Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: Ҫӳҫ ҫинчен

Автор: Николай Григорьев

Ҫӑлкуҫ: Лу Синь. Калавсем. Чӑваш АССР государство издательстви, 1960. — 46–53 стр.

Хушнӑ: 2019.11.16 06:58

Пуплевӗш: 111; Сӑмах: 1408

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Политика

Вырсарникун ирпе календарӗн ӗнерхи страницине татса илтӗм те, ҫӗннине курса, ирӗксӗртен кӑшкӑрса ятӑм:

— Ха! Вуннӑмӗш уйӑхӑн вуннӑмӗш кунӗ! Апла Республика кунӗ иккен паян — «иккӗллӗ вуннӑ» уявӗ. Календарьте вара ун пирки пӗр сӑмах та ҫук!

Ҫак вӑхӑтра ним тума аптраса ман пата N господин, иртнӗ ӑру ҫынни, кӗрсе ларчӗ. Ман сӑмаха илтрӗ те вӑл:
— Вӗсемех тӗрӗс! Вӗсем астумаҫҫӗ. Мӗнех тӑвайӑн? Эсир аса илни мӗнех-ши тата? — тесе мӑкӑртатрӗ кӑмӑлсӑррӑн.

N господин, шухӑш-кӑмӑлӗпе хӑйне евӗрлӗскер, яланах харкашатчӗ, кирлӗ-кирлӗмаршӑнах тем те пӗр сӑмахсемпе шавласа каятчӗ. Ун пек чухне эп ӑна нихҫан та чӑрмантармастӑп, каласа пӗтерме паратӑп, вара вӑл шӑпланать те ҫавӑнпа ӗҫӗ те пӗтет.

— Мана ытларах, — терӗ вӑл малалла, — Пекинра Республика кунӗ мӗнле иртесси интереслентерет. Ирпе полицейсем килӗрен-киле командӑсем парса тухаҫҫӗ: «Ялав ҫакӑр!» — «Юрать, ялав ҫакатпӑр!» Ун пек чухне Республикӑн пӗр-пӗр гражданинӗ тайкаланса тухать те лӳчӗркенсе пӗтнӗ, тӗссӗрленнӗ пир татӑкне васкамасӑр майлаштарса ҫакать. Ҫапла кун иртет, каҫпа ялавсене илеҫҫӗ, хапхасене питӗрсе хураҫҫӗ. Тепӗр чухне хӑшпӗрисем ялавӗсене илсе кӗме манаҫҫӗ те вӗсем вара ҫӗр каҫичченех вӗлкӗшсе тӑраҫҫӗ.

Ҫынсем кӗҫех уяв ҫинчен манаҫҫӗ, уявӗ те вӗсем ҫинчен манать. Эпӗ те ҫав куна манакансенчен пӗри шутланатӑп. Мана ун ҫинчен аса илме хистеҫҫӗ пулсан, ман асӑма чи малтан Республика кунне пӗрремӗш хут уявличчен тата уявланӑ хыҫҫӑн пулса иртнӗ ӗҫсем килсе кӗнӗ пулӗччӗҫ, ӑна пула канӑҫа та ҫухатӑттӑм.

Ҫӗре кӗнӗ миҫе ҫын туха-туха тӑмасть-ши ман ума! Ҫав ҫамрӑксем хушшинче вуншар ҫул ытла тӗнче тӑрӑх ҫапкаланса ҫӳресе асапланнисем те пурччӗ, вӗсене тӗттӗм кӗтессенчен пӑшалпа вӑрттӑн пере-пере вӗлернӗ. Перекеннисем хӑйсем те тивертеймесӗр ӑнсӑртран тӗрмене ҫакланнисем пурччӗ унта. Ҫавӑн пекех тата ӗмӗтсемпе йӑпанакансем, сасартӑках йӗп те ҫип ҫухалнипе вӗсен вилӳтне тупайманнисем те пурччӗ.

Вӗсем хӑйсен пурнӑҫне общество хӗсӗрленӗ, мӑшкӑлланӑ вӑхӑтра пурӑнса ирттернӗ. Пурте тӑрӑхласа кулнӑ вӗсенчен, усал сӑмахсемпе вӑрҫнӑ. Вӗсен вилтӑприйӗсем те тахҫанах манӑҫнӑ ӗнтӗ, майӗпенех ҫӗрпе танлашаҫҫӗ пулӗ.

Эпӗ ҫакна веҫех аса илме ниепле те пултараймастӑп. Луччӑ мӗн те пулин лайӑхраххине аса илер-ха.

Сасартӑк N господин йӑл кулса ячӗ, вара пуҫне сӑтӑрса илчӗ те:
— Маншӑн чи лайӑххи вӑл, — терӗ хыттӑн, — «иккӗллӗ вуннӑ» уявне пӗрремӗш хут уявланӑ хыҫҫӑн урам хушшипе никам йӗкӗлтесе кулнине, вӑрҫнине илтмесӗр ҫӳрени.

— Эсир, ман авалхи тус, ҫӳҫ пирӗншӗн, китаецсемшӗн — юрату та, кӳренӳ те пулнине, паллах, пӗлетӗр. Авалтан паянхи куна ҫитиччен миҫе ҫын ӗнтӗ ҫак ҫӳҫшӗн пачах та вырӑнсӑр асапланчӗҫ.

Пирӗн чи авалхисенчен те авалраххисем ҫӳҫе ним вырӑннех те хуман пулмалла. Уголовнӑй саккун тӑрӑх чи пахи пуҫ шутланнӑ пулас, ҫавӑнпа ӗнтӗ чи пысӑк айӑпшӑн ҫыннӑнне пуҫне каснӑ, ун хыҫҫӑн — ар хатӗрӗсем, ахальтен мар пӗччен пӳлӗме хупассипе кастарса ярасси самаях хӑратакан мелсем шутланнӑ. Пуҫа хыртарассине вара нимле хӑрушӑ наказани вырӑннех те хуман. Ҫапах та, шутлас пулсан, хӑйсен пуҫӗсене хыртарнӑшӑн пирӗн миҫе ҫынна ӗмӗрлӗхе пылчӑк ӑшне таптаса пусарчӗҫ-ши?

Хамӑр революцисем пирки сӑмах хускалсан, эпир яланах маньчжурсем Янчжоу хулинче ҫынсене вунӑ кун хушши асаплантарни е Цзядинра асап кӳни ҫинчен сӳпӗлтетсе каятпӑр, чӑннипе, ку хӑйне евӗр мел кӑна, тӗрӗссипе каласан, вӑл вӑхӑтра китаецсем хӑйсен ҫӗршывне пӑхӑнтарнӑшӑн мар, хӑйсене хистесех ҫивӗт ӳстерсе ҫӳретнӗшӗн кӑна хирӗҫ тӑнӑ вӗт.

Ҫине тӑрсах хирӗҫлекенсене пурне те касса пӑрахнӑ, ваттисем вилсе пӗтнӗ, ҫапла майпа ҫивӗтсем сыпӑнчӗҫ темелле, анчах кӗҫех вӗт Хун Сю-цюаньпе Ян Сю-цин шавласа кайрӗҫ. Мана ун чух асанне халӑха пит йывӑр лекни ҫинчен каласа паратчӗ: ҫӳҫне ӳстерет пулин те ҫивӗте ярса ҫӳременнисене правительство ҫарӗсем вӗлернӗ, ҫивӗт ярса ҫӳрекенсене вӑрӑм ҫӳҫлӗ тайпинсем вӗлернӗ, тетчӗ.

Шутлама та йывӑр халь, мӗн чухлӗ китай ҫынни асапланнӑ, тӳснӗ, вилнӗ пулӗ, веҫех ҫак ҫӳҫшӗн, никама аякран тӗкмен, ыраттарман ҫӳҫшӗн.

N господин, тем аса илме хӑтланнӑ пек, маччаналла тӗллесе пӑхать те каллех калаҫма тытӑнать.

— Кам пӗлнӗ пуль ҫав ҫӳҫшӗн мана та тӳссе курма лекессе! Вӗренме тесе ют ҫӗршыва тухса кайнӑччӗ те эпӗ ҫивӗте кастарса янӑччӗ, тем шухӑшпа мар ӗнтӗ, хама тӗрлӗ кӑлтӑксем кӳнӗшӗн кӑна, ҫав ҫеҫ. Эп кӗтнӗ пек мар, юлташсем хушшинче хӑйсен ҫӳҫне пытаракансем те тупӑнчӗҫ, ҫӳҫне пуҫ тӳпи тӗлне пӗтӗрсе хуратчӗҫ те картус тӑхӑнатчӗҫ. Ҫивӗте кастарсан вӗҫем мана сасартӑках курайми пулчӗҫ. Хамӑрӑн надзиратель те пит тарӑхатчӗ, мана хысна стипендийӗ партарма чаратӑп та каялла Китая яратӑп, тесе хӑрататчӗ.

Нумаях та вӑхӑт иртмерӗ, тахӑшӗ шӑпах ҫав надзирателӗн ҫивӗтне касса янӑ та хӑй таҫта пытаннӑ. Ун ҫӳҫне касакансен хушшинче хайхи шӑпах леш «Революцилле ҫара» ҫыракан Цзоу Жун та пулнӑ. Ҫав сӑлтава пула вӑл ют ҫӗршывра вӗренсе пӗтереймерӗ те каялла Шанхая таврӑнчӗ, юлашкинчен Анӑҫри тӗрмере вилнӗ вара. Эс ун ҫинчен тахҫанах маннӑ пуль ӗнтӗ?

Тепӗр темиҫе ҫултан ман ҫемье пурнӑҫӗ вӑйсӑрланса ҫитрӗ, атте-анне выҫӑпа ан аптраччӑр тесе, ман мӗнле те пулин ӗҫе кӳлӗнме лекрӗ. Китая таврӑнассисӗр пуҫне урӑх ним те юлмарӗ. Шанхая пырса кӗрсенех хам валли суя ҫивӗт илсе ҫыпӑҫтартӑм та, — ун чух вӗсем икӗ юань тӑратчӗҫ, — киле таврӑнтӑм. Анне мана нимех те шарламарӗ, пускилсем вара тӗлпулсан чи малтанах ман ҫивӗтсем ҫине пӑхатчӗҫ. Ҫивӗт суя иккенне туйса илсен, йӗкӗлтесе кулма, пуҫне касмалла тунӑ ҫынна хурланӑ пек, айӑплама тытӑнчӗҫ. Пирӗнпе пӗрешкел хушаматли ман пирки влаҫа евитлеме хатӗрленнӗ пулнӑ, хӑранипе ҫеҫ тытӑнса тӑнӑ, революцилле парти пуҫарса янӑ ӗҫ ҫӗнтерме пултарасран шикленнӗ.

Уҫӑмлӑ пулни суеҫтернинчен лайӑхрах терӗм те эпӗ суя ҫивӗте илсе пеме шутларӑм. Европа костюмне тӑхӑнса ҫаплипех тухса ҫӳрекелеме тытӑнтӑм.

Ӑҫта кӑна ҫитместӗм, унта манран тӑрӑхлатчӗҫ, вӑрҫатчӗҫ, хӑшӗсем тата хыҫранах ҫӳретчӗҫ: «Эй, Тӑмсай!», «Тинӗс леш енчи суя шуйттан!» — тесе кӑшкӑрса пыратчӗҫ.

Ҫав мӑшкӑл хыҫҫӑн ют ҫӗршыв костюмӗпе ҫӳреме пӑрахрӑм, хамӑр наци халатне тӑхӑна пуҫларӑм, каплипе мана пушшех хӑртма тапратрӗҫ.

Ҫапла, чухӑнлӑх мана тӗппипех аптратса ҫитерсен, аллӑма туя лекрӗ, хамран тӑрӑхлакансене ҫав алтуйипе хутран-ситрен пӗҫерткелесе илтӗм. Вара хӑйсемех харкашма чарӑнчӗҫ. Ҫапах та, никама хӗнеме май ҫук ҫӗнӗ вырӑнсене кайсан, мана каллех тем те пӗр каласа пӗтеретчӗҫ.

Ҫав ятлаҫусем мана питӗ пӑшӑрхантаратчӗҫ, халӗ те час-часах аса илкелетӗп эп вӗсене. Ют ҫӗршывра вӗреннӗ чухнех-ха вӑл, темле майпа эп Яппун хаҫатӗнче кӑнтӑр тинӗсӗсем хӗрринчи ҫӗршывсемпе Китай тӑрӑх пӗр профессор, — китайла ун хушамачӗ Бэньдоччӗ, — курса ҫӳрени ҫинчен вуланӑччӗ. Китай чӗлхине те, малай чӗлхине те пӗлмен хӑй. «Вӗсен чӗлхине пӗлмесӗр мӗнле курса ҫӳреме пултарнӑ вара эсир?» — тесе ыйтнӑ унран пӗри. Ҫакна хуравласа, стекне йӑтса кӑтартнӑ та вӑл: «Акӑ чӗлхе, ӑна пит аван ӑнланаҫҫӗ вӗсем!» — тенӗ. Ҫав мана питӗ тарӑхтарса янӑччӗ, темиҫе кун хушши ним тума аптраса ҫӳрерӗм, хӑҫан та пулин эп хам та ҫаплах пулӑп, ҫитменнине ҫынсем мана аванах ӑнланӗҫ тесе шухӑшламан та вӗт эп ун чух…

Сюань Тун пуҫпулса тӑнӑ вӑхӑтри Маньчжурин юлашки императорӗ патшана ларнӑ ҫулхине эп тӑван хулара вӑтам вӗренӳ заведени инспекторӗччӗ. Пӗрле ӗҫлекенсем епле пулсан та манран аяккарах пулма тӑрӑшатчӗҫ, пуҫлӑхсем вара ҫине тӑрсах мана сӑнатчӗҫ. Кунӗ-кунӗпех пӑрлӑ нӳхрепре е асаплантарса вӗлермелли вырӑнта ларнӑн туяттӑм эп хама, ҫакӑ ӗнтӗ темле урӑх сӑлтава пула мар, ҫивӗт ҫуккишӗн кӑна.

Пӗррехинче кӗтмен ҫӗртен ман пата хам вӗрентекен ачасем вирхӗнсе ҫитрӗҫ.

— Вӗрентекен, эпир хамӑрӑн ҫивӗтсене касма шутларӑмӑр, — терӗҫ вӗсем.

— Юрамасть! — хуравларӑм эпӗ.

— Мӗнле лайӑхрах пек — ҫивӗтпе-и е ҫивӗтсӗр?

— Ҫивӗтсӗр лайӑхрах…

— Ма юрамасть тетӗр тата эсир?

— Уссӑр япала… Халлӗхе касмасан лайӑхрах пулать сире… тӑхтӑр акӑ кӑштах.

Ачасем тутисене тӑсса ним сӑмахсӑр тухса кайрӗҫ, ҫивӗтӗсене касрӗҫ-касрӗҫех хӑйсем.

Эх, мӗнешкел харкашу ҫӗкленчӗ! Мӗн тери сӑмах ҫӳретмерӗҫ-ши! Эпӗ пӗлмене петӗм, ҫав шакла пуҫлисене те ҫивӗтлисемпе пӗрлех класа кӗртрӗм, вӗрентрӗм.

Ҫивӗтсене касас чир сарӑлсах пыра пуҫларӗ. Виҫҫӗмӗш кунне педагогика училищинче вӗренекенсенчен улттӑшӗ ҫивӗтӗсене кастарчӗҫ, — ҫав кунах каҫалапа вӗсене пурне те училищӗрен кӑларса ячӗҫ. Мӗскӗнсем училищӗре юлма та, киле таврӑнма та пултараймарӗҫ, «иккӗлле вунна» пӗрремӗш хут уявлани уйӑх ытла иртсен тин вӗсен айӑпӗсене сирчӗҫ.

Ну, хам пирки мӗнле? Хампа та ҫавах. Республикӑн пӗрремӗш ҫулӗнчи хӗлле тин Пекина ҫитрӗм вӗт, унта та темиҫе хут ятласа пӗтерчӗҫ. Ун хыҫҫӑн полицейскисем мана вӑрҫакансенне те ҫивӗтӗсене каса-каса ячӗҫ, малтан-кайран тек вӑрҫасси-тӑвасси пулмарӗ вара. Яла таврӑнма пурпӗрех шутламарӑм-ха.

Ҫакна каласа панӑ чух N господин пит-куҫӗ йӑлкӑшса ҫеҫ тӑратчӗ, анчах сасартӑк вӑл каллех тӗксӗмленчӗ:

— Халь ӗнтӗ эсир, идеалистсем, ҫӗнӗрен шавла пуҫларӑр, мӗн-ҫке-ха, хӗрачасем ҫӳҫӗсене кастарса ҫӳреме тытӑнчӗҫ. Каллех халӑха асаплантаракансене кӗтетӗр-им, пурпӗрех ним те тӑваймӗҫ вӗсем!

Сахал-им халь ҫӳҫне кастарса янӑ хӗрсем, ҫавна пула вӗренме лекеймен е лекнӗ ҫӗртен тухса ӳкнӗскерсем?

Революци-и ку, э? Ӑҫта хӗҫпӑшал тупмалла? Техникӑлла пӗлӳ-и, э? Фабрикӑсемпе заводсем ӑҫта тата? Ан кастарччӑрин ҫӳҫӗсене, качча тухӗҫин, арӑм пулчӑрин: веҫех манас пулать — пурпӗрех телей. Эхер те вӗсем пӗртанлӑх, ирӗклӗх ҫинчен мӗн те пулин аса илсен, ӗмӗрӗпех хӗн-асап курӗҫ.

Ман сирӗнтен пурсӑрӑнтан та пӗр вырӑс писателӗн сӑмахӗсемпе ҫапла ыйтса пӑхас килет: «Эсир вӗсен несӗлӗсене ылтӑн ӗмӗр туса пама пулатӑр, мӗн парӑр-ха эсир халь вӗсене хӑйсене?»

Ҫапла! Ҫутҫанталӑка тӑваканӑн чӑпӑркки пырса тивеймен-ха халлӗхе Китай ҫурӑмне, унччен вӑл ҫаплипех юлса пырӗ, хӑйне хӑй пӗр ҫӳҫ пӗрчи чухлӗ улшӑнма та кӑмӑл тумӗ!

Ҫӑварунта наркӑмӑшлӑ шӑл ҫук пулсан, ҫамку ҫине мӗн-ма икӗ пысӑк иероглиф — «куҫлӑхлӑ ҫӗлен» — ҫыпӑҫтарса ҫӳретӗр вара эсир, ҫавӑнпала наркӑмӑшлӑ ҫӗлен тытса, вӗлерсе ҫеҫ пурӑнакан мӗскӗнсене ма улталатӑр?!

Вӑл калаҫнӑҫемӗн хӗрсе пычӗ, анчах эп хӑйне хавхалансах итлеменнине сиссен, сасартӑках шӑпланчӗ, тӑчӗ те шлепкине илсе тӑхӑнма аллине тӑсрӗ.

— Каятӑр-им? — ыйтрӑм эпӗ.

— Ия, — терӗ вӑл, — кӗҫех ҫумӑр пуҫланӗ…

Эп ӑна алӑкран пӗр сӑмахсӑр ӑсатса ятӑм.

Шлепкине тӑхӑнчӗ те вӑл;
— Чипер юлӑр! — тесе хӑварчӗ.
— Чӑрмантарнӑшӑн каҫарӑр. Ыран «иккӗллӗ вуннӑ» уявне ирттерес ҫукки пит аван-ха, эпир пурне те манма пултаратпӑр.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех