Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: 20-мӗш сыпӑк

Пай: Стожар

Автор: Валентин Урташ

Ҫӑлкуҫ: Алексей Мусатов. Стожар. Валентин Урташ куҫарнӑ. Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1951

Хушнӑ: 2019.10.19 02:18

Пуплевӗш: 176; Сӑмах: 1530

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Паллӑ мар

Ҫулсам, ҫава!

Ирхине Санька таса, уҫӑ саслӑ хурҫӑ мӑлатук сассине илтсе вӑранчӗ. — Стожарта ҫава туптаҫҫӗ. Ял ҫинче мӑлатуксен пӗр-пӗрне чӗннӗ сасси янӑраса тӑрать, ҫакӑ вӑл ҫуллахи ырӑ вӑхӑт, утӑ ҫулас вӑхӑт ҫитни ҫинчен ҫынсене пӗлтернӗ пекех туйӑнать.

Санька фанертан тунӑ ещӗкрен ашшӗн тутӑрпа чӗркесе хунӑ ҫавине кӑларчӗ.

Ҫава ҫӳхе те ҫӑмӑл, ҫавапа ашшӗ улӑха тухсан, кашни ҫыннах хуса ҫитсе иртсе кайнине Санька лайӑх астӑвать-ха.

— Ҫава мар, вӗҫен кайӑк! — тетчӗҫ ҫынсем. — «Хӑех вӗҫет».

Санька ҫава чӑрканӑ тутӑра салтрӗ, ҫавине йӗпе курӑкпа шӑлса илчӗ, тӗксӗмленнӗ ҫава хӗвел ҫинче кӗмӗл хӗҫ пек ҫуталчӗ. Санька ҫава аври лартрӗ. Ҫава аври вӑрӑм, варринче унӑн тыткӑччи те пур, хӑйӑр чулӗнчен вӑл тӑрӑхла хӑйра касса илчӗ.

Халӗ чи йывӑрри юлчӗ: ҫавана хурҫӑ татӑкӗ ҫинче туптамалла, унӑн касакан енне бритва пек ҫӳхе ҫивӗч тумалла. Кӑна тума ҫава хӗррине мӑлатукпа питӗ астуса пӗр-пек ҫапмалла.

Анчах хӑнӑхман пирки мӑлатук алӑра сиккелет, ҫавӑн пирки ҫава ҫивӗччӗшӗ те яка мар тата картлӑрах пулчӗ.

Ҫитменнине тата Санька ҫава вырӑнне пӗр-икӗ хутчен пӳрнине шаккаса илчӗ, ыратнипе пӳрнине вӗрсе, чылайччен тапӑртаткаласа тӑчӗ.

— Эх эсӗ те-ҫке, утӑ ҫулакан — курӑк касакан! — пуҫне пӑркаларӗ Катерина. — Иртерех ҫава тытмастӑн-и? Кӗреплӳне майласчӗ — утӑ тавӑрӑттӑн.

— Каларӑн та, — терӗ Санька, ыратни кӑштах иртсе кайсан, вӑл каллех ҫава туптама тытӑнчӗ.

Юлашкинчен тахҫантанпах кӗтнӗ ир те персе ҫитрӗ. Хӗвел тухиччен чылай малтан колхоз правленийӗ патӗнче чугун татӑкне шаккарӗҫ.

Ирхи кӳлӗмре ытла та тутлӑ-ҫке ачасен ыйхи, ҫавӑнпа Катерина Санькӑна ир вӑратма шутламарӗ, утӑ ҫулнӑ ҫӗре кӑшт каярах пырсан та айӑп пулмӗ.

Санька, аслати пек кӗрленӗ сасӑ пулман пулсан, улӑха тухас савӑнӑҫлӑ вӑхӑта ҫывӑрса ирттернӗ пулӗччӗ. Вӑл, укол тунӑ чухнехи пек, вырӑн ҫинчен сиксе тӑрса, пӗр вырӑнта ҫаврӑнса илчӗ. Унтан кулса ячӗ. Урайӗнче пушӑ витре ҫаврӑнса чӑнкӑртатса выртать. Унӑн «будильникӗ» лайӑх ӗҫлет иккен. ӑна вӑл ҫапла хатӗрленӗччӗ: каҫхине хӑй ҫывӑрас умӗн ҫенӗкри катка ҫине пушӑ шӑвӑҫ витре лартрӗ, унӑн хӑлӑпӗнчен ҫинҫе кантӑрапа ҫыхрӗ. Кантӑран тепӗр вӗҫне килкарти урлӑ каҫарса, карта алӑкӗнчен ҫавӑрса илчӗ. Ирхине ӗне сума кайсан, амӑшӗ карта алӑкне уҫнӑ, вара кантӑра туртӑннӑ та ҫенӗхри витре урайне кӗмсӗртетсе персе аннӑ.

Тумланса, урине атӑ тӑхӑнса, Санька урама сиксе тухрӗ. Халӗ анчах-ха сирень чечекӗ тӗслӗ шурӑмпуҫ хӗр-хӗлтӗм пайӑркисемпе чӑрӑш вӑрманӗ ҫинче ҫунма пуҫларӗ. Юханшывран, ҫине вӗрекен шыв сапнӑ пек, шурӑ пӑс хӑпарса тӑрать. Ял вӗҫӗнче кӗтӳҫӗн шӑхличчи юрӑ кӗвӗлет, пушӑсем шартлатаҫҫӗ, ӗнесем мӗкӗреҫҫӗ.

Санька хӑй ир вӑраннӑшӑн ҫав тери савӑнчӗ. Савӑнмасӑр ара! Вӑл вӗт улӑха ӗҫ вӗресе тӑнӑ вӑхӑтра, намӑсланмалли вӑхӑтра ҫитмест. Санька, ҫавине хулпуҫҫи ҫине хурса, колхоз контори еннелле утрӗ. Кашни ҫуртранах колхозницӑсем, стариксем, ача-пӑчасем — пурте унталла туртӑнаҫҫӗ. Векшин та хӑйӗн «бригадипе» ҫитсе тӑчӗ.

— Хӗрхен хӑвна, Захар Митрич, — терӗ председатель.

— Пултараймастӑп, Родионовна. Алӑ сӑкӑлтатать. Пӗр паккус та пулин ҫулам хуть!

Пурте вӑрман хыҫнелле, Стожартан виҫӗ ҫухрӑмри улӑх еннелле, шыв пайланса юхнӑ вырӑналла утрӗҫ.

Улӑхра шӑп, уҫӑ; сывлӑмпа йывӑрланнӑ курӑк ҫӗр ҫумне выртнӑ. Вӑл кӑвак тӗтре пек курӑнать.

— Тӑвансем — стожарсем! Нумай утӑ пухса илмелле пултӑр! — Захар аллаппи ҫине сурса, ҫавине сулса ячӗ. — Ҫулсам, ҫава, сывлӑм пур чух!

Ун хыҫҫӑн чи лайӑх ҫулакан хӗрарӑмсем кайрӗҫ.

Старикӗн сывлӑшӗ часах пӗтрӗ. Вӑл колхозницӑсен мукалнӑ ҫависене хӑйраса пачӗ.

Татьяна Родионовна арҫын ачасене ҫитӗннисенчен уйрам, ҫырма хӗрринче, ҫемҫе, сӗтеклӗ курӑка ҫулма тӑратрӗ.

Федя чи мала тӑчӗ, ун хыҫҫӑн Апла-Капла Степӑпа Алешка Семушкин тӑчӗҫ.

«Инҫех каяймӗҫ» шухӑшларӗ Санька, хӑй Семушкин хыҫне тӑчӗ.

Девяткин ҫитрӗ. Вӑл хӑйӗн шыв яман пуклак сӑмсаллӑ пушмакӗпех, аяккинче ҫутӑ шӑвӑҫран тунӑ хӑйра йӗнни, унтан хӑйри кинжал пек курӑнса тӑрать.

Санькӑна асӑрхасанах, вӑл хӑра-хӑра, унтан аяккарах тӑма шутларӗ. Темле пулсан та унпа калаҫма шухӑшларӗ:

— Манӑн хӑйра лайӑх, Коншак. — Хӑех ҫавана хӑйрать. Хӑйраса пӑхатӑн-и?

Санька Девяткина курмӑш пулчӗ. Вӑл хӑйӗн ҫавине курӑка чикрӗ, сылтӑм аллипе сулса ячӗ, ҫава пӗр ҫаврӑм туса та илчӗ.

«Тепӗр кунранах ӗшенет!» — тесе шухӑшларӗ Девяткин, хӑй Санька хыҫне вырнаҫса тӑчӗ.

Лешӗ малаллах кайрӗ. Ҫава, ҫӑмӑллӑн шӑхӑрса, ӑса пек, сылтӑмалла, сулахаялла ыткӑнать, улӑхри тӗрлӗ курӑксене тымартанах чашлаттарса пӗр ҫӗре купаласа пырать.

«Юрланӑ пек», тетчӗ вара ашшӗ. Санька ашшӗ епле ҫӑмӑллӑн сула-сула янине пӑхса тӑма юрататчӗ.

Халӗ те ача пур енчен те ашшӗ пекех тума тӑрӑшрӗ. Аллинчи ҫавине ҫирӗп, курӑксене тӗпӗ-йӗрӗпех касса татас тесе ҫӗр ҫумнех пусса тытнӑ.

— Мӗн-мӗн кӑна ҫук-ши ҫӑра курӑк хушшинче! Акӑ ҫава пӗр пысӑках мар кӑткӑ тӗмине касса кайрӗ, рис кӗрпи пек шурӑ ҫӑмартисем саланса кайрӗҫ. Ҫава умӗнчех сӑрӑ улӑх пӑчӑрӗ вӗҫсе тухрӗ те курӑк тӑрӑх чупрӗ. Симӗс курӑк ӑшӗнче хӗрлӗ ҫӗр ҫырлисем юн тумламӗсем пек курӑнаҫҫӗ.

Ҫырла татма пӗшкӗнни, пӑчӑр хыҫҫӑн чупни утӑ ҫулакана килӗшет-и вара.

Санька пӗр чарӑнмасӑр ҫулать. Шӑнӑр тӑрӑх темле ӑшӑ чупса иртнӗ пек, ҫурӑмпа хулпуҫҫи вӗриленсе кайнӑ пек туйӑнчӗ, ҫава тата та уҫҫӑн та савӑнӑҫлӑн юрлама пуҫларӗ.

Анчах кам урисем-ха малта?

— Сыхлан! Уру тупанне касӑп! — чӑрсӑрланса кӑшкӑрчӗ Санька.

Алеша Семушкин кӑлт ҫеҫ ҫаврӑнса пӑхрӗ, сӑмси ҫинчи тарне хӑвӑрт шӑлса илчӗ те, ҫавине васкавлӑн сулма тытӑнчӗ, ҫитсе пыракан Санькӑран хӑтӑласшӑн пулчӗ вӑл.

— Кама ҫилхерен ҫыхӑпӑр? — Алешӑн паккусӗ ҫинчи юлса пыракан курӑк ҫине пӑхса кулчӗ Санька.

— Эх эсӗ, утӑ ҫулакан — курӑк вырттаракан! Тӑррине кӑна татса каятӑн.

Алеша нимӗн те калаймарӗ, анчах ерипентерех те тасарах ҫулма тытӑнчӗ.

Санькӑн ҫави шӑхӑрнӑ сасӑ ҫывхарнӑҫемӗн ҫывхарать.

— Йӗркене пӗлместӗн, — аса илтерчӗ Санька. — Юлатӑн пулсан, аяккалла пӑрӑн, ыттисене тытса ан тӑр.

Семушкин кӑмӑлсӑр пулса хӑйӗн вырӑнне Санькӑна пачӗ, хӑй ҫулакансен хыҫне кайса вырнаҫрӗ.

Санька малта пыракан Степа ҫине пӑхса илчӗ, гимнастеркине хыврӗ те ӑна кӗреплепе утӑ салатакан хӗрачасем патнелле ывӑтса ячӗ.

«Ну, мӗн пулсан та пулать. Ан тив Маша курса тӑтӑр паян, унӑн тусӗ Федя манран каҫару ыйтнине. Ку ӑна «тасалнӑ пултӑр» тесе вылясси мар, йӑрансем патӗнче чакаланасси те мар».

— Пӑх-ха, кӗпине хывать, — тесе тӗкрӗ Зина Колесова Машӑна. — Пуҫланать ӗҫ!

Девяткин алли ҫине сурчӗ, ӗхӗлтетсе хыттӑн кӑшкӑрчӗ:

— Тӗрӗс, Коншак! Хӑваласа ураран ӳкеретпӗр. Эй, Векшинсем! Ура тупанӑра сыхлӑр!

Федьӑпа Степа каялла ҫаврӑнса пӑхрӗҫ, вӗсем те кӗписене хыврӗҫ.

Утӑ ҫулакан ҫамрӑксем ҫаран вӗҫне ҫитрӗҫ, иккӗмӗш хут кайрӗҫ, унтан виҫҫӗмӗш хут, анчах йӗрке ҫав-ҫавах юлчӗ. Федьӑпа Степа малта пычӗҫ, Санькӑпа Петька хыҫалта.

Степа, кӗтмен ҫӗртенех курӑк ӑшне пытанса выртнӑ чул кӳмӗркки ҫине ҫавине тӑрӑнтарчӗ. Ҫави мӑкалчӗ те, Степа ӑна темиҫе хутчен лапаткаларӗ пулин те, ҫави касмарӗ, курӑка пусарса ҫеҫ хӑварчӗ.

Ҫав вӑхӑтра Санькӑпа Петька хыҫалтан ҫывхарсах пычӗҫ.

Степа Семушкин хыҫне тӑчӗ.

Вӑрман хыҫӗнчен хӗп-хӗрлӗ хӗвел ерипен хӑпарчӗ. Вӑл та хӑйӗн ӗҫ кунне пуҫлас терӗ пулас. Кӑн-кӑвак тӗтреллӗ улӑх вара, ӗнчӗ-ахах сапса тухнӑ пек, таса та ҫутӑ сӑрӑпа чечекленчӗ, симӗсӗн-кӑвакӑн та вут-ҫулӑмӑн вылянса тӑрса, утӑ ҫулма тухнӑ ҫамрӑксене хӑй патнелле туртрӗ. Анчах пушӑ вӑхӑт вӑраха пымарӗ. Тепӗр самантран вӗсем каллех ҫавасене сулма пуҫларӗҫ.

Халӗ ӗнтӗ Санькӑпа Девяткин умӗнче пӗр Федя Черкашин кӑна. Вӑл, пӗр виҫепе урисене ҫирӗппӗн тытса, сылтӑм хулпуҫҫипе малалла уртӑнса сулмаклӑн ҫулать.

«Пурпӗрех хӑваласа ҫитетӗп», хӗрелсе кайса шухӑшларӗ Санька.

Ҫак вӑхӑтра Девяткинӑн вӑйӗ пӗтме пуҫларӗ.

— Коншак, хӑваласа ҫитеймӗпӗр ҫав! — хуйхӑрчӗ вӑл. — Эсӗ ансӑртарах ил.

Санька ҫаврӑнса пӑхрӗ, питӗнчи тарне шӑлса илчӗ, анчах паккус сарлакӑшне тӑвӑрлатмарӗ.

Петька ҫак самантра, Федя ҫавана хӑй лапаткаламаннине, Захар мучи патне кая-кая килнине асӑрхарӗ.

— Кунашкал тӗрӗс мар! — кӑшкӑрса ячӗ вӑл. — Эпир хамӑрах лапаткалатпӑр, сана пур — нянька пулӑшать. Векшин мучи хыҫӗнчен кирек мӗнле ҫава та бритва пек илет.

Федя пӗр сӑмах та чӗнмерӗ, анчах кун хыҫҫӑн ҫавине хӑй аллипех лапаткаларӗ.

«Пери пӗрне парӑнмасть» шухӑшларӗ Девяткин хӑй, ирхи апата хӑҫан ларасса пӗлесшӗн час-часах хӗвел ҫине пӑхкаласа илчӗ», эпӗ тата та ӗҫлеме пултарӑттӑм та ҫава мӑкалчӗ ҫав, тенӗ пек ҫавин ҫивӗччӗшне пӳрнипе тыта-тыта пӑхрӗ.

Сасартӑк вӑл ҫавипе курӑк ӑшне пытаннӑ сӑпса йӑвине касса татрӗ.

— Сӑпса! Сӑпса! — кӑшкӑрса ячӗ Девяткин, унтан ӗнсинчен тытса ҫырма еннелле ыткӑнчӗ.

Утӑ ҫулакан ҫамрӑксем, сӑпсасемпе шӳт тума юраманнине сиссе, ун хыҫҫӑн вӗҫтерчӗҫ. Анчах Санькӑпа Федя ҫулма чарӑнмарӗҫ. Вӗсем, пӗр-пӗрин ҫине, хӑшӗ маларах ӗҫлеме чарӑнать, тенӗ пек пӑха-пӑха илчӗҫ.

Сӑпсасем, ҫиллеслӗн нӑйлатса, вӗсен таврашӗнче явӑнса ҫӳрерӗҫ.

Сасартӑк Федя, аялалла пӗшкӗнчӗ те пуҫне йӗпе курӑкпа ҫапкалама тытӑнчӗ. «Чее» шухӑшларӗ Санька, анчах ирӗксӗрех хӑй те ҫавӑн пекех турӗ.

Хӑйсем вӗсем тата пикенерех ҫулма тытӑнчӗҫ. Тӑрӑшса ӗҫленӗ май вӗсем чӑм шыва ӳкрӗҫ, пурпӗрех пӗр-пӗрне парӑнасшӑн пулмарӗҫ.

Кӑштах тӑрсан сӑпсасем лӑпланчӗҫ. Тӗмсем ӑшне пытаннӑ ачасем те хӑйсен ҫависем патне таврӑнса, Санькӑпа Федя тӑрӑшнине сӑнаса тӑчӗҫ.

Маша ҫулакансем ҫинчен куҫ илмерӗ. Кам лайӑхрах ҫулнине те калама пултараймарӗ вӑл.

Уншӑн пӗр самантра Федя вӑйран сулӑннӑ пек туйӑнчӗ, ун пек чухне вара вӑл «Санькӑн ҫави мукалинччӗ» тесе те шухӑшларӗ. Санька юлма пуҫласан, Маша уншӑн та кӑмӑлсӑрланчӗ.

— Хӗстер, Коншак, вӗҫтер! — ҫӗклентерчӗ Девяткин. — Виҫҫӗмӗш хӑвӑртлӑхпа вӗҫтер!

— Мӗн нӑйкӑлтатан. Ан кансӗрле вӗсене! — ятласа тӑкрӗ ӑна Маша.

Захар мучипе Катерина вӗсен хыҫне тухрӗҫ.

— Ҫапла ҫулакансем, тӗрӗс тӑватӑр, маттурсем! — старик сухалне кӑмӑллӑн якатса илчӗ. — Ан васка, пӗр пекех ил. Ан чӗтре, Федюша, урусене ҫирӗпрех пус, ҫирӗпрех… Эсӗ, Санька, ан ӗмӗтсӗрлен, ансӑртарах ил, паккус тӗпӗсене якарах илме тӑрӑш… Кур-ха, Васильевна, — Катерина еннелле ҫаврӑнчӗ вӑл, — мӗнле халӑх ӳсет. Чи вӑйлӑ резерв вӗт пирӗн.

— Ӗҫлекенсем ӗнтӗ, мӗн каласси пур — ассӑн сывларӗ Катерина. — Манӑн ав хӑйне мӑн ҫын пекех туйма пуҫларӗ… Шкула та ҫӳреме пӑрахрӗ. Пӗлместӗп, тем тумалла ӗнтӗ унпа. Федя ҫийӗнчи майкине, пӗлмен алӑпа ытла илемсӗр сапланӑ, атти те шӑтнӑ унӑн.

— Патӑн та задача, — хутне кӗчӗ Захар. — Эсӗ ҫирӗпрех пул унпа, ашшӗ пек.

— Ҫавӑн пек тума тӳрӗ килет, — килӗшрӗ Катерина, унтан Федя ҫине пӑхса илчӗ.

— Эсир те ҫав, Захар Митрич, мӑнукӑрпа чаплах пурӑнмастӑр пулас. Вӑрманти пекех, партизансем пек.

— Мӗн чаплӑ марри? — кӑмӑлсӑр пуҫне сулчӗ старик. — Хамӑра килӗшнӗ пек пурӑнатпӑр ӗнтӗ.

— Федьӑн ман пата ҫеҫ куҫмалла. Мӗн тесен те хӗрарӑм алли-ҫке.

— Санӑн хӑвӑннисем те ҫитеҫҫӗ… Ҫитменнине тата вӗсем Санькӑпа та килӗштерес ҫук. Чӑрсӑр ҫамрӑксем, ҫапӑҫса та кайӗҫ… — Захар калаҫӑва урӑх еннелле пӑрса яма васкарӗ.

Улӑхра часах ирхи апата ларма вӑхӑт ҫитнӗ тесе пӗлтерчӗҫ.

Санька ҫавине курӑкпа шӑлса тасатрӗ, аврине хулпуҫҫийӗ ҫине хучӗ, Федьӑна тӗл пулсан ҫапла каларӗ:

— Лайӑхрах ҫи, ҫавуна туптама та ан ман, эпир санпа татах ӑмӑртса пӑхӑпӑр.

— Ӑмӑртӑпӑр! — килӗшрӗ Санька.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех