасласа ыйтнине кура, тата: «Эпир тӳрленетпӗр, хамӑра лӑпкӑ тытатпӑр», — тесе тупа тунине пула, эпир вӗсене карап ҫине илтӗмӗр.

Часах тинӗс шывӗ тулма тытӑнчӗ. Утрав ҫине юлакан виҫӗ матроса эпӗ хӑшпӗр япаласем пама пулнӑччӗ. Халӗ ҫав япаласене эпӗ шлюпкӑпа ятӑм. Эпӗ ыйтнипе капитан шлюпка ҫине пӗр арча лартса ячӗ. Арчинче туллиех тӗрлӗ тумтирсем. Виҫӗ матрос ку япаласене хытӑ тав туса йышӑнчӗҫ.

Кунта ҫакна калас пулать: утрав ҫине хӑварнӑ ҫынсенчен уйрӑлнӑ чухне эпӗ вӗсене: «Эпӗ сире манмӑп», — тесе сӑмах патӑм. «Пӗр-пӗр портра ҫак утрав тӗлӗнчен иртекен карапа тӗл пулсанах, ҫав карапӑн капитанне сирӗн пата кӗрсе, сире тӑван ҫӗршыва илсе килме хушӑп», — терӗм.

Утрав ҫинчен тухса килнӗ чухне эпӗ шӗвӗр тӑрӑллӑ пысӑк ҫӗлӗке, асӑнмалӑх тесе, хампа пӗрле илтӗм. Вӑл ҫӗлӗке эпӗ качака тирӗнчен хамах ҫӗленӗччӗ. Кунсӑр пуҫне зонта тата хамӑн попугайсенчен пӗрне илтӗм. Эпӗ укҫасене илме те манмарӑм. Анчах темиҫе ҫул хушши никам та тыткаламан пирки вӗсем пӗтӗмпех тутӑхса кайнӑ. Питех те тӗплӗ тасатнӑ хыҫҫӑн тин вӗсем кӗмӗл тӗслӗ курӑнакан пулчӗҫ. Эпӗ хампа пӗрле ылтӑн укҫа та илтӗм, вӗсене испанецсен арканса кайнӑ карапӗ ҫинче тупнӑччӗ.

Кайрантарахпа, карап журналӗ тӑрӑх, эпӗ утрав ҫинчен хӑҫан тухса килнине пӗлтӗм. Ҫакӑ вӑл 1686 ҫулхи декабрӗн 19-мӗшӗнче пулчӗ. Ҫапла ӗнтӗ, эпӗ утрав ҫинче ҫирӗм сакӑр ҫул та икӗ уйӑх тата вунтӑхӑр кун пурӑннӑ.

Киле таврӑннӑ чухне ҫил ҫула май вӗрчӗ. Карап малалла хӑвӑртран та хӑвӑрт кайса пычӗ. Эпӗ кашни минут иртмессерен тӑван ҫӗршыв ҫыранӗсем патне ҫывхарни ҫинчен савӑнса шухӑшласа пытӑм. Тӗтреллӗ инҫетре тӑван ҫӗршывӑн хам чылай вӑхӑт курман чул хысакӗсем курӑнса кайсан, эпӗ пӑлханса савӑннипе чутах ухмаха тухаттӑм. Капитан патне чупа-чупа пырса, эпӗ темиҫе хутчен: «Хӑвӑртрах каяр, хӑвӑртрах!» — тесе кӑшкӑртӑм.

Ҫыран хӗррине ҫитсе якӑр ярса чарӑнсан, карап ҫинче хампа пӗрле килнӗ юлташсемпе сывпуллашрӑм та тӳрӗ кӑмӑллӑ Эрне тусӑмпа хамӑн ача чухнехи ҫулсем иртнӗ хулана васкаса утрӑм. Атте-анне халӗ те пурӑнасса, вӗсене курасса эпӗ ӗнтӗ шанмарӑм. Вӗсем эпӗ киле пӑрахса инҫетри ҫӗршывсене чи малтан кайнӑ чухнех ватӑлса хавшанӑччӗ, унтанпа вӑтӑр ҫула яхӑн иртрӗ!

Акӑ пирӗн урам, акӑ эпӗ пурӑннӑ кивӗ ҫурт. Эпӗ ӑна ним шухӑшламасӑр-тумасӑр пӑрахса кайнӑччӗ. Халӗ ҫав ҫуртра пурӑнакансем, хам мӗнле ҫын иккенне пӑлханнипе макӑра-макӑра каласа парсан, мана питех те тӗлӗнсе кӗтсе илчӗҫ. Малтанхи самантра эпӗ каланине вӗсем ӗненмерӗҫ, анчах, эпӗ чӑннипех те Робинзон Крузо пулнине пӗлсен, ыталаса чуптунипе мана кӑшт ҫеҫ пӑвса пӑрахмарӗҫ. Пурте эпӗ тахҫанах вилнӗ пулӗ тесе шутланӑ, ҫавӑнпа ӗнтӗ халӗ вӗсем ман ҫине масар ҫинчен чӗрӗлсе килнӗ ҫын ҫине пӑхнӑ пек тӗлӗнсе пӑхрӗҫ.

Мана ырӑ сунса тӑванла саламланӑ хыҫҫӑн, эпӗ ку таранччен ӑҫта ҫухалса пурӑнни ҫинчен, тинӗссенчи ҫӗршывсенче мӗн-мӗн курни, унта манпа мӗнле мыскарасем пулса иртни ҫинчен ыйтса пӗлме тытӑнчӗҫ. Эрне тусӑм пирки, шӗвӗр тӑрӑллӑ тӗлӗнмелле ҫӗлӗке эпӗ ӑҫтан тупни ҫинчен, мӗншӗн ҫӳҫе ҫав тери ӳстерсе яни, мӗншӗн ман пит-куҫӑм хӗвелпе пиҫӗхсе ҫав тери тӗксӗмленни ҫинчен ыйта-ыйта пӗлчӗҫ. Тӑвансен ыйтӑвӗсем пӗтме пӗлменнине кура камин умне лартрӑм та эпӗ вӗсене — пысӑккисене те, ачисене те — ҫак кӗнекере мӗн-мӗн ҫырнине тӗпӗ-йӗрӗпе каласа пама тытӑнтӑм. Вӗсем эпӗ каланине каҫса кайсах итлерӗҫ. Эпӗ иртен пуҫласа сӗм каҫченех каларӑм, попугай ман хулпуҫҫи ҫинче ларчӗ, мана чара-чара, темиҫе хут ҫакӑн пек ыйтрӗ:

— Робин, Робин, Робин Крузо! Телейлӗ Робин Крузо! Ӑҫта лекрӗн эсӗ, Робин Крузо? Ӑҫта лекрӗн? Ӑҫта пултӑн?

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех