Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: 25-мӗш сыпӑк

Пай: Стожар

Автор: Валентин Урташ

Ҫӑлкуҫ: Алексей Мусатов. Стожар. Валентин Урташ куҫарнӑ. Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1951

Хушнӑ: 2019.10.20 20:09

Пуплевӗш: 168; Сӑмах: 1413

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Паллӑ мар

Пӳске

Пӗрер ҫӗклем хулӑ каснӑ хыҫҫӑн, Санька ушкӑнӗ хӑвалӑхран тухса килелле утрӗ. Хуйха ӳкнӗ Санька чи хыҫалтан утса пычӗ. Тӳпери ҫӑра сӑрӑ пӗлӗт те, кӗскен-кӗскен ҫуса иртекен ҫумӑр та, уйра чавкасем ним йӗркесӗр чакӑлтатни те, Петька кунтӑксем авса, йӳнӗ хакпах сутнипе нимӗнле тупӑш та пулмасть текелесе нӑйӑлтатса пыни те савӑнтараймасть ӑна паян.

— Пӑрӑн эсӗ кунтӑку мӗнӗпех! — вӑрҫса тӑкрӗ ӑна Санька, — йӑлӑхтарчӗҫ вӗсем мана.

— Эпӗ те калатӑп ҫав, нимӗнле тупӑш та ҫук тетӗп, — терӗ Петька. — Сана анне пирӗн пата кӗме чӗннӗччӗ.

— Мӗн тума тата?

— Пӗлместӗн-и? Атӑ-пушмак ӗҫлекен мастерской пирки мӗн те пулин тумаллах вӗт-ха. Вӑл ӗнтӗ Якку куккапа калаҫса татӑлнӑ. Пӑлаки Колечкина та Тимкине ярать.

Ачасем Векшинӑн сӑнав тумалли участокӗ патне ҫитрӗҫ, анкарти хӗррине ларчӗҫ.

— Мӗн эсӗ, Коншак, питӗ салху, тӗкне тустарнӑ автан пекех, — чарӑнмарӗ Петька. — Ҫанталӑк савӑнтармасть-и сана? Тен, учительтен хӑрарӑн пулӗ. Эпӗ вӑл Машенькӑна сана чӗнме янине куртӑм вӗт: «Коншака чӗнӗр, илсе килӗр», тенине те илтрӗм.

— Мӗнех вара мана учитель! — хулпуҫҫине сиктерсе илчӗ Санька, анчах хӑйӗн сӑмахӗсене тӗрӗс каламаннине сиссе, хӗрелсе кайрӗ.

— Ҫапла! Мӗн тума кирлӗ вӑл пире! — кӑшкӑрса ячӗ Петька… Тӑван та мар, тус-йыш та мар. Ӗлӗкрех вӑл кӑшт ҫӳҫ ӳссенех машинкине ҫавӑрса илетчӗ. Тенкел ҫине ларатчӗ те, ҫӳҫ каснӑ май, ӑс пама, вӗрентме пуҫлатчӗ: «Мӗншӗн улмуҫҫи туратне хуҫрӑн та, мӗншӗн иртсе пыракан ҫынпа хытӑрах калаҫрӑн» тетчӗ. Тата ҫӗр те пӗр тӗслӗ канаш! Анраса кайӑн! Эпир халӗ ӑна пӑхӑнаканнисемех мар. Хамӑра хамӑр хуҫа, ӑсталӑха пӗлекен халӑх. Ну, ырӑ кӑмӑллӑ ҫын, мӗн тумалла, ҫӗлесе памалла-и, пӑта ҫапмалла-и, саплӑк лартмалла-и?… Эпир халех, пӗр самантрах тӑватпӑр! — Петька йӑлтах паттӑрланнӑ пек пулчӗ, кӗсйинчен тапак енчӗкӗ туртса кӑларчӗ. — Ак килтӗр-ха вӑл кунта, эпӗ ӑна тӳрех: «Манне туртса пӑхӑр-ха. Тапакӗ-амакӗ, сарай хыҫне кам акӗ, туртсан тута ҫӳхелет, курсан куҫ-пуҫ алчӑрать. Ӗмсен — ӗнсе ҫӳхелет, ҫӑтсан — ҫӑтмах курӑнать, ҫӑтмасӑрах туртӑнать», — теме те пултарӑп.

— Кама? — ҫаврӑнса пӑхрӗ Санька. Кама пултӑр… Анрей Иванӑча.

Анчах та Санька Петька ҫине ҫав тери тарӑхса пӑхрӗ, лешӗ хӑраса айккинелле пӑрӑнчӗ, ассӑн сывласа илчӗ: ҫук, Коншакпа паян ним ҫинчен те калаҫма ҫук иккен.

Петькӑна та ҫав тери кичем пулса кайрӗ. Вӑл хӑй йӗри-тавра никам та калаҫманнине, нимӗн те туманнине, пӗр-пӗрне виртленине, йӗкӗлтенине юратсах каймасть-ҫке-ха.

Вӑл сӑмсапа туртмалли тапак пек, йӳҫӗ шӑршӑллӑ темле курӑк пуҫне татса илчӗ, ӑна ывӑҫ тупанӗ ҫинче шӗкӗлчерӗ те тӗлӗрсе выртакан Тимка Колечкинӑн сӑмси шӑтӑкне сапрӗ.

Лешӗ сиккелесе илчӗ, апчӑху турӗ, Петькӑна чӑмӑрӗпе юнарӗ те хупахпа витӗнсе выртрӗ.

Девяткин пачах салхуланчӗ, вӑл анкарти урлӑ участок ҫинелле пӑхса илчӗ, каллех Санька ҫумне ларса ҫапла пӑшӑлтатрӗ:

— Векшинсен ҫырла питӗ лайӑх. Пулса та ҫитнӗ. Ҫатан урлах татса илме пулать. Эх, пӗрре тутанса пӑхасчӗ, эс мӗн тейӗн?

— Эпӗ ют пахчана кӗме ӑста мар.

— Федьӑпа Машенькӑна ҫилентересрен хӑратӑн-и?

— Унта мӗн ӗҫ пур манӑн?

— Ҫавна кӑтартса пар-ха!

— Каларӑм сана…

— Эпир вӗт, Саня, тутанса пӑхмалӑх ҫеҫ. Ытлашши татмӑпӑр. Векшин мучи пӗлмесӗрех юлӗ. Кӗрессе вара ҫар йӗркипе туса ирттерӗпӗр: дозорнӑйсене тӑратса хӑварӑпӑр, хамӑр хырӑмпа шӑвӑпӑр…

Санька чӗнмерӗ.

— Ну, эппин хӑвӑн ирӗкӳ, — ассӑн сывласа ура ҫине тӑчӗ Петька… — Эсӗ килӗшмесен, эпир Тимкӑпа кӗретпӗр. Асту, Коншак, ӳкӗнмелле ан пултӑр! Ҫырли вӗт — пыл та ҫу! Кайран сӗлекӳне ҫӑтса тӑма лекӗ.

— Вырӑнтан ан хускалнӑ пул! — Санька, Петькӑна аллинчен тытса, вӑйпах калле туртса антарчӗ. — Лар! ниҫта та каймастӑн.

Петька ассӑн сывласа, ачасем ҫине пӑхса илчӗ.

«Эсир вӗт, эпӗ мӗнле пултаруллӑ та чӑрсӑррине хӑвӑрах пӗлетӗр. Эпӗ сире Санька пулман пулсан, пурне те тутлӑ ҫырла ҫитернӗ пулӑттӑм», — терӗҫ унӑн куҫӗсем.

— Пӳскелле выляр мар-и, пӗреххутчен? — сӗнчӗ вӑл кахал ҫын сассипе. — Пӳскӳ сан, Тимка, ху ҫумӑнтах-и?

— Хам ҫумрах-ҫке, — терӗ Тимка.

Ачасем икӗ пӗр пек ушкӑна уйрӑлчӗҫ.

Анчах вӑйӑ хӗрсех пымарӗ. Петька, ачасене мӗнле те пулин култарас тесе, пӳскине юриех айккинелле ҫапса ячӗ, пӳски вара участок еннелле ыткӑнчӗ, пӗкӗ пек ҫаврӑнса карта хыҫне персе анчӗ.

Пуринчен ытла Тимка пӑшӑрханчӗ. Ҫак ҫап-ҫаврака шӑратса тунӑ пек пӳскене, фронтран курма таврӑннӑ пиччӗшӗ парне тесе панӑччӗ ӑна. Тимкӑшӑн вӑл чи хаклӑ япала. Тимка Петька патнелле автан пек сиксе пычӗ: «Халех, ҫак самантрах, Захар мучи патне кайса, ачасене пӳске шырама сада кӗмешкӗн ыйт», — тесе хушрӗ вӑл.

— Мӗскер эсӗ, Тимка, мӗскер! — каялла чакрӗ Петька. Ара кама кӗрттӗр-ха Векшин! Пӗлетӗн-и эсӗ, вӑл мӗнле ҫын иккенне. Ҫук, ҫук, эпӗ ун патне ҫӗр тенкӗ парсан та кӗместӗп. Ун вырӑнне эпӗ сана ҫӗнӗ пӳске илсе парӑп… Хулана кайсанах илсе килӗп.

— Илен эсӗ! Ванька Строкинӑн ҫӑвар купӑсне авӑра ятӑн… Пӗр ҫул иртрӗ, эс ҫаплах илен-ха.

— Ванькӑна тӳлесе татнӑ эпӗ, — хӗлӗпех хӗвелҫаврӑнӑш ҫитертӗм.

— Ҫитернӗ ӗнтӗ! — ҫиленсе кайрӗ хӗрлӗ ҫӳҫлӗ Строкин. — Пӗр стакан туянать те, яланах ман купӑсшӑн тесе, пӗтӗм класа валеҫсе парать.

Петька хуларан пӗр пӳске кӑна мар, иккӗ те илсе килетӗп тесе темиҫе хутчен тупа турӗ пулин те, Тимка ӑна ӗненмерӗ, курӑк ҫине кайса выртрӗ.

Санька Тимкӑна хӗрхенчӗ. Вӑл, Петька ҫине салхуланса пӑхсан, ӑна хӑй патне чӗнсе илчӗ.

— Ну, мӗн вара? — ним пӗлмесӗр пырса тӑчӗ лешӗ.

— Ухмаха ан пер эсӗ, — лӑпкӑн кӑна каларӗ Санька. — Пӳскине илсе тухса пар.

— Саня, мӗнле майпа, — терӗ Девяткин.

— Участока кӗретӗн те тупатӑн. Ун пеккине пултаратӑн эсӗ.

— Унта вӗт курӑк, темле калча туллиех…

— Тупатӑн! тупатӑн! — кӑшкӑрса ячӗҫ ачасем, вӗсене Санька калани кӑмӑла кайнӑ курӑнать. — Ӳкнине куртӑмӑр ӑна! — карта патнех, сулахай кӗтессе ӳкрӗ.

Девяткин сӑмаха урӑх еннелле пӑрса ярасшӑн пулчӗ: участока кӗресси, паллах ӗнтӗ, ытла йывӑр ӗҫ те мар, анчах унта кӗме тӗттӗмленсен, ҫӗрле пулсан лайӑхрах.

— Пӳскене хунарпа шыратӑн-и вара? — ыйтрӗ унтан Строкин.

— Апла ыран ирпе… Иртерех вӑранӑп та тупса пырӑп.

— Куратӑр-и эсир ӑна? — хӗрсе кайрӗ Санька. — Ҫырла татма халь тесен халь кӗрӗччӗ. Пӳске шырама тесен, ав, мӗскӗне хывать. Юрать, лар эппин, Девяткин. Пӗчченех кӗретӗп.

— Эсӗ-и? — Петька Санька ҫине пӑхрӗ, сасартӑк хӗпӗртесе ӳкрӗ. Паллах ӗнтӗ, Санька та ҫырла тесен турткалансах тӑмӗ, вӑл меллӗ самант ҫеҫ кӗтет. — Иккӗн пулсан, эпе кирек ӑҫта та хатӗр, тӗнче хӗррине те…

Санькӑпа Девяткин участока анкарти хӗрринчех саркаланса ӳсекен ҫӗмӗрт патӗнчен каҫса кӗме шутларӗҫ. Санька йывӑҫ тӑрӑх ҫӳлелле хӑпарчӗ, хулӑн турат ҫине утланса ларчӗ, патаккине аялалла тӑсса, Петькӑна та йывӑҫ ҫине хӑпарма пулӑшрӗ. Пӗр икӗ минут вӗсем ним сиккеленмесӗр ларчӗҫ, унтан Санька карта урлӑ карӑнса тӑракан ҫӗмӗрт турачӗнчен тытӑнса шума пуҫларӗ. Авкаланса пружина пек сиккелесе тӑракан турат аялаллах усӑнса анчӗ, ҫӗр ҫумне перӗнчӗ.

Девяткин та ҫавӑн пекех каҫасшӑн пулчӗ. Анчах унӑн чарӑнса тӑмалла пулчӗ.

— Мӗскер эсӗ? — пӑшӑлтатрӗ Санька.

— Сана аван… Эсӗ, ав, мамӑк пекех, ҫӑмӑл…

— Чӑтать… ҫӗмӗрт вӗт ку. Петька асӑрханса малалла шурӗ.

Сасартӑк вӑл Санька ҫине, тырӑ миххи пек, йывӑррӑн килсе ӳкрӗ, сехри хӑпнӑскер, — ҫапла пӑшӑлтатса илчӗ:

— Унта учительпе ачасем ҫӳреҫҫӗ… Векшин та вӗсемпех.

— Сана асӑрхамарӗҫ пуль-ҫке?

— Пулӗ те… Пӗлетӗн-и эсӗ, Машӑн куҫӗ мӗнле ҫивӗччине… ҫӗр айӗнчине те курӗ.

Вӗсем мӗн те пулин сиксе тухасран асӑрхансах анкарти хӗрринчи хӑмла ҫырли чӑтлӑхне кӗрсе пытанчӗҫ, итлесе ларчӗҫ.

Участокра шӑп.

Санька, Девяткин мӗн калани хӑранипе ҫеҫ ӑна курӑннӑ пулӗ тесе шутларӗ те, участок варринелле шуса кайрӗ. Вӑл, ҫӗр ҫумӗпе йӑпшӑнса, аллисене — пӗрре сулахаййине, тепре — сылтӑммине черетпе куҫара-куҫара шурӗ. Вӑхӑт-вӑхӑт чарӑнса Петькӑна кӗтсе тӑчӗ. Лешӗ час-часах тӑват уран упаленсе пырать. Санька ӑна кӑштах чышса илчӗ те малалла вара вӗсем йӗркеллех шуса пычӗҫ.

Вунӑ метр та каяймарӗҫ вӗсем, тӗмсем хушшинче калаҫнине илтрӗҫ, унтан Захар мучие, ача-пӑчасене, вӗсен хушшинчех Андрей Иванӑча курчӗҫ.

— Каларӑм вӗт эпӗ сана! — пӑшӑлтатрӗ Петька. — Пӗтереҫҫӗ ӗнтӗ халӗ. Вӗсем пире шыраҫҫӗ.

Ачасем каллех хӑмла ҫырли аврисен хушшине кӗчӗҫ. Часах Санька участокри ҫынсем никама та шыраманнине тавҫӑрса илчӗ. Вӗсем сукмаксем тӑрӑх тем ҫинчен калаҫа-калаҫа калчасене пӑхса ҫӳреҫҫӗ.

«Векшин хӑйӗн хуҫалӑхне учителе кӑтартса ҫӳрет» тавҫӑрса илчӗ Санька.

Кӗҫех участокран пурте тухса кайрӗҫ. Санька тата кӑштах кӗтсе тӑчӗ, унтан Девяткина паллӑ пачӗ те малалла шурӗ.

Сасартӑк вӑл Петька айккинелле пӑрӑннине асӑрхарӗ.

— Ӑҫталла эсӗ?

— Ҫырла тунисем — ав лере вӗсем, — кӑтартрӗ Петька, — эпӗ санран лайӑхрах пӗлетӗп ӗнтӗ.

— Мӗн тума кирлӗ пире ҫырла?

— Ну-ну, — куҫне хӗсрӗ Девяткин, — пӳске кирлех пулчӗ ӗнтӗ сана. Эх, чее кушак эсӗ, Коншак!..

Санька сиксе тӑчӗ, Петька патнелле ыткӑнчӗ, унтан хӑй ӑҫтине аса илсе, каллех курӑк ҫине ӳкрӗ.

— Ман хыҫран!.. Ман хыҫран шу! — ҫиленсе пӑшӑлтатрӗ вӑл Девяткина.

Лешӗ ирӗксӗрех Санька еннелле ҫаврӑнчӗ.

Часах курӑк пӗтрӗ, ачасем сӗлӗ калчи патне пырса тухрӗҫ. Унтан урпа, ыраш, тулӑ акнӑ лаптӑксем пуҫланчӗҫ.

Акӑ Санькӑпа Девяткин участокӑн сулахай енне пырса тухрӗҫ, кирек мӗн тесен те пӳске ҫакӑнтах ӳкнӗ, вӗсем калча ӑшӗнче шырама пуҫларӗҫ. Вӑрахчен шырарӗҫ, чӗркуҫҫисем те вӗсен калча тӑрӑх ашнипе симӗсленчӗҫ, пӳске ҫапах та тупӑнмарӗ.

Петька час-часах пуҫне ҫӗкле-ҫӗкле итлесе пӑхрӗ:
— Пустуй япала, Коншак, — йынӑшрӗ вӑл.
— Утӑ ҫулнӑ чух йӗп шыратпӑр. Пӗлетӗн-и эсӗ, тытсан, пире мӗн пулассине? Векшин мучи кӗпе-йӗм ӑшне вӗлтӗрен тултарӗ, ҫитменнине тата правление сӗтӗрсе кайӗ, аннесене чӗнсе илӗ. Ырӑ-сывӑ чухне, вӑл-ку пуличчен шӑвӑнсан лайӑхрах.

— Шыра, шыра! — хаярланса пӑхрӗ ун ҫине Санька. Ярӑнма юратсан, ҫунашкуна та туртса хӑпарт…

Кӗтмен ҫӗртенех тӗмсен хыҫӗнчен банкӑсем, тимӗр кӑшӑлсем шӑнкӑртатса кайрӗҫ.

Санька ҫӗр ҫумне лӑпчӑнса выртрӗ, Девяткин тӳсеймерӗ, калле чакрӗ.

Санька ӑна чӑмӑрӗпе юнарӗ, анчах лешӗ анкарти хӑмине айккинелле пӑрса, участокран тухса кайма та ӗлкӗрчӗ.

Санька кӑштах сулахаялла пӑрӑнчӗ, каллех шырама пуҫларӗ. Акӑ вӑл ҫирӗп те ҫаврака япалана хыпашласа тупрӗ, ҫӑмӑллӑн сывласа илчӗ, пӳскине кӗсйи тӗпнех майлаштарса чикрӗ те, Петька ҫулӗпех, карта витӗр тухса кайрӗ.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех