Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: IX сыпӑк

Пай: Обломов –> Пӗрремӗш пайӗ

Автор: Александр Артемьев, Михаил Рубцов

Ҫӑлкуҫ: Иван Гончаров. Обломов: роман. Александр Артемьевпа Михаил Рубцов куҫарнӑ. Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1956

Хушнӑ: 2019.10.09 19:29

Пуплевӗш: 815; Сӑмах: 13331

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Паллӑ мар

Обломов тӗлӗкӗ

Ӑҫта эпир? Ҫӗршывӑн мӗнле пиллӗхлӗ кӗтесне илсе ҫитерчӗ пире Обломов тӗлӗкӗ? Мӗнле тӗлӗнмелле ҫӗршыв ку?

Чӑнах ӗнтӗ, унта тинӗссем, ҫӳлӗ тусем, чул тусемпе тӗпсӗр ҫырмасем, сӗм вӑрмансем те ҫук — пысӑк, тискер, тӗксӗм япаласем пачах нимӗн те ҫук.

Мӗне кирлӗ-ха тата ҫав тискер те пысӑк япаласем? Сӑмахран — тинӗс? Ҫӑва патне! Вӑл ҫынна хурлантарать ҫеҫ: ун ҫине пӑхсан йӗрес килет. Тем анлӑш сарӑлса выртакан шыва курсан, чӗре шикленет, вӗҫӗ-хӗррисӗр пӗр евӗрлӗ тавралӑха пӑхса ывӑннӑ куҫа ним ҫине пӑхсан та кантараймастӑн. Тӑвӑллӑ хумсем ахӑрни, кӗмсӗртетни хавшак хӑлхана ачашламасть: вӗсем тӗнче пуҫланнӑранпах хӑйсен ӑнланса илмелле мар пӗр кичем юррине тӑсаҫҫӗ; вӑл кӗвӗре ҫав йынӑшӑвах, асап тӳсме пӳрнӗ хӑрушӑ чӗрчунӑн ӳпкевлӗ шавӗ, такамӑн усала систерекен хаяр сасси илтӗнсе тӑрать. Таврара кайӑксем чӗвӗлтетмеҫҫӗ; чӗмсӗр чарлансем ҫеҫ, айӑпа кӗнӗ пек, ҫыран хӗрринче салхуллӑн вӗҫсе ҫӳреҫҫӗ, шыв ҫийӗн явӑнаҫҫӗ.

Ҫутҫанталӑкӑн хаяр шӑв-шавӗ умӗнче тискер кайӑк улани те вӑйсӑр, ҫын сасси те ниме тӑмасть. Ҫын хӑй те пӗчӗк, халсӑр, вӑл анлӑ картинӑн вак-тӗвекӗсем хушшинче ним паллисӗр ҫухалса каять? Тен, ҫавӑнпа та ҫынна тинӗс ҫине пӑхса тӑма йывӑр пулӗ.

Ҫӑва патне ӑна, тинӗсне! Унӑн шӑплӑхӗ те, вӑл чӗмсӗррӗн сарӑлса выртни те чӗрере ырӑ туйӑм ҫуратмасть; анлӑ шыв кӑштах палӑрмалла чӳхенсе выртнинче те этем пурпӗрех ҫав вӗҫӗ-хӗррисӗр вӑя курать, ҫав вӑй халь тӗлӗрет пулин те, вӑхӑтран вӑхӑта ҫыннӑн мӑнаҫлӑ кӑмӑлӗнчен хаяр мӑшкӑлласа кулать, унӑн хӑюллӑ шухӑшӗсене, ӗҫӗсене, тӑрӑшнине пӗтӗмпех ҫав тери тарӑн путарса хурать.

Тусемпе тӗпсӗр ҫырмасене те ҫынна савӑнтарма туман. Вӗсем, чӗрнисемпе шӑлӗсене кӑтартса ҫын ҫинелле ыткӑнакан тискер кайӑксем пекех, хаяр та усал; вӗсем пирӗн ҫӗрӗшнӗ несӗле ҫав тери уҫҫӑн аса илтереҫҫӗ тата пирӗн пурнӑҫа хӑрушлӑхра тытса тӑраҫҫӗ. Унта, чул тусемпе тӗпсӗр ҫырмасем ҫийӗнче, тӳпе те ҫынсенчен тарса хӑпарнӑ пекех инҫетре, вӗҫӗ-хӗррисӗр пек туйӑнать.

Пирӗн паттӑр сасартӑк килсе лекнӗ лӑпкӑ ҫӗршыв пӗрре те ун пек мар.

Пӗлӗт унта пачах урӑхла, ҫӗр ҫывӑхнерех лӑпчӑннӑн туйӑнать, анчах аҫа-ҫиҫӗм вӑйлӑрах ҫаптӑр тесе мар, ҫӗре юратса, ӑна хытӑрах ыталаса илессишӗн кӑна пулӗ: вӑл суйласа илнӗ кӗтесе, тӗрлӗ хуйхӑ-суйхӑран сыхлама тесе, атте-анне ҫурчӗн шанчӑклӑ ҫивиттийӗ евӗр хупласа тӑрать.

Унта хӗвел ҫур ҫула яхӑн хӗртсе ҫутатать, кайран та унран сасартӑк пӑрӑнса каймасть, ирӗксӗррӗн, хӑй юратнӑ вырӑна тата тепӗр икӗ хутчен ҫаврӑнса килсе, ӑна кӗркунне те, асар-писер ҫанталӑкра, уяр та ӑшӑ кун парнелесшӗн пулнӑ пек туйӑнать.

Тусем унта таҫта лере ӳссе ларнӑ хӑрушӑ, чуна шиклентерекен тусен мӗлкисем пек ҫеҫ туйӑнаҫҫӗ. Ҫав вашӑк сӑртсен тӑрӑхӗсем ҫинчен ҫурӑмпа ларса е выртса шуххӑн ярӑнса анма, хӗвел тухнине пӑхса, шухӑшласа тӑма кӑмӑллӑ.

Хаваслӑн та ашкӑнчӑклӑн выляса ҫырма юхать; вӑл пӗр тӗлте тем анлӑш сарӑлса пӗве пулать, тепӗр тӗлте ансӑрланса малалла ыткӑнать е, шухӑша кайнӑн, аран-аран кӑна вӗтӗ чулсем ҫийӗн шӑвать, айккинелле шухӑ пӗчӗк ҫырмасем уйӑрса ярать; вӗсем шӑнкӑртатнӑ чухне тутлӑн тӗлӗретӗн.

Пӗтӗм ҫӗршыв вунпилӗк е ҫирӗм ҫухрӑма йӗри-таврах савӑнӑҫлӑ, кулса тӑракан илемлӗхпе сарӑлса выртать. Ҫап-ҫутӑ ялтӑртатса юхакан ҫырман хӑйӑрлӑ сӗвек ҫыранӗсем, сӑрт ҫинчен пуҫласа шыв патне ҫитиех анакан вӗтӗ тӗмесем, кукӑр-макӑр тарӑн вар, ун тӗпӗнчи пӗчӗкҫӗ юханшыв, хурӑн кати — ҫаксем пурте ятарласах пӗрне теприн ҫумне майлаштарса хурса, ӑҫтан ӳкернӗ картина пек туйӑнаҫҫӗ.

Тӗрлӗрен пӑлханусемпе тертленсе пӗтнӗ е тертсене пачах пӗлмен чӗре, ҫак пурте маннӑ ҫӗршывра пытанса, никам пӗлмен телейпе пурӑнасшӑн ҫунать. Унта пурте сана канлӗх сунаҫҫӗ, вӑрӑм ӗмӗрне ҫӳҫӳ кӑвакаричченех пурӑнса ирттерме, сисӗнкӗсӗр, ыйхӑ евӗрле вилӗмпе вилме сунаҫҫӗ.

Ҫулталӑк хушши унта тӗрӗс те лӑпкӑн иртсе пырать.

Календарь кӑтартнӑ пекех, март уйӑхӗнче ҫуркунне ҫитет, сӑртсем ҫинчен пӑтранчӑк шыв юхма тытӑнать, ҫӗр ӑшӑнса пӑспа мӑкӑрланма пуҫлать; хресчен кӗрӗк пиншакне хывса, кӗпе вӗҫҫӗн урама тухать, вара аллисене куҫӗ тӗлне тытать те чылайччен хӗвел ҫине савӑнса пӑхать, киленсе кайсах хулпуҫҫине сиктеркелет; унтан кулленхи ӗҫе хатӗрленсе, ӳпӗнтерсе хунӑ урапине пӗр туртинчен е тепӗр туртинчен тытса туртать, е сухапуҫне пӑхса тухса, урипе тапса илет.

Ҫуркунне кӗтмен ҫӗртен ҫил-тӑмансем пулмаҫҫӗ, вӗсем уй-хирсене витсе хумаҫҫӗ, юр хӳсе лартса йывӑҫсене хуҫмаҫҫӗ.

Хӗл, пырса перӗнме ҫук сивӗ кӑмӑллӑ пике пек, вӑхӑтлӑ килекен ӑшӑччен хӑй кӑмӑлне чарса тӑрать; ӑнсӑртран ӑшӑткаласа виртлемест, халиччен илтмен сивӗсемпе ҫынна авса пӑрахмасть; пурте кулленхи ҫутҫанталӑкӑн палӑртса хунӑ тивӗҫлӗ йӗркипе пулса пырать.

Ноябрь уйӑхӗнче юр ҫума, сивӗтме пуҫлать, кӑшарни тӗлне ҫав тери хаярланса ҫитет, хресчен вара минутлӑха пӳртрен тухать те тем тесен те сухалне паспа шуратса каялла кӗрет; февральте вара ҫывхаракан ҫуркуннен ҫемҫе шӑршине сисӗмлӗ сӑмса туйма пуҫлать.

Анчах ҫулла, ҫулла уйрӑммӑнах хавхалантарать ҫак ҫӗршывра. Унта уҫӑ та типӗ, лимонпа лавр шӑршиллӗ сывлӑш мар, хырпа ҫӗмӗрт тата эрӗм шӑршиллӗ сывлӑш тӑрать; унта кунсем уяр, хӗвел хӗртет, анчах ҫунтармасть, виҫӗ уйӑх тенӗ пек тӳпере пӗр татӑк пӗлӗт те курӑнмасть.

Уяр кунсем пуҫланса кайсан, виҫӗ-тӑватӑ эрнене пыраҫҫӗ; унта каҫ кӳлӗм те ӑшӑ, ҫӗрле те пӑчӑ. Тӳпери ҫӑлтӑрсем ҫав тери кӑмӑллӑн, туслӑн куҫ хӗсеҫҫӗ.

Ҫумӑр пуҫланать-и — мӗн тери сиплӗ те усӑллӑ ҫуллахи ҫумӑр! Вӑйлӑн та хӑвӑрт тӑкса ярать те, кӗтмен ҫӗртен савӑннипе макӑракан ҫынӑн шултра ӑшӑ куҫҫуль пек, хаваслӑн сиккелеме тытӑнать; ҫумӑр чарӑнтӑр ҫеҫ — хӗвел каллех ӑшӑ куллипе юратса пӑхать, уй-хирсемпе сӑрт айккисене типӗтет, вара каллех мӗнпур ҫӗршыв хӗвеле хирӗҫ телейлӗн кулать.

Хӗпӗртесе саламлать хресчен ҫумӑра. — Ҫумӑр йӗпетет, хӗвел типӗтет! — тет вӑл, чашлатса ҫӑвакан ӑшӑ ҫумӑр айӗнче питне, хулпуҫҫине, ҫурӑмне лӳшкентерсе.

Аслатиллӗ ҫумӑрсем хӑрушӑ мар унта, усӑллӑ ҫеҫ: яланах палӑртса хунӑ вӑхӑтра пулаҫҫӗ вӗсем, халӑх хушшинче ҫӳрекен сӑмаха мантарасшӑн пулман евӗрлӗ, юри тенӗ пекех, Илен кунне манмаҫҫӗ. Аҫа ҫапнин вӑйӗ те, шучӗ те, унти пӗтӗм ҫӗршыв валли хыснаран пӗр ҫулталӑк хушшине электричество виҫсе панӑ пекех, кашни ҫулах иртнӗ ҫулхи чухлӗ пулнӑ туйӑнать.

Хӑрушӑ ҫил-тӑвӑлсем пулни те, аркатса-ҫӗмӗрсе пӗтерни те илтӗнмест ҫав ҫӗршывра.

Турӑ пилленӗ ҫак кӗтесре мӗнле те пулин ҫавнашкал ӗҫсем пулса иртни ҫинчен никамӑн та, нихҫан та хаҫатсенче вулама тӗл килмен. Тата Марина Кулькова ятлӑ тӑлӑх арӑм, ҫирӗм сакӑр ҫула ҫитнӗскер, пӗр харӑсах тӑватӑ ача ҫуратса паман пулсан, нихҫан та, нимӗн те пичетлемен пулӗччӗҫ, ҫак ҫӗршыв ҫинчен илтмен те пулӗччӗҫ; анчах кун пирки мӗнле пулсан та шарламасӑр тӑма май килмен.

Ҫак ҫӗршыва турӑ Египет чирӗпе те, ахаль чирсемпе те тертлентермест. Унта пурӑнакансенчен никам та пӗлӗт ҫинчи усала систерекен паллӑсене те, вут ҫӑмхисене те, сасартӑк тӗнче тӗттӗмленнине те курман, курнине те астумасть, унта наркӑмӑшлӑ ҫӗленсем ӗрчемеҫҫӗ; саранча вӗҫсе ҫитеймест; хытӑ мӗкӗрекен арӑслансем те, тигрсем те, упасемпе кашкӑрсем те пулмаҫҫӗ, мӗншӗн тесен унта вӑрмансем ҫук. Уй-хирсем тӑрӑх, ялсем тӑрӑх яланах кавлекен ӗнесем, макӑракан сурӑхсем, кӑтиклекен чӑхсем ҫеҫ тем чухлӗн ҫӳреҫҫӗ.

Поэт е ӗмӗтленекен ҫын кӑмӑллӑ пулнӑ пулӗччӗ-ши ҫак лӑпкӑ кӗтесӗн ҫутҫанталӑкӗпе, ӑна турӑ пӗлет. Ҫав господасем, паллах ӗнтӗ, уйӑх ҫине пӑхса ларма тата шӑпчӑк юрланине итлеме юратаҫҫӗ. Кӑмӑла кайма тӑрӑшакан уйӑх, шупка сарӑ пӗлӗтпе пӗркенсе, йывӑҫ турачӗсем хушшинче вӑрттӑн шунине е хӑйне кӑмӑллакансен куҫӗсене кӗмӗл тӗслӗ пайӑркисемпе йӑмӑхтарнине юратаҫҫӗ вӗсем.

Ҫак ҫӗршывра вара уйӑх тени мӗн иккенне те пӗлмеҫҫӗ, — пурте ӑна уйӑх теҫҫӗ. Вӑл ялсемпе уй-хирсем ҫине темле ыррӑн, туллин пӑхать тата ҫап-ҫутӑ пуличчен тасатнӑ пӑхӑр таз еверлӗ курӑнать.

Поэт ун ҫине кӑлӑхах хавхаланса пӑхнӑ пулӗччӗ: вӑл та поэт ҫине, хула ҫапкаланчӑкӗ хӗрӳллӗн те илемлӗн пӑхнине хирӗҫ ялти чӑмӑр питлӗ пике пӑхнӑ пек пӗр хумханмасӑр пӑхнӑ пулӗччӗ.

Ҫак ҫӗршывра, йывӑҫ сулхӑнӗсемпе роза тӗмӗсем ҫукран пулӗ, шӑпчӑксен юррисене те илтейместӗн, анчах ун вырӑнне мӗн чухлӗ путене унта! Ҫулла тырӑ вырнӑ чухне, ача-пӑчасем вӗсене алӑпах тытаҫҫӗ.

Апла пулин те, путене ашне тутлӑ апат-ҫимӗҫ вырӑнне шутламаҫҫӗ унта — ҫук, ҫакнашкал ирсӗрленни ҫав ҫӗршывра пурӑнакансен йӑлине кӗмест: путене — апатра усӑ курмалли кайӑк мар. Вӑл унти ҫынсене илемлӗ авӑтса килентерет: ҫавӑнпа та ӗнтӗ, кашни килте тенӗ пекех, ҫипрен тунӑ читлӗхре путене усраҫҫӗ.

Поэтӑн тата ӗмӗтленме юратакан ҫыннӑн ҫак сӑпайлӑ та ансат пурнӑҫлӑ вырӑнта та кӑмӑлӗсем тулман пулӗччӗҫ. Вӗсем унта Швейцаринчи е Шотлӑндири евӗрлӗ мӗнле те пулин каҫа курайман пулӗччӗҫ: ҫав ҫӗршывсенче пӗтӗм ҫутҫанталӑк — вӑрман та, шыв та, хӳшӗсен стенисем те, хӑйӑр сӑрчӗсем те — пурте тӗксӗм хӗрлӗ ҫутӑпа ҫуннӑн ялтӑртатса тӑраҫҫӗ; пӗр-пӗр Ледипе пӗрле мӗнле те пулин ҫурт-йӗр ишӗлчӗкӗсем патӗнче уҫӑлса ҫӳренӗ хыҫҫӑн кукӑр-макӑр хӑйӑрлӑ ҫулпа тӗреклӗ замока васкакан юланутлӑ арҫынсен мӗлкисем ҫав тӗксӗм хӗрлӗ тӗс ҫинче яр-уҫҫӑнах палӑрса тӑраҫҫӗ; замокра вӗсене Вальтер Скотт пирӗн асра хӑварнӑ нумай картинӑсем кӗтеҫҫӗ — икӗ роза хушшинче пулса иртнӗ вӑрҫӑ ҫинчен аслашшӗ каласа пани, хир качаки ашӗнчен пӗҫернӗ каҫхи апат тата лютня каласа ҫамрӑк мисс юрласа панӑ баллада.

Ҫук, ун пекки нимӗн те ҫук пирӗн таврара.

Мӗн тери шӑплӑх ҫав таврара вырнаҫнӑ виҫӗ-тӑватӑ ялта! Вӗсем пӗр-пӗринчен ҫывӑхра лараҫҫӗ тата хӑватлӑ алӑ ӑнсӑртран пӑрахнипе тӗрлӗ еннелле сапаланса кайнӑ пек туйӑнаҫҫӗ, — вӗсем ку тарана ҫитиех ҫавнашкал юлнӑ.

Пӗр пӳрт типӗ ҫырман чӑнкӑ ҫыранӗ хӗррине мӗнле пырса лекнӗ, ӗлӗк-авалтанпах хӑрах енӗпе виҫӗ чарак ҫине таянса, сывлӑшра ҫакӑнса тарать. Виҫӗ-тӑватӑ сыпӑк ӑру унта лӑпкӑн та, телейлӗн пурӑнса ирттернӗ.

Чӑх-чӗппе кӗме те хӑрушӑ пек туйӑнать ҫав пӳрте, анчах унта маччана шӑнӑҫайми ҫӳлӗ те тӗреклӗ арҫын, Онисим Суслов, хӑйӗн арӑмӗпе пурӑнать.

Онисим пӳртне кашниех кӗме пултараймасть; тен, пыракан ҫын ҫав пӳрте умӗпе хӑна енне, хыҫӗпе вӑрман енне ҫаврӑнса тӑма ыйтсан ҫеҫ кӗме пултарӗ.

Крыльци типӗ ҫырма ҫийӗн ҫакӑнса тӑрать, ҫавӑнпа та ун ҫине ярса пусас тесен, хӑрах алӑпа курӑкран тытмалла, тепринпе — пӳрт ҫивиттинчен, унтан тӳрех крыльца ҫине ярса пусмалла.

Тепӗр пӳрт, чӗкеҫ йӑви пек, ту айккине ҫыпӑҫса ларнӑ; унтах тата виҫӗ пӳрт юнашар лараҫҫӗ, иккӗшӗ вара типӗ ҫырма тӗпнех вырнаҫнӑ.

Ялта шӑп, пурне те ыйхӑ пуснӑ; сас-чӗвӗсӗр ларакан пӳртсене яриех уҫса пӑрахнӑ; пӗр чӗрӗ чун та курӑнмасть; пӑчӑ сывлӑшра шӑнасем ҫеҫ кӗтӗвӗ-кӗтӗвӗпе сӗрлесе вӗҫеҫҫӗ.

Пӳрте кӗрсен хыттӑн кӑшкӑрса чӗнни те кӑлӑхах пулать: никам та хирӗҫ чӗнмест; хӑшпӗр пӳртре ҫеҫ пӗр-пӗр чирлӗ карчӑк, хӑйӗн ӗмӗрне кӑмака ҫинче пурӑнса ирттерекенскер, хыттӑн ӳсӗрсе сас парать е тата хӑмапа пӳлсе хунӑ пӳлӗмрен вӑрӑм ҫӳҫлӗ, ҫара уран ача пӗр кӗпе вӗҫҫӗн тухать те килнӗ ҫын ҫине ним шарламасӑр тинкерсе пӑхать, унтан каллех именчӗклӗн тарса пытанать.

Уй-хирте ҫавнашкалах шӑплӑх; хӑшпӗр тӗлте ҫеҫ, хӗвел пӗҫертекен хура пусӑра, хресчен, сухапуҫӗ ҫине ӳпӗнсе, чӑм тара ӳксе, кӑткӑ пек, пӗр вырӑнта чакаланать.

Шӑплӑх, сирсе те сирейми лӑпкӑлӑх ку ҫӗршыври ҫынсен йӑлинче те пур. Ҫаратни те, ҫынна вӗлерни те ҫавнашкал ытти хӑрушӑ ӗҫсем те пулса иртмеҫҫӗ унта; кӑмӑл вӑйлӑн туртни те, хуйхӑллӑ ӗҫсем те вӗсен чӗрине пӑшӑрхантармаҫҫӗ.

Мӗнле кӑмӑл туртӑмӗсемпе хӑюллӑ ӗҫсем пӑлхатма пултарнӑ-ха вӗсене? Унта кашниех хӑйне пӗлет. Ҫав ҫӗршывра пурӑнакансем ытти ҫынсенчен аякра тӑраҫҫӗ. Ҫывӑхри ялсем тата уезд хули унтан ҫирӗм пилӗк-вӑтӑр ҫухрӑмра вырнаҫнӑ.

Кашни ҫулах паллӑ вӑхӑтра хресченсем Атӑл хӗрринчи пристане тырӑ турттараҫҫӗ, — вӑл вӗсемшӗн Колхида тата Геркулес Юписем вырӑнӗнче пулнӑ, — тата хӑшпӗрисем ҫулталӑкра пӗрре ярмаркӑна каяҫҫӗ те, урӑх ниҫта та пулмаҫҫӗ.

Вӗсем хӑйсемшӗн ҫеҫ тӑрӑшаҫҫӗ, никамӑн интересӗсемпе те пурӑнмаҫҫӗ.

Хӑйсенчен сакӑрвунӑ ҫухрӑмра «кӗпӗрне», урӑхла каласан, кӗпӗрне хули пуррине вӗсем пӗлеҫҫӗ; анчах хӑшпӗрисем ҫеҫ унта кайкаласа килнӗ; унтан инҫерех, лере, Саратов, Нижний хулисем пуррине пӗлеҫҫӗ, Мускав тата Питӗр пуррине, Питӗр леш енче французсем е нимӗҫсем пурӑннине пӗлеҫҫӗ, лерелле вара вӗсемшӗн, ӗлӗк-авалхи ҫынсенни пек, тӗттӗм тӗнче, аҫтахасем, икӗ пуҫлӑ ҫынсем, улӑпсем пурӑнакан паллӑ мар ҫӗршывсем пур пек туйӑнать; унтан тӗксӗм тӗнче пуҫланать те, юлашкинчен, ҫӗр чӑмӑрне ҫӗклесе тӑракан пулӑ патне ҫитсен, вӗҫленет.

Вӗсен ҫӗршывӗ урлӑ иртсе ҫӳрекенсем ҫук, ҫавӑнпа та ҫут тӗнчере мӗн пулса иртнине пӗлтерекен хыпарсене те вӗсем илтмеҫҫӗ: йывӑҫ савӑт-сапа турттаракансем вӗсенчен ҫирӗм ҫухрӑмра кӑна пурӑнаҫҫӗ, анчах кусем те вӗсенчен ытлашши пӗлмеҫҫӗ. Вӗсен пурнӑҫне те нимӗнпе танлаштарса пӑхма ҫук: лайӑх пурӑнаҫҫӗ-и вӗсем, начар-и; пуян-и вӗсем, чухӑн-и; ыттисен мӗн пуррине тупма кирлӗ-и вӗсен, кирлӗ мар-и.
Урӑхла пулман та, пулма та пултараймасть, ыттисем те шӑпах ҫакнашкал пурӑнӑҫпа пурӑнаҫҫӗ тесе шутланӑ телейлӗ ҫынсем, урӑхла пурӑнсан ҫылӑх пуласса шанса тӑнӑ.

Ыттисем мӗнле те пулин урӑхла — акса, пуҫтарса, тыррине сутса пурӑнаҫҫӗ, тесе каласа парсан — вӗсем ӗненмен пулӗччӗҫ. Мӗнле хӗрӳ туйӑмсемпе пӑшӑрханусем пулма пултарнӑ-ха вӗсен?

Вӗсен, ытти ҫынсенни пекех, хӑйсен хуйхи-суйхисем те, ҫитменлӗхӗсем те, хырҫӑ-марҫӑсемпе куланайсем тӳлесси те, юлхавлӑхпа ыйхӑ та пулнӑ; анчах ҫаксем пурте вӗсемшӗн йӳне ларнӑ, чунӗсене пӑлхатман.

Юлашки пилӗк ҫул хушшинче темиҫе ҫӗр чунтан ӑнсӑртран, ирӗксӗр вилӗмпе мар, вӑхӑчӗ ҫитнипе те никам та вилмен.

Кам та пулин ватлӑхпа е мӗнле те пулин вӑрӑма пыракан чирпе ӗмӗрлӗхех куҫне хупнӑ пулсан, унти ҫынсем кайран та ҫакнашкал сайра пулакан ӗҫ пирки чылайччен тӗлӗнсе пурӑнаҫҫӗ.

Ҫав вӑхӑтрах, акӑ, сӑмахран, Тарас тимӗрҫ ҫӗр мунчара вӗри ҫапӑннипе кӑштах вилсе кайманнинчен, ӑна шывпа сапса тӑна кӗртмелле пулнинчен вӗсем кӑшт та тӗлӗнмен.

Закона хирӗҫле ӗҫсенчен пӗр усал япала час-часах пулкаланӑ унта: пахчасенчен пӑрҫа, кишӗр-ҫарӑк вӑрланӑ, пӗррехинче вара сасартӑк икӗ сысна ҫурипе пӗр чӑх ҫухалнӑ, ҫак ӗҫ пӗтӗм яла тӗлӗнтернӗ, вара пурте пӗр саслӑн: ҫакна иртнӗ кунхине йывӑҫ савӑт-сапа тиесе ярмаркӑна каякансем ял витӗр иртнӗ чухне вӑрланӑ, тесе йышӑннӑ. Пӗтӗмпе илсен, ҫакнашкал ӑнсӑртлӑхсем сайра хутра ҫеҫ пулкаланӑ.

Пӗррехинче тата ял хӗрринчи канавра, кӗпер патӗнче, пӗр ҫынна тупнӑ, ку вӑл ял витӗр хулана иртекен эртельтен юлнӑскер пулнӑ пулас.

Ӑна малтан ача-пӑчасем асӑрхаса илнӗ те, сехӗрленсе ӳксе, хӑйсем канавра темле тухатмӑш е ҫӗлен выртнине курни ҫинчен каласа панӑ тата: вӑл пирӗн хыҫҫӑн хӑваларӗ, кӑштах Кузькӑна хыпса ҫӑтмарӗ, тесе хушса хунӑ.

Хӑюллӑрах мужиксем сенӗксемпе те пуртӑсемпе хӗҫпӑшалланса ушкӑнӗпех канав патне кайнӑ.

— Ӑҫта каятӑр эсир? — чарнӑ вӗсене стариксем. — Е ӗнсӗрсем ҫирӗп-и? Мӗн кирлӗ сире? Ан тӗкӗнӗр: сире хӑваламаҫҫӗ-ҫке?

Анчах мужиксем итлемен, вырӑна ҫитиччен аллӑ чалӑш юлсан хӑрушӑ япалана тӗрлӗ сасӑпа кӑшкӑрса чӗнме пуҫланӑ; вӗсене хирӗҫ чӗнекен пулман; вӗсем чарӑннӑ, унтан каллех малалла утма тытӑннӑ.

Канавра, пуҫне тӗме хӗрринелле таянтарса, пӗр мужик выртнӑ; ун ҫумӗнче михӗ тата икӗ мӑшӑр ҫӑпата ҫакнӑ алтуйи пулнӑ.

Мужиксем ун патне ҫывхарма та, ӑна тӗксе пӑхма та хӑюллӑх ҫитереймен.

— Эй, эсӗ, тӑванӑм! — кӑшкӑрнӑ вӗсем черетпе, хӑшӗ ӗнсине, хӑшӗ ҫурӑмне хыҫкаласа. — Мӗн ятлӑ эсӗ? Эй, эсӗ! Мӗн кирлӗ сана кунта?

Иртсе ҫӳрекен пуҫне ҫӗклес тесе хускалса илнӗ, анчах пултарайман: вӑл сывӑ мар е ҫав тери вӑйран кайнӑ пулас.

Пӗри ӑна сенӗкпе тӗртесшӗн пулнӑ.

Ан тӗкӗн, ан тӗкӗн! — кӑшкӑрса пӑрахнӑ нумайӑшӗ, — Вӑл мӗнлескерне ӑҫтан пӗлен: авӑ нимӗн те шарламасть: тен, мӗнле те пулин ҫавнашкалскер… Ан тивӗр ӑна, ачасем!

— Каяр, — тенӗ хашпӗрисем, — чӑн сӑмах, каяр: мӗне кирлӗ вӑл пире, кукка-и-мӗн? Унпа инкек ҫеҫ!

Вара пурте каялла, яла таврӑннӑ, унта таҫтан килнӗ ҫын выртнине, вӑл нимӗн те шарламаннине, турӑ пӗлет, вӑл унта мӗн тунине стариксене каласа панӑ…

— Кунтисем мар пулсан, ан та тивӗр! — тенӗ чавсисене чӗркуҫҫисем ҫине хурса, тӑпрас ҫинче ларакан стариксем. — Ан тив вырттӑр! Кайса пӑхма та кирлӗ пулман!

Обломов сасартӑк тӗлӗкре килсе лекнӗ ҫӗршыв ҫакнашкалскер пулчӗ ӗнтӗ.

Унта сапаланса ларакан виҫӗ е тӑватӑ ялтан пӗри Сосновка, тепри Вавиловка. Вӗсем пӗринчен тепри пӗр ҫухрӑмра лараҫҫӗ.

Сосновкӑна Вавиловка Обломовсен йӑхран йӑха куҫса пыракан ялсем пулнӑ, ҫавӑнпа та вӗсене иккӗшне пӗрле Обломовка тенӗ.

Сосновкӑра улпутӑн ҫурт-йӗрӗпе резиденцийӗ пулнӑ. Сосновкӑран пӗр пилӗк ҫухрӑм яхӑнта Верхлева сали ларать, темиҫе пӳрт тӗрлӗ ҫӗрте сапаланса вырнаҫнӑ; ҫав сала та ӗлӗк-авал 0бломовсен пулнӑ, анчах тахҫанах урӑх алла куҫнӑ.

Ку ял пӗр пуян помещикӑн пулнӑ, вӑл хӑй именине нихҫан та килсе курман: имение нимӗҫ халӑхӗнчен тухнӑ управляющи йӗркелесе тӑнӑ.

Акӑ ӗнтӗ унти кӗтесӗн пӗтӗм географийӗ.

Илья Ильич хӑйӗн пӗчӗкҫӗ вырӑнӗ ҫинче вӑранчӗ. Вӑл ҫичӗ ҫулта ҫеҫ-ха. Вӑл кӑмӑллӑ, хавас.

Мӗнле чиперкке вӑл, хӗп-хӗрлӗ, тулли! Питҫӑмартийӗсем ҫап-ҫаврашка, тепӗр ашкӑнчӑк ачан юриех вӗрсе хӑпартсан та, ҫавӑн пек пулаймасть.

Няня вӑл вӑранасса кӗтет. Вӑл ӑна чӑлха тӑхӑнтартасшӑн; Илья парӑнмасть, ашкӑнать, урисемпе тапкаланать; няня ӑна ҫавӑрса илет те, иккӗшӗ те ахӑлтатса кулаҫҫӗ.

Юлашкинчен, няня ӑна ура ҫине тӑратать; вӑл ӑна ҫӑвать, пуҫне тураса тирпейлет те амӑшӗ патне ертсе каять.

Тахҫанах вилнӗ амӑшне курсан, ӑна чунтан юратнипе, Обломов тӗлӗкре те хӗпӗртесе ӳкрӗ; унӑн, ыйхӑллӑскерӗн, куҫ хӑрпӑкӗсем айӗнчен икӗ тумлам ӑшӑ куҫҫуль хуллен пӑчӑртанса тухрӗ.

Амӑшӗ ӑна темиҫе хутчен хӗрӳллӗн чуптуса илет, унтан, унӑн куҫӗсем хӗрелмен-и тесе, шӑтарасла тинкерсе пӑхать; мӗн те пулин ыратмасть-и, тесе ыйтать; лӑпкӑ ҫывӑрчӗ-и, ҫӗрле вӑранмарӗ-и, ыйхӑ тӗлӗшпе тапкаланмарӗ-и, вӗри пусмарӗ-и, тесе няньӑран тӗпчесе пӗлет. Кайран алӑран ҫавӑтать те Обломова турӑшсем умне илсе каять.

Унта амӑшӗ чӗркуҫленсе ларса, ачине аллипе ыталать те кӗлӗ сӑмахӗсене каласа пырать.

Ача, нӳрлӗ сывлӑшпа сирень шӑрши кӗрекен чӳречерен пӑхса, амӑшӗ каланӑ сӑмахсене ӳркевлӗн каласа пырать.

— Аннем, эпир паян уҫӑлса ҫӳреме каятпӑр-и? — сасартӑк ыйтать вӑл кӗлӗ вӑхӑтӗнчех.

— Каятпӑр, чунӑм, — васкавлӑн каласа хурать амӑшӗ, куҫӗсене турӑшсем ҫинчен илмесӗр тата сӑмахсене каласа пӗтересшӗн васкаса.

Ача кӗлӗ сӑмахӗсене ун хыҫҫӑн ӳркевлӗн каласа пырать, анчах амӑшӗ пӗтӗм чӗререн кӗлтӑвать.

Унтан вӗсем ашшӗ патне, кайран — чей ӗҫме каяҫҫӗ. Чей ӗҫнӗ чухне Обломов хӑйсем патӗнче пурӑнакан ватӑ инкӗшне, сакӑрвунӑ ҫулалла ҫитнӗ карчӑка курать; карчӑк хӑйӗн хыҫӗнче тӑрса тарҫӑ ӗҫне тӑвакан хӗрне, ватлӑха пула пуҫне чӗтретекенскерне, пӗр чарӑнмасӑр мӑкӑртатса вӑрҫать. Унтах виҫӗ ватӑ хӗр, Илья ашшӗн инҫетрен тивекен тӑванӗсем пур, амӑшӗн пӑяхамӗ, кӑштах ӑсран тайӑлнӑскер, тата ҫичӗ чунлӑ именин хуҫи, хӑнана килнӗ Чекменов помещик та, темле карчӑксемпе стариксем те пур.

Обломовсен ҫуртӗнчи ҫак штатпа ҫывӑх ҫынсем пурте Илья Ильича ярса тытаҫҫӗ те ачашлама, мухтама тытӑнаҫҫӗ; вӑл вӑра хӑйӗнчен ыйтмасӑр чуптунӑ йӗрсене аран-аран шӑлса ӗлкӗрет.

Ҫакӑн хыҫҫӑн ӑна булкӑпа, сухарипе, хӑймапа тӑрантарма тытӑнаҫҫӗ.

Кайран амӑшӗ ӑна тепӗр хут ачашласа илет те, сад пахчине, картишне, ҫаран ҫине выляма кӑларса ярать; ачана пӗччен хӑвармалла марри ҫинчен, лашасен ҫывӑхне, йытӑсемпе качакасем патне ямалла марри ҫинчен, килтен аякка кӑймалла марри ҫинчен, уйрӑмах, ялта усал вырӑн тесе шутлакан типӗ ҫырмана, чи хӑрушӑ вырӑна, ҫывӑхне те пымалла марри ҫинчен няньӑна хыттӑн асӑрхаттарать.

Пӗррехинче ҫав типӗ ҫырмара йытӑ курнӑ. Йытта ҫынсем сенӗксемпе тата пуртӑсемпе хӑвалама тытӑнсан, вӑл, ҫынсенчен тарса, таҫта, ту хыҫне пытаннӑ, ҫакӑншӑн вара ӑна урнӑ йытӑ тесе шутланӑ; ҫав типӗ ҫырмана выльӑх-чӗрлӗх виллисене пӑрахнӑ; ҫырмара вӑрӑ-хурахсем те, кашкӑрсем те, ҫав таврара е ҫут тӗнчере пачах пулман тата ытти ҫавнашкал чӗрчунсем те пур тесе шутланӑ.

Амӑшӗ асӑрхаттарса каласса ача кӗтсе тӑман: вӑл ӗнтӗ паҫӑрах картишӗнче.

Вӑл, тӗлӗнсе кайсах, пӗрремӗш хут курнӑ пек пӑхса, ашшӗ-амӑшӗн кил-ҫурчӗ тавра чупса ҫаврӑнать: хапхи чалӑшса кайнӑ, ун тӑрри варринчен авӑнса аннӑ, ҫемҫе симӗс мӑкпа витӗннӗ, крыльца силленсе тӑрать, пӗр-пӗрин ҫумне тӗртсе тунӑ тӗрлӗрен хуралтӑсем пур кунта, сад пахчи юхӑнса кайнӑ.

Обломовӑн пӳрт йӗри-тавра ҫаврӑнакан галерея ҫине чупса хӑпарасси, ун ҫинчен ҫырмана пӑхасси килет; анчах галерея ҫӗрӗшнӗ, аран-аран кӑна тытӑнса тӑрать, ҫавӑнпа та ун ҫине господасем хӑпармаҫҫӗ, «ҫынсене» ҫеҫ хӑпарма юрать.

Илья амӑшӗ чарнине пӑхса тӑмасть, кӑмӑла илӗртекен пусма картлашкисем патнелле утма та пуҫлать вӑл, анчах крыльца ҫинче няня курӑнса каять те ӑна хӑваласа тытать.

Вӑл, галерея ҫине чӑнкӑ чикмекпе хӑпарас шутпа, утӑ аслӑкӗ еннелле ыткӑнать, няня утӑ аслӑкӗ патне ҫитме ҫеҫ ӗлкӗрет, анчах ача халӗ кӑвакарчӑнсен йӑвине хӑпарса унтан выльӑх картине тухма, унтан — турӑ ҫырлахтӑрах! — типӗ ҫырмана та ҫитме пултарать.

— Ах, эсӗ, турӑҫӑм, мӗнле ача, мӗнле кӑлтӑрмач! Ара эсӗ тӳрӗ ларатӑн-и, сударь? Намӑс! — тет нянька.

Няня кунӗпех, кунне-ҫӗрне чупкаласа ирттерет: е вӑл ачашӑн хавасланать, е тертленет, е ача ӳксе сӑмсине ҫӗмӗрсе пӑрахасран хӑраса ӳкет, е ачашланнипе кӑмӑлне ҫемҫетет, е унӑн малашнехи пурнӑҫӗ ҫинчен уҫӑмсӑррӑн хурланать: ҫакӑнпа ҫеҫ тапать унӑн чӗри, ҫак шухӑшпа ҫеҫ ӑшӑнать карчӑк юнӗ, ыйхӑллӑ пурнӑҫӗ те аран-аран кӑна тытӑнкаласа тӑрать, ҫаксем пулман пулсан, унӑн ӗмӗрӗ те тахҫанах иртсе кайнӑ пулӗччӗ-и, тен.

Ҫапах та ача яланах шухӑ мар: вӑл, тепӗр чухне, няни патӗнче ларса сасартӑк лӑпланать те пур япала ҫине те тинкерсе пӑхма пуҫлать. Унӑн ачалла ӑсӗ хӑй умӗнче мӗн пулса иртнине сӑнать; курнисем ун чӗрине шалах кӗрсе лараҫҫӗ те ӳсме пуҫлаҫҫӗ, хӑйпе пӗрле аталанса пыраҫҫӗ.

Ирхине илемлӗ; сывлӑш сулхӑн тӑрать; хӗвел ҫӳлтех мар-ха. Пӳртрен, йывӑҫсенчен, кӑвакарчӑн йӑвинчен те, галерейӑран та, пуринчен те тем вӑрӑмӑш мӗлкесем тӑсӑлса выртаҫҫӗ. Сад пахчинче, картишӗнче шухӑша кайса ларма, тӗлӗрме илӗртекен сулхӑн вырӑнсем пулаҫҫӗ. Инҫетри ыраш пусси ҫеҫ ҫулӑмпа ҫуннӑ пек туйӑнать тата ҫырма, хӗвелпе ҫиҫсе, куҫа йӑмӑхтармалла йӑлтӑртатса выртать.

— Няня, мӗншӗн-ха кунта тӗттӗм, лере ҫутӑ, кайран лере те ҫутӑ пулать-и? — ыйтать ача.

— Мӗншӗн тесен, батюшка, хӗвел уйӑха хирӗҫ шӑвать, ӑна курмасть, ҫавӑнпа тӗксӗмленет; кайран уйӑха аякран курать те ҫийӗнчех ҫуталса каять.

Ача шухӑша путать те вӗҫӗмсӗр йӗри-таврана пӑхать: вӑл Антип шыв кӳме кайнине курать; унпа юнашар, ҫӗр ҫийӗн, тепӗр Антип утса пырать, вӑл чӑн-чӑн Антипран вунӑ хут пысӑк, пичке те вара пӳрт пысӑкӑш курӑнать, лаша мӗлкийӗ пӗтӗм ҫарана хупласа хунӑ. Мӗлке ҫаран ҫийӗн икӗ хутчен ярса пусать те сасартӑк сӑрт леш еннелле куҫса каять. Антип хӑй хапхаран та тухса ӗлкӗреймен-ха.

Ача тата икӗ утӑм ярса пусрӗ, тепӗр утӑм тусан, вӑл та сӑрт леш енче пулать.

Лаша ӑҫта кайса кӗме пултарнине унӑн ту патне кайса пӑхасси килет. Вӑл хапха еннелле утать, анчах ҫав вӑхӑтра чӳречерен амӑшӗн сасси илтӗнет:

— Няня! Ача хӗвел ҫине чупса тухнине курмастӑн! Сулхӑна илсе кӗр ӑна; пуҫне пӗҫертет те, чирлет, кӑмӑлӗ пӑтранакан пулать, апат ҫиме пӑрахать. Капла вӑл типӗ ҫырмана та кайма пултарать!

— У? Ашкӑнчӑк! — шӑппӑн мӑкӑртатать нянька, Ильяна крыльца ҫине ҫавӑтса кӗрсе.

Ача аслисем мӗн-мӗн тунине пӑхать, вӗсем ирхине епле вӑхӑт ирттернине ҫивӗч те пӗлме тӑрӑшакан куҫӗсемпе сӑнать.

Ача тимлесе сӑнамасӑр пӗр вак-тӗвек те, пӗр япала та пытанса юлмасть; килти пурнӑҫ йӗркисем ун чӗрине манмалла мар кӗрсе вырнаҫаҫҫӗ; ҫемҫе ӑс-пуҫӗ чӗрӗ тӗслӗхсемпе тулать те хӑйне хупӑрласа тӑракан пурнӑҫран илсе, пӗр шухӑшсӑррӑн, хӑй пурнӑҫӗн программине тӗрлет.

Обломовсен ҫуртӗнче иркӳлӗм нимсӗрех иртсе каять тесе калама ҫук. Кухньӑра котлетсемпе пахча ҫимӗҫсем туракан ҫӗҫӗсен сасси яла та илтӗнет.

Тарҫӑсем пурӑнакан пӳртрен йӗке кӑлтӑртатни тата хӗрарӑмӑн ҫинҫе сасси илтӗнет: те йӗрет вӑл, те пуҫне килсе кӗнӗ хурлӑхлӑ юрра пӗр сӑмахсӑр ӗнӗрлет.

Антип пичкепе шыв тиесе таврӑнсанах, картишӗнче хӗрарӑмсемпе кучерсем тӗрлӗ кӗтессенчен тухса витресемпе, валашкасемпе, кӑкшӑмсемпе ун патне пухӑнаҫҫӗ.

Акӑ пӗр карчӑк кӗлетрен пӗр чара ҫӑнӑхпа пӗр купа ҫӑмарта илсе тухать; авӑ сасартӑк повар чӳречерен шывпа сапса арапкӑна, хӳрине ачашшӑн выляткаласа, тутине ҫулакаласа, куҫ сиктермесӗр чӳрече ҫине пӑхса выртакан йытта, йӗп-йӗпе тӑвать.

Обломов-старик хӑй те ӗҫсӗр мар. Вӑл, иртенпех чӳрече умӗнче ларса, картишӗнче мӗн тунине пурне те куҫ сиктермесӗр сӑнаса пӑхать.

— Эй, Игнашка? Мӗн йӑтса пыратӑн, ухмах? — ыйтать картиш тӑрӑх утса пыракан ҫынран.

— Тарҫӑсем пурӑнакан пӳрте ҫӗҫӗсем хӑйрама каятӑп, — тесе хирӗҫ тавӑрать лешӗ, улпучӗ ҫине ҫаврӑнса пӑхмасӑрах.

— Ну, кай, кай; асту, лайӑхрах хӑйранӑ пултӑр! Унтан хӗрарӑма чарать.

— Эй, хӗрарӑм! Хӗрарӑм! Ӑҫта пултӑн?

— Нӳхрепре пултӑм, батюшка, — тет хӗрарӑм, чарӑнса тӑрса, аллине куҫӗ тӗлне тытса, чӳречерен пӑхса, — апата валли сӗт илме кайнӑччӗ.

— Ну, кай, кай! — хирӗҫ калать улпут. — Анчах асту, сӗтне ан тӑкса яр. Эсӗ тата, Захарка, шӗвӗркке, ӑҫта чупатӑн каллех? — тесе кӑшкӑрать вӑл кайран. — Чуптарӑп акӑ сана! Куратӑп-ха эпӗ, эсӗ виҫҫӗмӗш хут чупатӑн. Кай каялла, тарҫӑсем патне!

Захарка вара каллех тарҫӑсен пӳлӗмне тӗлӗрме каять.

Ӗнесем хиртен килеҫҫӗ-и, вӗсене шӑварассишӗн старик пуринчен хытӑрах пӑшӑрханать; йытӑ чӑхха хӑваланине чӳречерен курать-и, ҫийӗнчех йӗркесӗрлӗхе пӗтерме хушать.

Унӑн арӑмӗ те ҫав тери ӗҫлӗ: вӑл виҫӗ сехет хушши ӗнтӗ ҫӗвӗҫ Аверкипе пӗрле упӑшкин фуфайкинчен Илюшӑна пиншак ҫӗлесе парасси ҫинчен сӳтсе явать, хӑех пурӑпа йӗрлет, Аверки пустава вӑрласран сӑнаса тӑрать; унтан, хӗрсен пӳлӗмне кӗрсе, кунне мӗн чухлӗ чӗнтӗр ҫыхмаллине кашни хӗрнех хушса хӑварать; унтан Настасья Ивановнӑна е Степанида Агаповӑна, е хӑйне ҫывӑх хӗрарӑмсенчен кама та пулин хӑйпе пӗрле ертсе сад пахчине ӗҫпе ҫӳреме каять: панулмисем мӗнле пиҫеҫҫӗ, ӗнерхи, пулса ҫитнӗ панулми ҫӗре ӳкмен-и, ҫавсене пӑхмалла; кунта турат сыпмалла, лере турат иртмелле тата ытти те.

Анчах чи кирли вӑл — кухньӑпа апат. Апат пирки пӗтӗм йышпа канаш тӑваҫҫӗ; канашлӑва ватӑ инкӗшне те чӗнеҫҫӗ. Кашниех хӑйӗн юратнӑ апатне: хӑшӗ ӑшчик яшки, хӑшӗ лапша е ӑшчик, хӑшӗ хырӑмлӑх шӳрпи, соус валли хӑшӗ хӗрлӗ, хӑшӗ шурӑ шӗвек пӗҫерме сӗнет.

Кашни сӗнӳ пиркиех шухӑшлаҫҫӗ, тӗплӗн сӳтсе яваҫҫӗ, унтан кил хуҫи арӑмӗн юлашки татӑклӑ приговорӗпе е пӗҫерме йышӑнаҫҫӗ, е пӗҫермелле мар тӑваҫҫӗ.

Вара пӗрне апат ҫумне хушмалли ҫинчен, теприне пӗҫермелле марри ҫинчен астутарма, апат валли сахӑр, пыл, эрех леҫсе пама тата мӗн панине повар пурне те хурана янипе яманнине пӑхса тӑма Настасья Петровнӑна е Степанида Ивановнӑна пӗр вӗҫӗмсӗр кухньӑна чуптараҫҫӗ.

Апатшӑн тӑрӑшни Обломовкӑра пурнӑҫри чи пирвайхи тӗп ыйту пулса тӑрать. Мӗнле пӑрусене самӑртман унта ҫулталӑк праҫникӗсем валли! Мӗнле кайӑк-кӗшӗк пӑхса ҫитӗнтермен! Вӗсене пӑхса ӳстерес пирки мӗнле шухӑшламан, мӗн чухлӗ ӗҫлемен, тӑрӑшман! Менельниксем е ытти чаплӑ кунсем тӗлне пусма палӑртнӑ кӑрккасемпе чӗпсене мӑйӑрпа тӑрантарнӑ: хурсене, ҫу пухчӑр тесе, праҫник умӗн темиҫе кун малтан ирӗкре ҫӳреме пӑрахтарса, ниҫта хускалмасӑр ларма, михӗпе ҫакса хунӑ. Мӗн чухлӗ варени, тӑварланӑ ҫимӗҫ, печенисем хатӗрлемен унта! Мӗнле симпылсем, мӗнле кӑвассем туман, мӗнле кукӑльсем пӗҫермен Обломовкӑра!

Ҫапла вара, ҫур кун хушши пурте хӗвӗшсе, тӑрӑшса ирттереҫҫӗ, пурте ӗҫлӗ, кӑткӑсем пек, куҫа курӑнакан пурнӑҫпа пурӑнаҫҫӗ.

Вырсарникунсемпе праҫник кунӗсенче те ҫак ӗҫчен кӑткӑсем лӑпланса лармаҫҫӗ: ун чухне кухньӑра ҫӗҫӗсемпе шаклаттарни тӑтӑшрах та вӑйлӑнрах илтӗнсе тӑрать; хӗрарӑм темиҫе хутчен кухньӑран кӗлете кайса килет, ҫӑнӑхпа ҫӑмарта ытти кунхисенчен икӗ хут ытларах ҫӗклет; кайӑк-кӗшӗк картинче унчченхинчен ытларах ҫухӑрашни илтӗнет, ытларах юн юхать. Тем пысӑкӑш кукӑль пӗҫереҫҫӗ, ӑна господасем хӑйсем тепӗр кунне те ҫиеҫҫӗ; виҫҫӗмӗш кунне кукӑле хӗрсен пӳлӗмне леҫеҫҫӗ; кукӑль эрнекунччен пырать, вара хытса кайнӑскер, типӗ, ӑшӗсӗр-мӗнсӗр юлнӑскер, уйрӑммӑн кӑмалласа панӑ парне вырӑнне Антипа лекет; вӑл вара сӑх-сӑхса илсе, чулланса кайнӑ ҫак тутлӑ япалана ҫатӑртаттарса ҫисе ярать, археолог пин ҫул каяллахи мӗнле те пулин савӑт ванчӑкӗнчен япӑх эрехе киленсе ӗҫнӗ пек, вӑл та, кукӑльне ҫининчен ытларах, ку господасен кукӑлӗ пулнине пӗлсе тӑнипе киленет.

Ача вара хӑйӗн ниме те сиктерсе хӑварман ҫамрӑк ӑсӗпе пӗрмаях пӑхать, пурне те сӑнать. Усӑллӑ та тӑрӑшса ирттернӗ ир хыҫҫӑн кӑнтӑрлахи апат ҫитнине курать.

Кӑнтӑрла пӑчӑ: тӳпере пӗр татӑк пӗлӗт те ҫук. Хӗвел, ним шумасӑр, пуҫ тӳпинче тӑрса ҫереме ӗнтет. Арша юхма пӑрахнӑ, вӑл халь ним хускалмасӑр тӑрать. Йывӑҫ та, шыв та чӳхенмест; ялпа уй-хире лӑпкӑ-лӑпкӑ шӑплӑх хупӑрланӑ — пурте вилсе пӗтнӗ тейӗн. Ҫак шӑплӑхра ҫын сасси уҫҫӑн та инҫете илтӗнмелле янӑраса каять. Нӑра мӗнле вӗҫни, мӗнле сӗрлени ҫирӗм чалӑшран илтӗнет, таҫта курӑк ӑшӗнче темӗн хӑрлаттарать, такам унта тутлӑ ҫывӑрать тейӗн.

Пӳртре те тупӑкри пекех шӑплӑх пуҫланать. Апат хыҫҫӑн пурте ҫывӑрмалли вӑхӑт ҫитнӗ.

Ача курать: ашшӗ те, амӑшӗ те, вата инкӗшӗ те, ҫывӑх ҫынсем — пурте хӑйсен пӳлӗмӗсене кайса пӗтнӗ; камӑн пӳлӗмӗ ҫук, вӑл утӑ сарайне утать, тепри сад пахчине, виҫҫӗмӗш ҫенӗкре сулхӑн шырать, хӑшпӗри вара, шӑнасем ларасран питне тутӑрпа хуплать те, хӑйне пӑчӑпа тутлӑ апат йывӑрӑшӗ ӑҫта пусса илнӗ, ҫавӑнтах йӑванса каять. Пахчаҫӑ та ҫӑра сад пахчинче, хӑйӗн йывӑҫ авӑрлӑ лумӗ патӗнчех тӑсӑлса выртнӑ, кучер та витере ҫывӑрать.

Илья Ильич тарҫӑсем пурӑнакан пӳрте кӗрсе пӑхать: унта кутниксем ҫинче, урайӗнче, ҫенӗкре, пурте ҫума-ҫумӑн выртса тухнӑ; ача-пӑчасене асӑрхакан та ҫук; вӗсем картишӗнче шуса ҫӳреҫҫӗ, хӑйӑр ҫинче чакаланаҫҫӗ. йытӑсем те йӑвисене шала кӗрсе выртнӑ, юрать, никама та вӗрмелли ҫук.

Пӗтӗм ҫурт витӗр утса тухсан та, пӗр ҫынна та тӗл пулаймӑн; пӗтӗмпех ҫаратса, картишӗнчен тиесе тухса кайма ним те мар: ҫак ҫӗршывра вӑрӑсем ҫук, никам та вӗсене кансӗрлекен пулман.

Ҫак пурне те парӑнтаракан, никам ҫӗнтерейми ыйхӑ, чӑн-чӑн вилӗм пекех. Йӑлтах вилнӗ, кашни кӗтесрен тӗрлӗ сасӑпа харлаттарни ҫеҫ илтӗнсе тӑрать.

Хутран-ситрен кам та пулин сасартӑк ыйхӑ тӗлӗшпе пуҫне ҫӗклет те, ним чухламасӑр, тӗлӗнсе, енчен енне пӑхса илет, унтан тепӗр аякӗ ҫине ҫаврӑнса выртать е, куҫне уҫмасӑрах, ыйхӑ тӗлӗшпе лачлаттарса сурать, вара, тутипе чаплаттарса е сӑмса айӗн тем мӑкӑртатса, каллех ҫывӑрса каять.

Тепри вара, хаклӑ минутсене ҫухатасран хӑранӑ пек, вырӑнӗ ҫинчен икӗ урипе харӑс, хӑвӑрт сиксе тӑрать те кӑвас куркине ярса тытать, унта ишсе ҫӳрекен шӑнасене тепӗр хӗрнелле вӗрсе ярать, унччен хускалман шӑнасем, инкекрен хӑтӑлма тӑрӑшса, вӑйлӑ йӑшӑлтатма тытӑнаҫҫӗ; ҫын пырне йӗпетет те каллех, персе антарнӑ пекех, вырӑнӗ ҫине тӳнсе каять.

Ача пӗрмай сӑнать те сӑнать.

Апат хыҫҫӑн каллех нянипе пӗрле уҫӑлса ҫӳреме каять. Анчах няня та, улпут арӑмӗ хытарса каланӑ пулин те, тата хӑй те ҫывӑрас мар тенӗ ҫӗртех, илӗртӳллӗ ыйхӑпа кӗрешме пултараймасть. Вӑл та Обломовкӑра пуҫ пулса тӑракан ҫакӑ хӑрушӑ чирпе чирлесе ӳкет.

Малтанах вӑл ачана ҫивӗч пӑхать, хӑйӗнчен аякка ямасть, вӑл шухӑланнӑшӑн хыттӑн мӑкӑртатать, унтан хӑйне парӑнтаракан чир ҫывхарнине туйса, ачана: хапхаран ан тух, качакана ан тӗкӗн, кӑвакарчӑнсен йӑвине е галерея ҫине ан хӑпар, тесе йӑлӑнать.

Хӑй вара ӑҫта та пулин сулхӑна: крыльца ҫине, нӳхреп алӑкӗ умне е ҫерем ҫинех майлашса ларать, ҫакна вӑл чӑлха ҫыхас тата ачана пӑхас шутпа тӑвать пулас. Анчах вӑл часах ачана пуҫӗпе ӳркевлӗн сулкаласа ҫеҫ чарма пуҫлать.

«Ах, хӑпарса каятех, пӑхса ҫеҫ тӑр, ҫак кӑлтӑрмач галерея ҫине хӑпарса каятех, — ыйхӑ витӗр тенӗ пекех шухӑшлать вӑл, — е тата… типӗ ҫырмана…»

Ҫак шухӑшпа карчӑк пуҫӗ чӗркуҫҫийӗсем патнелле усӑнать, чӑлхи аллинчен тухса ӳкет; вӑл ачана куҫран ҫухатать те, кӑштах ҫӑварне карса, хуллен харлаттарма тытӑнать.

Ача вара ҫак самант ҫитессе чӑтӑмсӑррӑн кӗтнӗ-мӗн, ҫак самантран унӑн хӑй тӗллӗн пурӑнасси пуҫланать.

Вӑл ҫут тӗнчере пӗр-пӗччен пекех ӗнтӗ; вӑл, чӗрне вӗҫҫӗн пусса, нянинчен тарать, кам ӑҫта ҫывӑрнине пурне те пӑхса тухать; чарӑнса тӑрса, кам вӑраннине, ҫӗре сурнине е ыйхӑ тӗлӗшпе мӑкӑртатнине тинкерсе пӑхать; унтан, сывлама хӑраса, галерея ҫине хӑпарса каять, чӗриклетсе тӑракан хӑмасем тӑрӑх чупса ҫаврӑнать, кӑвакарчӑн йӑвине улӑхса анать, сад пахчине кӗрет, нӑрӑ сӗрленине итлет, таҫта ҫитиех вӗҫсе кайнине сӑнать, курӑк ӑшӗнче темӗн чӑрклатнине итлет, ҫак шӑплӑха сирекенсене шыраса тупать; шӑрчӑк тытать, унӑн ҫуначӗсене татса пӑрахать те малалла мӗн пулнине пӑхать, е ӑна улӑм пӗрчипе витӗрех тирсе, вӑл ҫак ытлашши япалапа мӗнле вӗҫсе кайнине сӑнать; эрешмен шӑна тытса ун юнне ӗмнине киленсе кайсах, сывлӑш ҫавӑрмасӑр пӑхса тӑрать. Унтан ача шӑнана та, эрешмене те вӗлерсе хӑварать.

Унтан вӑл канава кӗрсе каять, чаваланать, темле тымарсем тупса хуппине тасатать, вӗсене вӑл, амӑшӗ паракан панулмипе варенирен мала хурса, тӑраничченех ҫиет.

Вӑл картишӗнчен те чупса тухать: унӑн хурӑн ращине каяс килет; раща ҫав тери ҫывӑх пек туйӑнать ӑна, тавра ҫулпа мар, канавсемпе ҫатан картасем, шӑтӑксем урлӑ чупса тӳррӗн кайсан, вӑл ун патне пилӗк минутрах ҫитнӗ пулӗччӗ; анчах вӑл хӑрать: унта арҫурисем те, вӑрӑ-хурахсем те, хӑрушӑ тискер кайӑксем те пур, тесе калаҫаҫҫӗ.

Унан типӗ ҫырмана та кайса пӑхас кӑмӑлӗ пур, вӑл сад пахчинчен мӗн пурӗ те аллӑ чалӑшра ҫеҫ; ача ҫыран хӗррине те чупса ҫитет ӗнтӗ, вулкан шӑтӑкне пӑхнӑ пек, аялалла пӑхса илесшӗн… анчах сасартӑк ун умне ҫак типӗ ҫырма ҫинчен каланисем, авалтанпах халӑх хушшинче ҫӳрекен халапсем тухса тӑраҫҫӗ; вӑл сехӗрленсе ӳкет, вара ни чӗрӗ, ни вилӗ, каялла ыткӑнать; хӑранипе чӗтреве ернӗскер, няни патне ҫитсе ӑна ыйхӑран вӑратать.

Карчӑкӑн ыйхи сирӗлет, вӑл пуҫӗнчи тутӑрне майлать, кӑвакарнӑ ҫӳҫ пайӑркисене тирпейлесе чикет, вара, пачах ҫывӑрман пек пулса, Илья ҫине, улпут ҫурчӗн чӳречисем ҫине шанчӑксӑррӑн пӑхса илет, чӗрҫи ҫинче выртакан чӑлха йӗпписене чӗтрекен аллисемпе тӗрткелет.

Ҫак вӑхӑтра шӑрӑх майӗпен чакса пырать; ҫутҫанталӑк йӑлтах чӗрӗлме тытӑнать; хӗвел те вӑрман патнелле шӑвать ӗнтӗ.

Ҫуртра та хуллен-хулленех шӑплӑх сирӗлсе пырать: пӗр кӗтесре таҫта алӑк чӗриклетет; картишӗнче такамӑн ура сасси илтӗнет; унтан аслӑк ҫинче такам сунаслать.

Часах пысӑк сӑмавар йӑтнӑ ҫын кухньӑран васкаса тухать. Хӑй сӑмавар йывӑррине пула пӗкӗрӗлнӗ. Чей ӗҫме пуҫтарӑнма тытӑнаҫҫӗ: пӗрин пичӗ пӗркеленнӗ, куҫӗсем те шывланса тӑраҫҫӗ; теприн выртнипе питҫӑмартийӗпе тӑнлавӗ хӗрелсе кайнӑ; виҫҫӗмӗшӗ, ыйха пула, ют сасӑпа калаҫать. Хӑйсем пурте мӑшӑлтатаҫҫӗ, ахлатаҫҫӗ, анаслаҫҫӗ, пуҫӗсене хыҫкалаҫҫӗ, шӑмшакӗсене ҫемҫетеҫҫӗ, аран-аран вӑранса ҫитеҫҫӗ.

Апатпа ыйхӑ вӗҫӗмсӗр ӑш хыптарать. Ӑш хыпни пыра хӗртет; вуникшер стакан чей ӗҫни те пулӑшмасть, ахлатни, нӑйкӑшни илтӗнет; кӗтмел шывӗ, груша шывӗ, кӑвас ӗҫме пуҫлаҫҫӗ, теприсем тата, типнӗ пырӗсене йӗпетесшӗн ҫеҫ, эмел ӗҫме пикенеҫҫӗ.

Пурте ҫӳлти туррӑн мӗнле те пулин асапӗнчен хӑтӑласшӑн пулнӑ пекех, Арави ҫеҫенхирӗнчи ҫул ҫӳрекен караван шыв тупайман пекех, ӑш хыпнинчен ҫӑлӑнмалли майсем шыраҫҫӗ, пурте ниҫта кайса кӗрейми чупкалаҫҫӗ, пурте тертленеҫҫӗ.

Ача та кунта, амӑшӗ патӗнче: вӑл хӑй умӗнче тӑракан ҫынсен тӗлӗнмелле сӑн-пичӗсене тинкерсе сӑнать. Вӗсен ыйхӑллӑ та ҫыхӑнусӑр калаҫӑвӗсене итлет. Вӗсем ҫине пӑхни йӑпатать ӑна, вӗсем каланӑ тӗрлӗ пуш сӑмахсем тӗлӗнмелле пек туйӑнаҫҫӗ.

Чей ӗҫнӗ хыҫҫӑн кашниех мӗн те пулин тӑвать: пӗри ҫырма хӗррине кайса ҫыран тӑрӑх хуллен уткаласа ҫӳрет, ури вӗҫӗпе вӗтӗ чулсене шыва тӗрте-тӗрте антарать; тепри чӳрече умне ларать те куҫа курӑнакан кашни япаланах асӑрхаса юлать: картишӗнче кушак чупса иртет-и, чавка вӗҫсе каять-и, сӑнаса ларакан ҫын, пуҫне сылтӑмалла е сулахаялла пӑркаласа, ӑна та, кӑна та, куҫӗпе тата сӑмси вӗҫӗпе ӑсатса ярать. Тепӗр чухне йытӑсем ҫапла чӳрече янахӗ ҫине лараҫҫӗ те, пуҫӗсене хӗвел питне хурса, пур иртен-ҫӳрене те тӗплӗн пӑхса ӑсатаҫҫӗ.

Амӑшӗ Илюшӑн пуҫне тытса хӑй чӗркуҫҫийӗ ҫине хурать, ерипен кӑна унӑн ҫӳҫне турама тытӑнать, унӑн ҫӳҫӗ питӗ ҫемҫе пулнӑшӑн савӑнать, Настасья Ивановнӑна та, Степанида Тихоновнӑна та савӑнма хушать, вӗсемпе Илюшӑн пулас пурнӑҫӗ ҫинчен калаҫать, ӑна хӑй шухӑшласа кӑларнӑ, мӗнле те пулин эпопейӑн паттӑрӗ вырӑнне шутлать. Лешсем ачана пысӑк ырлӑх сунаҫҫӗ.

Акӑ ӗнтӗ тӗттӗмленме тытӑнчӗ. Кухньӑра каллех ҫатӑртатса вут ҫунать, каллех ҫӗҫӗсем пӗр ҫеммӗн шаклатни илтӗнет: каҫхи апат пӗҫереҫҫӗ.

Тарҫӑсем хапха умне пуҫтарӑнса тӑнӑ: унта тӑмра калани, ахӑлтатса кулни илтӗнет. Ҫынсем мӑшӑрла выляҫҫӗ.

Хӗвел вӑрман хыҫне анса ларчӗ ӗнтӗ; вӑл кӑшт ҫеҫ темиҫе ӑшӑ пайӑрка кӑларса тӑрать, ҫав пайӑркасем вут ҫулӑмӗ пекех, хыр тӑррисене ылтӑн ҫутӑпа ҫутатса, пӗтӗм вӑрман витӗр йӑрӑмӑн-йӑрӑмӑн шӑтарса тухаҫҫӗ. Унтан пайӑркасем пӗрин хыҫҫӑн тепри сӳнме пуҫлаҫҫӗ; юлашки пӗр пайӑрки чылайлӑха юлать; вӑл, ҫинҫе йӗп пек, ҫара туратсем хушшине пырса тӑрӑннӑ; анчах акӑ вӑл та сӳнет.

Япаласем хӑйсен калӑпӑшне ҫухатаҫҫӗ: пурте вӗсем малтан сӑрӑ тӗспе, кайран хура тӗспе витӗнеҫҫӗ. Кайӑк юрри хуллен-хулленех вӑйсӑрланса пырать, часах вӗсем йӑлтах шӑпланаҫҫӗ, пӗри ҫеҫ, кутӑнскер, ыттисене хирӗҫленӗ евӗр, таврари шӑплӑхра, чарӑна-чарӑна, пӗчченех пӗр евӗрлӗ чӗриклетет, анчах лӑпланнӑҫемӗн лӑпланса пырать, унтан вара юлашки хут хуллен шӑхӑрса илет, хӑй таврашӗнчи ҫулҫӑсене ерипен хускатса чӗтренет те… ҫывӑрса каять.

Тавралӑх шӑпланать. Шӑрчӑксем пӗр-пӗринпе ӑмӑртса хытӑрах чӑрӑклатаҫҫӗ. Ҫӗр ҫийӗн шурӑ пӑс ҫӗкленсе, ҫаранпа ҫырма ҫийӗн сарӑлать. Ҫырма та лӑпланать; кӑшт вӑхӑт иртсен, унта та сасартӑк юлашки хут тем чӑмпӑлтатать те шӑпланать.

Нӳрӗ шӑрши ҫапать. Тӗттӗмленнӗҫемӗн тӗттӗмленсе килет. Йывӑҫсем пӗрлешсе темле усал япаласем пулса тӑраҫҫӗ; вӑрман хӑрушланать: унта сасартӑк тем шатӑртатать, хӑрушӑ чӗрчунсенчен пӗри вырӑнтан вырӑна куҫнӑ пек, ун ури айӗнче типӗ туратсем ҫатӑртатнӑ пек туйӑнать.

Тӳпери пирвайхи ҫӑлтӑр чӗрӗ куҫ пек ҫуттӑн йӑлтӑртатса илет, ҫуртсен чӳречисенче те ҫутӑсем мӗлтлетме пуҫлаҫҫӗ.

Пӗтӗм тавралӑха хупласа тӑракан чаплӑ шӑплӑхӑн минучӗсем ҫитрӗҫ: пултаруллӑ ӑс вӑйлӑнрах ӗҫленӗ чухне, чӗрере вӑйлӑ кӑмӑл туртӑмӗсем хӑвӑртрах хыпса илнӗ чухне е тунсӑх ытларах пуснӑ чухне, хаяр чунта усал ӗҫсем тума хистекен шухӑшсем вӑйлӑнрах аталаннӑ чухне… Обломовкӑра пурте тутлӑн та лӑпкӑн ҫывӑраҫҫӗ.

— Уҫӑлса ҫӳреме каяр, анне, — тет Илюша.

— Мӗн эс, мӗн калаҫатӑн! Халӗ уҫӑлса ҫӳремелле-и, — хирӗҫ чӗнет амӑшӗ, — нӳрӗ, уруна шӑнтатӑн; тата хӑрушӑ та: халӗ вӑрманта арҫури ҫӳрет, вӑл пӗчӗк ачасене йӑтса каять.

— Ӑҫта йӑтса каять вӑл? Мӗнлескер вӑл? Ӑҫта пурӑнать? — ыйтать ача.

Амӑшӗ вара темӗн те пӗр шухӑшласа кӑларма тытӑнать.

Ача, пӗрре куҫне уҫса, тепре хупса, хӑйне ыйхӑ пусса иличченех амӑшӗ мӗн каланине итлет. Унтан няня кӗрсе ӑна амӑшӗ чӗрҫийӗ ҫинчен илет, пуҫне хулпуҫҫийӗ ҫине усӑнтарса ҫӗклет те ыйхӑллӑскерне вырӑнӗ ҫине илсе каять.

— Акӑ кун иртсе те кайрӗ, мухтав турра! — теҫҫӗ Обломовкӑра пурӑнакансем, вырӑнӗсем ҫине выртнӑ май эхлеткелесе те сӑхсӑхса. — Лайӑх пурӑнса ирттертӗмӗр; ыран та ҫапла пурӑнма турӑ патӑр! Мухтав сана, турӑ!

Кайран Обломов тӗлӗкре урӑх вӑхӑта курчӗ: вӗҫӗ-хӗррисӗр хӗллехи каҫ, Илья няни ҫумне именчӗклӗн лӑпчӑнать, няня ӑна темле паллӑ мар ҫӗршыв ҫинчен пӑшӑлтатса калать; унта каҫ та, сивӗ те пулмасть, яланах тӗлӗнмелле япаласем пулса иртеҫҫӗ, пылпа сӗт ҫырмисем юхса выртаҫҫӗ, унта ҫулталӑк хушшинче никам та нимӗн те ӗҫлемест, Илья Ильич пек паттӑр каччӑсем кунӗ-кунӗпе выляса-кулса ҫӳреме ҫеҫ пӗлеҫҫӗ, ҫав тери чипер вӗсем, халапра каласа пама та, перопа ҫырса кӑтартма та май ҫук.

Унта ырӑ кӑмӑллӑ асамҫӑ карчӑк та пур, — пирӗн патӑмӑрта вӑл тепӗр чухне ҫӑрттан пулӑ евӗр курӑнать, — ҫав асамҫӑ карчӑк мӗнле те пулин юратнӑ ҫынна, лӑпкӑ та йӑвашскерне, урӑхла каласан, пурте кӳрентерекен мӗнле те пулин услапа суйласа илет те, ӑна нимсӗрех тӗрлӗ ырлӑх-пурлӑх парса тултарать, услап вара пӗрмаях ҫиет тата янтӑ тумтирсем тӑхӑнса капӑрланать, унтан вӑл мӗнле те пулин ҫав тери чипер пикене, Милитриса Кирбитьевнӑна, качча илет.

Ача куҫӗсене чарса пӑрахса, хӑлхине тӑратса, киленсе кайсах итлет.

Пурнӑҫра мӗн пулнине нянька юриех каламасӑр ирттерме пӗлет, ҫавӑнпа ача ӑсӗнче ҫав шухӑшласа кӑларнӑ халап-юмах мӗн ватӑличченех пурӑнать. Пирӗн тӗп асаттесенчен, тен, хамӑртан та усаллӑн та хаяррӑн тӑрӑхлакан Ухмах-Емелька халапне нянька ырӑ кӑмӑлпа каласа кӑтартать.

Ҫитӗннӗ Илья Ильич пыл та сӗт юхса выртакан ҫырмасем ҫуккине, ырӑ тӑвакан асамҫӑ карчӑксем ҫуккине кайран пӗлет пулсан та, няни каласа кӑтартнинчен шӳтлесе йӑл кулать пулин те, вӑл кулни чӗререн тухмасть, ун хыҫҫӑнах вӑл ассӑн сывласа илет, вӑл юмаха пурнӑҫпа арпаштарса ярать те: юмах мӗншӗн пурнӑҫ мар, пурнӑҫ мӗншӗн юмах мар, тесе час-часах хуйхӑрать.

Вӑл ирӗксӗрех Милитриса Кирбитьевна ҫинчен ӗмӗтленсе шухӑшлать; унӑн кӑмӑлӗ пӗрмаях леш еннелле, ҫынсем яланах выляса-кулма ҫеҫ пӗлнӗ ҫӗрелле, ӗҫпе хурлӑх ҫук тӗнченелле туртӑнать; унӑн кӑмӑлӗнче вара кӑмака ҫинче выртас, янтипе, хӑй ӗҫлесе туянман кӗпе-йӗмпе ҫӳрес тата ырӑ кӑмӑллӑ асамҫа карчӑк шучӗпе тӑранса пурӑнас ӗмӗт яланлӑхах тӑрса юлать.

Обломов старик те, аслашшӗ те ача чухне ҫав юмахсене, ӗлӗк-авалтанпах улшӑнмасӑр, ӗмӗрсемпе ӑрусем витӗр пӗр евӗрлӗ тӑсӑлнӑскерне, хӑйсене пӑхакан хӗрарӑмсемпе арҫынсенчен илтнӗ.

Ҫав хушӑра няня ачана тата тепӗр картина сӑнарласа парать.

Вӑл ӑна Ахиллсемпе Улиссен паттӑр ӗҫӗсем ҫинчен, Илья Муромецӑн, Добрыня Никитичӑн, Алеша Поповичӑн чарусӑр хӑюлӑхӗ ҫинчен, Полкан-паттӑр ҫинчен, иртен-ҫӳрен Колечища ҫинчен, вӗсем Русь тӑрӑх ҫӳренине, басурмансен тем чухлӗ ҫарне мӗнле ҫапа-ҫапа аркатнине, сывламасӑр, ӗхлетмесӗр пӗр курка симпыл ӗҫсе ямалла тавлашнине каласа кӑтартать; унтан усал вӑрӑ-хурахсем ҫинчен, ҫывӑракан патша хӗрӗ ҫинчен, чулланса ларнӑ хуласемпе этемсем ҫинчен каласа парать; юлашкинчен пирӗн демонологи ҫине куҫса шуйттансемпе вилесене, хӑрушӑ тискерсемпе тухатмӑшсене асӑнать.

Вӑл, Гомер пекех, ҫӑмӑллӑн та ырӑ кӑмӑллӑн, ҫавӑн пекех тӗплӗн те яр-уҫҫӑн курӑнмалла сӑнарласа, вырӑс пурнӑҫӗн Илиадине каласа парать; ҫав халапа ӗлӗк-авалах пирӗн гомеридсем хывнӑ; ун чухне этем ҫутҫанталӑкри, пурнӑҫри вӑрттӑнлӑхсене чухлайман, ун чухне вӑл тухатмӑшран та, арҫурирен те чӗтренӗ, таврари пӗтӗм инкекрен хӑтӑлма Алеша Попович ҫумӗнче хӳтлӗх шыранӑ, ун чухне сывлӑшра та, шывра та, вӑрманта та, уйра та тӗлӗнмелле ӗҫсем пула-пула иртнӗ.

Хӑрушӑ та тӗрӗс мар пулнӑ ун чухне ҫын пурнӑҫӗ; алкумӗ урлӑ ярса пусма та шиклӗ пулнӑ: астусах тӑр, ӑна тискер кайӑк ҫурса пӑрахать, вӑрӑ-хурах пусать, усал тутар пӗтӗм туприне туртса илет, е ҫын пӗр хыпарсӑр-йӗрсӗр ҫухалать.

Е тата сасартӑк ҫӳлтен янӑ асапсем, ҫулӑм юпасемпе ҫӑмхасем килсе тухаҫҫӗ; лере вара, тин виле пытарнӑ шӑтӑк ҫинче, ҫутӑ курӑнса каять, е вӑрманта такам уткаласа ҫӳрет; вӑл, аллине хунар тытнӑ пекех, ҫитменнине тата хӑрушшӑн ахӑлтатать, тӗттӗмре куҫӗсене йӑлтӑртаттарать.

Ҫынпа хӑйӗнпе те тем чухлех ӑнланмалла мар япаласем пулса иртеҫҫӗ: чылайччен аванах пурӑнать ҫын — ним те ҫук, унтан сасартӑк ӑнланса илмелле мар палкама пуҫлать е ют ҫын сассипе кӑшкӑрма тытӑнать, е каҫсерен ыйхӑ тӗлӗшпе аташса ҫӳрет; тепри кӗтмен ҫӗртенех кукӑрӑлса ӳкет те, ҫӗр ҫинче тапкалашма тапратать. Ҫакӑн умӗн кӑна чӑх автанла авӑтнӑ тата пӳрт тӑрринче ҫӑхан кранклатнӑ иккен.

Нимӗн те тума пултарайман вӑйсӑр ҫын пурнӑҫ ҫине сехӗрленсе пӑхнӑ, вара хӑйне хупӑрласа тӑракан ҫутҫанталӑкӑн вӑрттӑнлӑхне уҫмалли уҫӑ шыранӑ.

Тен, ыйхӑ, сӳрӗк пурнӑҫӑн ӗмӗрхи шӑплӑхӗ, ниҫта тухса ҫӳремесӗр пурӑнни, тӗрлӗрен чӑн-чӑн сехӗрленӳсем, тем те пӗр пулса иртнисемпе хӑрушлӑхсем чӑн пурнӑҫрах ҫынна урӑхла, пулма пултарайман пурнӑҫ шухӑшласа кӑларма хистенӗ пулӗ, ҫав пурнӑҫра вара ӗҫсӗр ӑс-тӑн валли иртӗнӳпе йӑпану е кулленхи ӗҫсен тупсӑмне шырамалла пулнӑ пулӗ.

Тӗттӗмре пурӑннӑ пирӗн мӗскӗн тӗп асаттесем; вӗсен хӑйсен кӑмӑлӗсене ҫӗклентерме те, тытса чарма та пултарайман, кайран вара майсӑр та усал ӗҫсенчен айваннӑн тӗлӗннӗ, вӗсен сӑлтавӗсене ҫутҫанталӑкӑн уҫӑмсӑр паллисем тӑрӑх тӗпчесе пӗлме тӑрӑшнӑ.

Ҫын вилни, вӗсен шучӗпе, малтанхи вилене хапхаран йӑтса кӑларнӑ чухне урисемпе мар, пуҫне малалла туса кӑларнинчен килнӗ; пушар — чӳрече умӗнче виҫӗ каҫ йытӑ уланӑран пулнӑ; вӗсем вилене хапхаран йӑтса тухнӑ чухне унӑн урисене малалла тума тӑрӑшнӑ, ҫиессе вара унччен мӗн ҫининех ҫинӗ, унчченхи пекех, ним сармасӑр, курӑк ҫине выртса ҫывӑрнӑ; улакан йытта хӗненӗ е картишӗнчен хӑваласа кӑларнӑ, хӑйӑ ҫинчи сӳнсе ҫитмен кӑварне те унчченхи пекех ҫӗрӗк урай хӑмисем хушшине пӑрахнӑ.

Вырӑс ҫынни, ку тарана ҫитсе те, шухӑшласа кӑларнӑ япаласене, ӗлӗк-авалхи илӗртӳллӗ халапсене ӗненме юратать; тен, вӑл тата чылай вӑхӑтчен ҫав тӗшмӗшлӗхрен хӑтӑлса ҫитеймӗ.

Вут кайӑк ҫинчен калакан пирӗн чаплӑ юмаха итленӗҫемӗн, тухатнӑ замокӑн чӑрмавӗсемпе вӑрттӑнлӑхӗсем ҫинчен итленӗҫемӗн, ача е хӑйне паттӑр вырӑнне хурса харсӑрланать е юмахри паттӑрӑн ӑнӑҫсӑр пулнӑ ӗҫӗсемшӗн хуйхӑрса асапланать.

Халап хыҫҫӑн халап юхать. Няня хӗрӳллӗн, илемлӗн, киленсе, хушӑран хавхаланса каласа парать, мӗншӗн тесен, вал хӑй мӗн каланине ҫуррине хӑй те ӗненет. Карчӑк куҫӗсем ялкӑшаҫҫӗ; пӑлханнипе пуҫӗ чӗтрет; сасси улшӑнсах пырать.

Хӑй те пӗлмен хӑрушлӑхпа сехӗрленсе ӳкнӗ ача, куҫҫульне юхтарса, ун ҫумне лӑпчӑнать.

Ҫурҫӗр тӗлӗнче асап тӳсекенсем ҫинчен-и, е хӑйӗн касса илнӗ чӑн-чӑн урисене шыраса ялсем тӑрӑх ҫӳрекен йывӑҫ ураллӑ упа ҫинчен юмах пуҫланать-и — сехӗрленсе ӳкнӗ ачан ҫӳҫӗ вирелле тӑрать; кӑмӑлӗ пӗрре лӑпланать, тепре вӗреме пуҫлать; вӑл вара тертленет, савӑнать, унӑн нервисем хӗлӗх пекех туртӑнса тӑраҫҫӗ.

Нянька упа сӑмахӗсене салхуллӑ сассипе: «Чӗриклет, чӗриклет, йывӑҫ ура; эпӗ саласем тӑрӑх ҫӳрерӗм, эпӗ ялсем тӑрӑх ҫӳрерӗм, хӗрарӑмсем пурте ҫывӑраҫҫӗ, пӗр карчӑк ҫывӑрмасть, ман тирӗм ҫинче ларать, ман ашӑма пӗҫерет, ман ҫӑма арлать», теме пуҫласан, унтан, упа пӳрте кӗрсе хӑй урине вӑрлакана ярса илме хатӗрленнӗ тӗле ҫитсен, ача чӑтса тӑраймасть: вӑл, ҫӳҫенсе тата йынӑшса, няни аллисем ҫине ӳкет, хӑранипе унӑн куҫҫуль шӑпӑртатса тухать, ҫав хушӑрах ача хӑй тискер кайӑкӑн чӗрнисем хушшинче мар, кутник ҫинче, няни ҫумӗнче пулнипе хавасланса ахӑлтатса кулать.

Ача ӑс-тӑнне тӗлӗнмелле усал мӗлкесем вырнаҫаҫҫӗ; шиклӗхпе кичемлӗх унӑн чӗрине чылайлӑхах, тен, ӗмӗрлӗхех кӗрсе юлчӗҫ пулӗ. Вӑл йӗри-таврана хурлӑхлӑн пӑхать, пурнӑҫри яланхи сиене, инкеке кӑна курать, пӗрмаях леш асамлӑ тӗнче ҫинчен шухӑшлать, — унта усал та, хуйхӑ та ҫук, тӑрӑшса ӗҫлени те кирлӗ мар, унта Милитриса Кирбитьевна пурӑнать, унта ҫав тери лайӑх тӑрантараҫҫӗ, ахалех тумлантараҫҫӗ…

Халап Обломовкӑра ача-пӑчасене ҫеҫ мар, ваттисене те мӗн виличченех хӑратса пурӑнать. Килте те, ялта та пурте, улпутпа арӑмӗнчен пуҫласа патмар тимӗрҫӗ Тарас таранах — тӗттӗм каҫсенче темшӗн чӗтренсе ӳкеҫҫӗ: кашни йывӑҫах ун чухне улӑп пек, кашни тӗмех вӑрӑ-хурах ушкӑнӗ пек курӑнать.

Чӳрече хупписем чӗриклетнипе, мӑрьере ҫил уланипе арҫынсем те, хӗрарӑмсем те, ача-пӑчасем те шурса каяҫҫӗ. Кӑшарни каҫӗсенче тӑхӑр сехет хыҫҫӑн хапхаран никам та пӗччен тухмасть; аслӑ калӑм каҫӗ никам та витене каймасть, — унта хӗртсурта курасран хӑрать.

Обломовкӑра тухатмӑшсене те, вилесене те, — пурне те ӗненеҫҫӗ. Хирте утӑ капанӗ утса ҫӳрет тесе калаччӑр вӗсене — вӗсем ним шухӑшласа тӑмасӑрах ҫакна ӗненеҫҫӗ; кам та пулсан: акӑ ҫак сурӑх мар, мӗнле те пулин Марфа е Степанида тухатмӑш, тесе сӑмах кӑларса ярсан — вӗсем сурӑхран та, Марфаран та хӑракан пулаҫҫӗ: мӗншӗн сурӑх сурӑхах пулманни ҫинчен, мӗншӗн Марфа тухатмӑш пулса тӑни ҫинчен ыйтса пӗлес шухӑш вӗсен пуҫне пырса та кӗмест, ҫитменнине тата ҫакна ӗненмесӗр иккӗленекенсем ҫине сиксех ӳкеҫҫӗ, — ҫав тери вӑйлӑ ӗненеҫҫӗ Обломовкӑра тӗлӗнмелле хӑвата!

Каярахпа Илья Ильич тӗнче — ӑнланмалла япала иккенне, вилесем шӑтӑксенчен тухманнине, улӑпсем курӑнсанах вӗсене балагансене хупса хунине, вӑрӑ-хурахсене тӗрмене лартнине хӑех курать; анчах усал мӗлкесене ӗненни пӗтсен те, шиклӗх юлашкийӗ, ӑнланса илмелле мар кичемлӗх, чӗрере юлатех.

Илья Ильич хӑрушӑ тискерсенчен инкек килменнине чухланӑ, мӗнле инкек-синкек пуррине вара аран-аран кӑна пӗлнӗ, апла пулсан та, кашни утӑмрах мӗнле те пулин хӑрушӑ инкек пуласса кӗтнӗ, шикленнӗ. Халӗ те-ха, тӗттӗм пӳлӗмре юлсан е вилнӗ ҫынна курсан, ача чухне чӗрине тӑрса юлнӑ усала систерекен кичемлӗхрен чӗтресе тӑрать; хӑй хӑранинчен ирхине кулать пулсан та, каҫхине каллех шурса каять.

Малалла Илья Ильич сасартӑк хӑйне вунвиҫҫӗре е вунтӑваттӑри ача пулнине курать.

Вӑл ӗнтӗ Верхлёвӑра, Обломовкӑран пилӗк ҫухрӑма яхӑн ларакан салара, пысӑках мар пансионра вӗренет; ку пансиона управляющи пулса ӗҫлекен Штольц ятлӑ нимӗҫ таврари дворянсен ачисем валли уҫнӑ.

Штольцӑн Андрей ятлӑ ывӑлӗ пур, вӑл Обломовпа пӗр ҫулсенчех, тата Штольца тепӗр ача панӑ, ҫак ача унччен ниҫта та вӗренмен тесен те юрать, ытларах шӑтан-юхан чирпе тертленнӗ, куҫне е хӑлхине ҫыхса ҫӳресех ачалӑхне ирттернӗ; вӑл яланах эпӗ хам асанне патӗнче мар, ют кил-ҫуртра, вӑрӑ-хурахсем патӗнче пурӑнатап, мана ачашлакан никам та ҫук, никам та мана хам юратакан кукӑле пӗҫерсе памасть, тесе хурланса вӑрттӑн макӑрать.

Ҫак ачасемсӗр пуҫне, халлӗхе пансионра урӑх ачасем ҫук-ха.

Нимӗн те тӑваймӑн, ашшӗпе-амӑшӗ ашкӑнчӑк Илюшӑна вӗренме лартрӗҫ-лартрӗҫех. Ҫакӑншӑн вӑл куҫҫуль юхтарчӗ, тархасласа макӑрчӗ, кутӑнлашрӗ. Юлашкинчен ӑна илсе кайрӗҫех.

Нимӗҫ, ытти нимӗҫсем пекех, ӗҫчен те хытӑ тыткалакан ҫын пулчӗ. Обломовка ялӗ Верхлёвӑран пилӗкҫӗр ҫухрӑмра ларнӑ пулсан, тен, Илюша ун патӗнче мӗне те пулин лайӑххӑн вӗренме пулӗччӗ. Капла мӗнле вӗренмелле-ха? Обломовкӑри шухӑш-кӑмӑлсем, пурнӑҫ йӑлисем, хӑнӑхусем Верхлӗвӑра та пур; ҫак ял та тахҫан авал Обломовка пулнӑ вӗт-ха; унта, Штольц ҫуртӗнчисӗр пуҫне, пур ҫӗрте те тӗнче пуҫланичченхи юлхавлӑх, ахаль йӑласем, лӑпкӑлӑх, хускалусӑрлӑх палӑрса тӑнӑ.

Ачан ӑсӗпе чӗри пӗрремӗш кӗнекене куриччен малтан пӗтӗмпех ҫав пурнӑҫӑн картинисемпе, ӗҫӗсемпе, йӑлисемпе тулса тӑнӑ. Ачан пуҫ миминче ӑс-тӑн мӗнле ир аталанма пуҫланине кам пӗлет-ха? Ача чӗринче пирвайхи ӑнланусемпе асаилӳсем ҫуралнине мӗнле сӑнаса ӗлкӗрен-ха?

Тен, ача сӑмахсене те аран-аран кӑна каланӑ пулӗ-ха, тен, пачах та калама пултарайман пулӗ, утайман та пулӗ, пур япаласем ҫине те, ҫитӗнсе ҫитнисем каланӑ пек, айванла, тӗлӗнса кайса, ачалла пӑхнӑ пулӗ, вӑл ун чухнех хӑй таврашӗнче пулса иртекен япаласен пӗлтерӗшне тата вӗсем пӗр-пӗринпе ҫыхӑнса тӑнине ӑнланнӑ пулӗ, анчах ун ҫинчен хайне те, ыттисене те шарламан.

Тен, Илюша, хӑй умӗнче мӗн калаҫнине, мӗн тунине тахҫантанпах асӑрхать, ӑнланать пулӗ: унӑн ашшӗ плис шӑлавар, мамӑк хурса ҫӗлетнӗ хӑмӑр пустав курткӑ тӑхӑннӑскер, аллисене ҫурӑм хыҫне тытать те, кӗтесрен кӗтесе кӑна уткаласа ҫӳрет, табак шӑршлать тата сӑмса шӑнкарать, урӑх нимӗн те тумасть; амӑшӗ вара кофе хыҫҫӑн чей ӗҫет, чей хыҫҫӑн апат ҫиет; ашшӗ ҫынсем утӑ ҫулса е тырӑ вырса миҫе капан тунине тӗрӗслеме те шутламасть, ӗҫри ҫитменлӗхсене курсан нихҫан та вӑрҫмасть, анчах ӑна сӑмса тутри хӑвӑрт пырса ан пар ҫеҫ — вӑл йӗркесӗрлӗхсем ҫинчен кӑшкӑрма тытӑнать, кил-ҫурта кутӑн-пуҫӑн ҫавӑрать.

Урӑхла мар, ҫапла, шӑпах ҫапла, аслисем мӗнле пурӑннӑ, ҫавӑн пек пурӑнмаллине ача ӑсӗ тахҫанах тавҫӑрса илнӗ пулӗ, тен. Тата мӗнле урӑхла ӑнланма хушнӑ-ха ӑна? Мӗнле пурӑннӑ аслисем Обломовкӑра?

Хӑйсем мӗншӗн пурӑнни ҫинчен шухӑшланӑ-и вӗсем? Турӑ пӗлет. Мӗнле хирӗҫ тавӑрса каланӑ вӗсем ҫакна хирӗҫ? Нимӗн те каламан пулас: ҫакӑ вӗсене питӗ те ҫӑмӑл та уҫӑмлӑ пек туйӑннӑ.

Йывӑр пурнӑҫ ҫинчен, ӗҫ пирки пӑшӑрханса тертленекен, ҫӗр ҫинче пӗр кӗтесрен тепӗр кӗтесе темшӗн хӗвӗшсе ҫӳрекен, ӗмӗрӗпех пӗтмен вӗҫӗ-хӗррисӗр ӗҫшӗн пурнӑҫа шеллемен ҫынсем ҫинчен илтмен вӗсем.

Обломовкӑра пурӑнакансем ӑш вӑрканине те ӗненмен, ӗмӗрӗпех таҫта, темшӗн туртӑнса, вӗҫӗмсӗр тӑрмашнине те пурнӑҫ вырӑнне шутламан: шухӑш-кӑмӑл туртӑмӗнчен вутран хӑранӑ пекех сехӗрленнӗ; тепӗр вырӑнти ҫынсен шалти туйӑмне, чунӗсен вут-ҫулӑмне пула часах ӳчӗсем ҫунса кайнӑ пулсан, Обломовка ҫыннисен чунӗ лӑпкӑн та пӗр чӑрмавсӑр тачка ӳтре киленнӗ.

Пурнӑҫ вӗренӗ, ыттисене тертлентернӗ пек, вӑхӑтсӑр пӗркеленчӗкӗсемпе те, пурнӑҫ йӗркинчен кӑларакан инкек-синкексемпе тата чир-чӗрсемпе те тертлентермен.

Ырӑ ҫынсем: пурнӑҫа лӑпкӑ та ӗҫсӗр ирттермелле, вӑхӑтӑн-вӑхӑтӑн ҫеҫ ӑна кӑмӑла кайман ӑнсӑртлӑхсем: чир-чӗрсем, хирӗҫӳсем тата сӑмах майӗн каласан, ӗҫ пӑсма пултарать, тесе шутланӑ.

Обломовецсем ӗҫе, вӑл хамӑр асаттен аслашшӗсемех панӑ асап пулнӑ пек, тӳссе ирттернӗ, анчах ӑна юратма пултарайман, мӗнле те пулин ӗҫ сиксе тухсан, яланах унран пӑраннӑ, ҫапла туни тивӗҫлӗ тесех шутланӑ.

Вӗсем нихҫан та ӑс-пуҫпа татса памалли е уҫӑмсӑр пурнӑҫ ыйтӑвӗсемпе чӑрманман: ҫавӑнпа та унти ҫынсем яланах сывлӑхлӑ та хаваслӑ пулнӑ, чылайччен пурӑннӑ; хӗрӗх ҫула ҫитнӗ арҫынсем каччӑ евӗрлӗ курӑннӑ; стариксем йывӑр та асаплӑ вилӗмпе кӗрешмен, ним тума пултарайми пуличчен пурӑннӑ та, вӑрттӑн вилнӗ пек, хуллен сивӗнсе пырса, ним туймасӑр юлашки сывлӑшне кӑларса вилнӗ. Ӗлӗк халӑх ҫирӗпрех пулнӑ тесе ҫавӑнпа калаҫҫӗ те ӗнтӗ.

Ҫапла, чӑнах та, ҫирӗп пулнӑ: ун чухне пӗчӗк ачасене пурнӑҫ пӗлтерӗшне ӑнлантарса пама тата мӗнле те пулин кӑткӑс та йывӑр ӗҫе хӑнӑхтарма васкаман; ӑна кӗнеке вулаттарса ывӑнтарман, кӗнекесем пуҫра тем чухлӗ ыйту ҫуратаҫҫӗ, ыйтусем вара ӑспа чӗрене кӑшлаҫҫӗ, ӗмӗре кӗскетеҫҫӗ.

Обломовкӑра пурӑнакансемшӗн пурнӑҫ йӗркисем хатӗр пулнӑ, ӑна ашшӗ-амӑшӗсем туса хӑварнӑ, вӗсем те ӑна аслашшӗсенчен ҫаплипех илсе юлнӑ, аслашшӗсене вара хӑйсен ашшӗсем, Веста вутҫулӑмне упранӑ пек, ним улӑштармасӑр тытса пыма пиллесе хӑварнӑ. Аслашшӗсемпе ашшӗсен вӑхӑтӗнче мӗнле пулнӑ, Илья Ильич ашшӗ вӑхӑтӗнче те ҫаплах пулнӑ, тен, халӗ те Обломовкӑра ҫавнашкалах пурӑнаҫҫӗ пулӗ.

Мӗн пирки шухӑшламалла, мӗн пирки пӑлханмалла, мӗн пӗлме тӑрӑшмалла, мӗнле тӗллевсем шырамалла вӗсен?

Нимӗн те кирлӗ мар: пурнӑҫ, лӑпкӑ юханшыв пекех, вӗсен ҫумӗпе юхса иртет; вӗсен вара, кашниннех, ҫав ҫырма хӗрринче ларса, пурпӗрех пулса иртмелли япаласем хӑйсен умӗнче черетлӗн, чӗнмесӗрех туха-туха тӑнине сӑнаса ҫеҫ лармалла.

Акӑ ӗнтӗ, ҫывӑракан Илья Ильич умне ҫавӑн пекех черетлӗн, чӗрӗ картинӑсем евӗр, малтанах пурнӑҫӑн виҫӗ тӗп саманчӗ тухса тӑма пуҫларӗҫ: ача ҫурални, туй туни, виле пытарни, — ҫаксем вӗсен ҫемйинче те, тӑванӗсемпе паллакансем патӗнче те пӗр евӗрлех пулса иртеҫҫӗ.

Унтан ун умӗнче пурнӑҫӑн хаваслӑ та хурлӑхлӑ вак пайӗсем пулса иртеҫҫӗ: ачана тӗне кӗртнисем, менельниксем, ҫемье праҫникӗсем, типӗ тытас умӗнхипе ун хыҫҫӑнхи эрнесем, шавлӑ апатсем, хурӑнташсене пуҫтарса тунӑ ӗҫкӗсем, сывлӑх суннисем, тав тунисем, чӑнласах макӑрнисем, ӑшшӑн кулнисем.

Ҫаксене йӑлтах ҫав тери тӗплӗн, пахан та чаплӑн туса ирттереҫҫӗ.

Обломов хӑй паллакан сӑн-питсене те курать, тӗрлӗ йӑла йӗркисене тунӑ чухне вӗсем пит-куҫӗсене мӗнле пӗркелентернине, мӗнле тӑрӑшнине, хӗвӗшсе ҫӳренине те курать. Кирек мӗнле чӑкӑлтӑш ҫураҫу, кирек мӗнле чаплӑ туй пултӑр вӗсен — пӗтӗм йӑлапа, йӑлари йӗркесене ним сиктерсе хӑвармасӑр туса ирттереҫҫӗ. Кама ӑҫта лартмалла, мӗне мӗнле тумалла, туй ҫӳретнӗ чухне камӑн кампа ларса каймалла, йӑласене тытса пымалла-и — Обломовкӑра ҫаксене пурне те, кирек хӑҫан та пӗр йӑнӑшсӑр туса ирттереҫҫӗ.

Ачасене пӑхса ӳстерме пӗлмеҫҫӗ-и унта? Пӑхса ҫеҫ тӑр, мӗнле хӗп-хӗрлӗ питлӗ самӑркка ачасене йӑтса е ертсе ҫӳреҫҫӗ унта ача амӑшӗсем. Вӗсем хӑйсен ачисене самӑр, шап-шурӑ та сывлӑхлӑ тӑвассишӗн тӑрӑшаҫҫӗ.

Вӗсем ҫуркунне пуҫлансанах тӑри пӗҫерсе ҫимесен, ҫуркуннене пӗлесшӗн те мар, унсӑрӑн лӑпланмаҫҫӗ те. Мӗнле пӗлмелле мар, туса ирттермелле мар вӗсен ҫакна?

Кунта вӗсен пӗтӗм пурнӑҫӗпе науки, кунта вӗсен пӗтӗм хуйхи-суйхипе савӑнӑҫӗ; ҫавӑнпа та вӗсем ытти кирек мӗнле ӗҫпе чӑрмавран парӑнаҫҫӗ, урӑхла савӑнӑҫа пӗлмеҫҫӗ; вӗсен пурнӑҫӗ ҫак тӗпре тӑракан, пурпӗрех пулса иртекен япаласемпе ҫеҫ ҫыхӑнса тӑрать, вӗсен ӑсӗпе чӗринче те ҫав япаласем кӑна.

Йӑлари уявсене, ӗҫкӗ-ҫикӗсене ӑшӗсене вӑркатса кӗтеҫҫӗ вӗсем, кайран вара, ача тӗне кӗртсен, ҫынна авлантарсан е пытарсан, ҫав ҫынна, унӑн шӑпине манаҫҫӗ те кулленхи сӳрӗк пурнӑҫпа пурӑнма пуҫлаҫҫӗ; ҫӗнӗрен килсе тухнӑ ҫавнашкал сӑлтавсем ҫеҫ — ачана тӗне кӗртни, туй туни, тата ыттисем — вӗсен ҫакнашкал пурнӑҫне каллех урӑхлатаҫҫӗ.

Ача ҫуралсанах ашшӗ-амӑшӗсен пирвайхи ӗҫӗ — тивӗҫлӗ йӗркесене май килнӗ таран тӗрӗсрех, йӑла тӑрӑх мӗн кирлине пӗрне те сиктерсе хӑвармасӑр туса ирттересси, тепӗр майлӑ каласан, ачана тӗне кӗртнӗ хыҫҫӑн вӑйлӑ ӗҫкӗ-ҫикӗ тӑвасси пулать; унтан ҫуралнӑ ачана тӑрӑшса пӑхасси пуҫланать.

Амӑшӗ вара хӑй умне те, няньки умне те пӗр тӗллев лартать: ачана сывӑ ӳстермелле, вӑл шӑнса пӑсӑласран, унӑн куҫӗ йӑмӑхасран тата тӗрлӗ усал-тӗсел ересрен сыхламалла. Ача ялан хавас пултӑр, нумай ҫитӗр, тесе чунтан тӑрӑшаҫҫӗ.

Ачана ура ҫине тӑратсанах, урӑхла каласан, ӑна пӑхакан няня кирлӗ мар пулсанах, амӑшӗн чӗрине вӑрттӑн шухӑш пырса кӗрет — ачи валли ун пекех сывлӑхлӑ та хӗрлӗ питле мӑшӑр шырамалла.

Каллех вара ӗҫкӗ-ҫикӗ ирттерес, юлашкинчен туй тӑвас тапхӑрсем ҫитеҫҫӗ: пурнӑҫӑн пӗтӗм савӑнӑҫӗ ҫакӑнта пулать.

Кайран вара каллех кивви пуҫланать: ача ҫуратасси, ӑна тӗне кӗртесси, ӗҫкӗ-ҫикӗсем ирттересси, ун чухне виле пытарас шухӑш ҫук-ха, анчах ку нумайлӑха мар: пӗрисем теприсене вырӑн параҫҫӗ, ачасем ҫитӗнсе ҫитсе каччӑ пулаҫҫӗ, авланаҫҫӗ, хӑйсене евӗрлӗ чунсем ҫуратаҫҫӗ, — ҫапла вара, пурнӑҫ хай йӗркипе вӗҫӗ-хӗррисӗр пӗр евӗрлӗ тӑсӑлса пырать те, виле шӑтӑкӗ патне ҫитсен вӗҫленет.

Чӑн та, вӑхӑтӑн-вӑхӑтӑн Обломовкӑра пурӑнакансен урӑхла чӑрмавсем те сиксе тухкаланӑ, анчах вӗсем ҫав чӑрмавсене ытлашши пӑшӑрханмасӑрах кӗтсе илнӗ, чӑрмавсем вара, чул хӳме ҫумӗнче хӳтлӗх тупайман кайӑксем аяккалла вӗҫнӗ евӗр, Обломовка ҫыннисенчен аяккалла пӑрӑннӑ.

Ҫапла, сӑмахран, пӗррехинче галерейӑн пӗр пайӗ ҫуртӑн хӑрах енчен сасартӑк ишӗлсе аннӑ та чӗпӗ амӑшӗпе чӗпписене ишӗлчӗк айне тунӑ; унччен маларах кӑна галерея айӗнче лутра пукан ҫинче ларнӑ Аксиньйӑна, Антип арӑмне, лекнӗ пулӗччӗ, анчах вӑл, хӑй телейне пула, галерея ишӗлес умӗн сӳс илме кайнӑ.

Килте шӑв-шав пуҫланнӑ: пурте, ватти те, вӗтти те, чупса ҫитнӗ, чӗп амӑшӗпе чӗпсем вырӑнне унта улпут майри хӑй Илья Ильичпа уткаласа ҫӳреме пултарни ҫинчен шухӑшласа, сехӗрленсе ӳкнӗ.

Пурте ахлатса янӑ, пӗр-пӗрне ӳпкелешме пуҫланӑ, мӗнле-ха никам та ҫакӑн ҫинчен шухӑшлама пултарайман: пӗрин — астумалла пулнӑ, теприн — тӳрлетме хушмалла, виҫҫӗмӗшӗн — юсамалла пулнӑ.

Галерея ишӗлсе аннинчен пурте тӗлӗннӗ, унччен кӑна-ха вӗсем вӑл ҫапла чылайччен тытӑнса ларнинчен тӗлӗннӗ пулнӑ.

Ҫакна мӗнле йӗркелесе хурасси ҫинчен шухӑшлама, калаҫма тытӑннӑ; чӑхпа чӗпписене шелленӗ, Илья Ильича галерея патне ҫывӑха та ямалла марри ҫинчен хытарса, майӗпен харпӑр хӑй вырӑнӗсене саланнӑ.

Кайран, тепӗр виҫӗ эрнерен, ишӗлсе аннӑ хӑмасемпе карлӑксене, ҫул ҫинче ан кансӗрлеччӗр тесе, сарай патне сӗтӗрсе пӑрахма Андрюшкӑна, Петрушкӑна, Васькӑна хушнӑ. Вӗсем унта ҫуркуннечченех выртнӑ.

Обломов старик, ҫав хӑмасене чӳречерен курсан, кашнинчех галерейӑна юсас пирки шухӑшлама тытӑннӑ: платнике чӗнсе илнӗ, галерейӑна мӗнле лайӑхрах тӑвасси ҫинчен канашлама пуҫланӑ: ҫӗнӗ галерея тумалла-и, юлашкине ишсе пӑрахмалла-и; унтан платнике кӑларса янӑ.

— Киле кай, эпӗ шухӑшласа пӑхӑп, — тет вӑл.

Ҫакӑ вара Васька е Мотька улпут патне пырса: акӑ вӑл, Мотька, паян ирхине ишӗлмесӗр юлнӑ галерея ҫине хӑпарчӗ те унта кӗтессем пӳртрен пачах уйрӑлнӑ, пӑхса ҫеҫ тӑр, каллех ишӗлсе анать, тесе каличченех ҫапла пулнӑ.

Ун хыҫҫӑн платнике юлашки канашлӑва чӗнтернӗ, ун чухне вара сыхланса юлнӑ галерейӑн сыпӑкне ишӗлчӗк юлашкисемпе чаракласа лартма йышӑннӑ та, ҫак ӗҫе ҫав уйӑх вӗҫленнӗ тӗлех туса пӗтернӗ.

— Э! Ара галерея ҫӗнӗ пекех пулчӗ вӗт! — тенӗ старик арӑмне. — Пӑх-ха, Федот юпасене мӗнле илемлӗ лартса тухнӑ, шӑп та шай предводитель ҫурчӗн колоннисем пек! Халӗ ӗнтӗ аван пулчӗ; каллех чылайччен ларать!

Галерейӑпа пӗрлех хапхана та турлетмеллеччӗ, крыльцана та юсасан авӑн пулатчӗ, ансӑр картлашкасем хушшинчен тӗпсакайне кушаксем ҫеҫ мар, сыснасем те кӗрсе каяҫҫӗ, тесе такам астутарнӑ ӑна.

— Ҫапла, ҫапла, юсамалла, — тенӗ те Илья Иванович, ҫийӗнчех крыльцана пӑхма кайнӑ.

— Чӑнах та-ҫке, куратӑн пулӗ, мӗнле тӗрексӗрленнӗ, — тенӗ вӑл, крыльцана сӑпка пек енчен енне силлесе.

— Ара вӑл туса лартнӑ хыҫҫӑнах силленсе тӑратчӗ вӗт, — астутарнӑ ӑна такам.

— Мӗнех вара силленнӗ пулсан? — хирӗҫ тавӑрнӑ Обломов. — Юсаман пулсан та, вунултӑ ҫул хушшинче ишӗлсе анман-ҫке вӑл. Ҫирӗп тунӑ ун чухне Лука!.. Платник-тӑк платник пулнӑ… вилчӗ — тӑпри ҫӑмӑл пултӑр! Халь иртӗхсе кайрӗҫ: ун пек тумаҫҫӗ.

Унтан вӑл тепӗр еннелле пӑхма тытӑннӑ, крыльци вара халӗ те сулланкаласа тӑрать, ишӗлсе анман-ха, теҫҫӗ.

Чӑнах та, лайӑх платник пулнӑ пулас ҫав Лука.

Тепӗр тесен, хуҫасем пирки тивӗҫлине каламалла: инкек килсе тухсан е пӗр-пӗр япала майсӑр пулсан, вӗсем тепӗр чухне ҫав тери пӑшӑрханаҫҫӗ, хӗрӳленеҫҫӗ те, ҫиленеҫҫӗ те.

Мӗнле-ха ӑна ҫапла юхӑнтарса ямалла, ҫакнашкал хӑвармалла, теҫҫӗ. Халех кирлӗ мерӑсем йышӑнмалла. Калаҫма та: е канав урлӑ хывнӑ кӗпере юсасси ҫинчен, выльӑхсем йывӑҫсене сиен тӑвасран е пӗр вырӑнта сад пахчине карта тытасси ҫинчен ҫеҫ калаҫҫӗ, мӗншӗн тесен унта, пӗр тӗлте, карта тӳнсе кайнӑ та ҫӗрте выртать.

Илья Иванович ҫакна майлассишӗн питӗ тӑрӑшнӑ, пӗррехинче вара, сад пахчинче уҫӑлса ҫӳренӗ чухне, эхлеткелесе тата ахлаткаласа, хӑй аллисемпех картана тытса ҫӗкленӗ те, пахчаҫа ҫийӗнчех икӗ шалча ҫапса лартма хушнӑ; Обломов ҫакнашкал тӑрӑшнипе ҫатан карта ҫӑвӗпех ҫапла ларса ирттернӗ, хӗлле ҫеҫ ӑна тепӗр хут юр тӳнтерсе янӑ.

Юлашкинчен тата акӑ мӗн патне ҫитнӗ: Архип лашипе тата пички-качкипе кӗпер ҫинчен канава тӳнсе кайсан, ҫийӗнчех кӗпер ҫине виҫӗ ҫӗнӗ хӑма сарса хунӑ. Антип суранӗсенчен те сывалса ҫитеймен пулнӑ-ха, кӗпере ҫӗнӗрен туса хума та ӗлкӗрнӗ.

Сад пахчи карти тепӗр хут тӳнсе кайсан, ӗнесемпе качакасем те нумаях ырӑ курса юлайман: вӗсем хурлӑхан тӗмӗсене ҫеҫ ҫисе янӑ, вуннӑмӗш ҫӑкана кӑшласа хуппине сӳме тытӑннӑ, выльӑхсем улмуҫҫисем патне ҫитиччен картана кирлӗ пек тытса лартма тата ун тавра канав чавса тухма хушнӑ.

Лекнӗ те-ҫке вара пахчара тытнӑ икӗ ӗнепе пӗр качакана: вӗсен аяк пӗрчисене чиперех шутласа янӑ!

Илья Ильич тӗлӗкре тата ашшӗ-амӑшӗ килӗнчи пысӑк та тӗксӗм хӑна пӳлӗмне курать, унта — яланах ҫитӗпе витӗнсе тӑракан авалхи каврӑҫ кресласем пысӑк та майсӑр хытӑ диван, ӑна сарнӑ сенкер бархат тӗссӗрленнӗ, пӑнчӑн-пӑнчӑн вараланса пӗтнӗ; унтах пысӑк сӑран кресла пур.

Хӗллехи вӑрӑм ҫӗр пуҫланать.

Амӑшӗ, урисене хӑй айне хуҫлатса диван ҫине ларнӑ та, юлхавлӑн чӑлха ҫыхать, анаслакалать, хушӑран пуҫне йӗппе хыҫкаласа илет.

Ун ҫывӑхӗнче Настасья Ивановнӑпа Пелагея Игнатьевна пуҫӗсене чиксе лараҫҫӗ, вӗсем праҫник кунӗ Илюшӑна е ун ашшӗне парнелеме, е хӑйсем валли пикенсех тем ҫӗлеҫҫӗ.

Ашшӗ, аллисене хыҫалалла тытса, пӳлӗм тӑрӑх каллӗ-маллӗ уткаласа ҫӳрет е кресла ҫине пырса ларать, кӑштах ларать те, хӑй ури сассипе тимлӗн итлесе, каллех уткаласа ҫӳреме пуҫлать. Унтан табак шӑршлать, сунасласа илет те каллех шӑршлать.

Пӳлӗмре пӗртен-пӗр ҫурта тӗксӗммӗн ҫунать, ӑна та пулин хӗллехи е кӗркуннехи каҫсенче кӑна ҫутаҫҫӗ. Ҫуллахи каҫсенче пурте ҫуртасӑр, кун ҫутипе выртса кун ҫутипе тӑма тӑрӑшаҫҫӗ.

Ҫакна вӗсем хӑнӑхнӑран та, укҫа перекетлесшӗн те ҫапла тӑваҫҫӗ.

Килте туса хатӗрлемен, аякран туянакан кирек мӗнле япалана та Обломовка ҫыннисем ҫав тери хыткукарла тыткалаҫҫӗ.

Вӗсем хӑна килнӗ ятпа кӑмӑллӑнах лайӑх кӑркка е вунӑ-вуникӗ чӗп пусаҫҫӗ, анчах апат-ҫимӗҫе пӗр иҫӗм ҫырли те ытлашши хумаҫҫӗ, ҫав хӑна хӑй ирӗкӗпе пӗр черкке эрех тултарса ӗҫсен — вӗсем шурса каяҫҫӗ.

Тепӗр тесен, кунта унашкал иртӗнни пулман, тесен те юрать: пӗр-пӗр пуҫтах, пӗтнӗ этем, тен, ҫапла тӑвӗччӗ: унашкал хӑнана кунта картишне те кӗртмеҫҫӗ.

Ҫук, ун пек мар йӑласем кунта: кунта хӑна виҫӗ хут сӗнтермесӗр ниме те тӗкӗнсе пӑхмасть. Вӑл питӗ лайӑх ӑнланать: ҫиме лартнӑ апата е ӗҫме панӑ эрехе пӗр хутчен ҫеҫ сӗнни, тутанса пӑхма хушнинчен ытларах, ан ҫи, ан ӗҫ, тенине пӗлтерет.

Кашни хӑнашӑнах икӗ ҫурта ҫутмаҫҫӗ: ҫуртана хулара укҫалла туяннӑ, ӑна, ытти япаласем пекех, хуҫа арӑмӗ ҫӑрапа питӗрсе усрать. Ҫурта тӗпӗсене тирпейлӗн шутлаҫҫӗ те пытарса хураҫҫӗ.

Кунта укҫа тӑкаклама юратмаҫҫӗ, хӑшпӗр япала питӗ кирлӗ пулсан та, уншӑн тӳлемелли укҫана ҫав тери хӗрхенсе параҫҫӗ, ӑна та пулин — тӑкакӗ пӗчӗк пулсан кӑна. Тӑкакламалла пулсан, ытларах йынӑшса макӑрса тата вӑрҫса тӑкаклаҫҫӗ.

Обломовка ҫыннисем укҫа тӑкакличчен кирек мӗнле майсӑрлӑха та чӑтма килӗшеҫҫӗ, ӑна майлӑ япала вырӑнне шутлама та хӑнӑхса ҫитнӗ.

Ҫакна пула хӑна пӳлӗмӗнчи диван та тахҫантанпах вараланса пӗтнипех ларать, ҫакна пула Илья Ивановичӑн сӑран пуканӗн те ячӗ ҫеҫ юлнӑ, чӑннипех вара вӑл — те мунчаларан, те кантрасенчен тунӑскер кӑна: сӑранӗ мӗн пурӗ те хыҫӗнче ҫеҫ пӗр татӑк тӑрса юлнӑ, ытти ҫӗрти пилӗк ҫул каяллах пулӗ ӗнтӗ таткаланса пӗтнӗ, хӑпӑнса ӳкнӗ; тен, укҫа хӗрхеннине пулах хапхи чалӑшнӑ, крыльци силленсе тӑрать. Ҫапах чи кирлӗ ӗҫшӗн те пулин сасартӑк икҫӗр, виҫҫӗр, пилӗкҫӗр тенкӗ тӳлесси вӗсемшӗн ҫакӑнса вилесси пекех туйӑннӑ.

Ҫамрӑк помещиксенчен пӗри Мускава кайса пӗр дюжина кӗпешӗн виҫҫӗр тенкӗ, пӗр атӑшӑн ҫирӗм пилӗк тенкӗ, туй кунӗ валли туяннӑ жилетшӑн хӗрӗх тӗнкӗ тӳленӗ тенине илтсен, Обломов сӑхсӑхса илнӗ те, хӑвӑрттӑн ҫапла каласа хунӑ: «Ҫав маттура тӗрмене хупса лартмалла», тенӗ.

Вӗсем политикӑлла экономи чӑнлӑхӗсене: укҫа-тенкӗ ҫаврӑнӑшне хӑвӑртлатмаллине; ӗҫ тухӑҫлӑхне хӑпартмаллине тата продуктсене улӑштармаллине ӑнланмаҫҫӗ. Вӗсем, хӑйсен айванлӑхне пула, укҫа-тенкӗпе пӗртен-пӗр майпа усӑ курмаллине пӗлеҫҫӗ: ӑна арчара тытса усраҫҫӗ.

Хӑна пӳлӗмӗнчи креслосем ҫинче килтисем, е куллен кунта ҫӳрекенсем кашниех хӑйне майлӑ вырнаҫаҫҫӗ те мӑшлатса лараҫҫӗ.

Вӗсем пӗр-пӗринпе кашни кунах курнӑҫаҫҫӗ; ӑс-тӑнри пултарулӑхсем пурин те тахҫанах иксӗлнӗ, тулашри хыпарсене вӗсем сахал илтеҫҫӗ, ҫавӑнпа ытлашши калаҫмаҫҫӗ те.

Шӑп; Илья Иванович килте ҫӗлетнӗ аттисемпе кӗмсӗртеттерсе уткалани илтӗнет, стена ҫумӗнчи хупӑлчаллӑ сехет маятникӗ майпен шаккать, Пелагея Игнатьевна е Настасья Ивановна хушӑран аллипе туртса е шӑлпа ҫыртса ҫип татни масар ҫинчи евӗр шӑплӑха сирет.

Тепӗр чухне ҫавнашкал ҫур сехет иртет, кам та пулин сасӑпах анаслать те: «Каҫар, турӑҫӑм!» тесе мӑкӑртатса, ҫӑварӗ ҫине хӗрес хурать.

Ун хыҫҫӑн юнашар лараканӗ анаслать, унтан тепри, хуллен, команда панӑ пекех, ҫӑварне карать; пурте анаслама ерсе каяҫҫӗ, хӑшин-пӗрин тата куҫҫулӗ те тухать.

Илья Иванович чӳрече патне пырса тӑрать те, тулалла пӑхса, кӑштах тӗлӗннӗ пек каласа хурать:

— Халӗ пилӗк сехет кӑна, тулта, авӑ, мӗнле тӗттӗм!

— Ҫапла, — хирӗҫ тавӑрса калать кам та пулин, — ҫак вӑхӑтра яланах тӗттӗм; вӑрӑм ҫӗрсем пуҫланаҫҫӗ.

Ҫуркунне вара вӗсем вӑрӑм кунсем пуҫланнинчен тӗлӗнеҫҫӗ, хӗпӗртеҫҫӗ. Ыйт-ха вӗсенчен: мӗне кирлӗ вӗсене ҫав вӑрӑм кунсем — ҫакна вӗсем хӑйсем те пӗлмеҫҫӗ.

Вӗсем каллех шӑпланаҫҫӗ.

Кам та пулин ҫурта ҫинчи ҫункава илсе пӑрахма тӑрсан, сасартӑк ӑна сӳнтерет те — пурте чӗтресе ӳкеҫҫӗ.

— Кӗтмен хӑна пулать! — тет ҫийӗнчех кам та пулин. Тепӗр чухне ҫакӑн хыҫҫӑн калаҫу пуҫланса каять.

— Кам пулма пултарать-ха ҫак хӑна? — тет кил хуҫи арӑмӗ, — Настасья Фаддеевна мар-ши? Ай, турӑ патӑрах! Ҫук ара, вӑл праҫник умӗн килмест. Вӑт хавасланнӑ пулӑттӑмӑр! Килес пулсан, унпа иксӗмӗр ыталанса тӑраничченех макӑрнӑ пулӑттӑмӑр! Ирхи кӗлӗсене те, кӑнтӑрлахисене те пӗрле… Ӑҫта манӑн ӑна ҫитме! Эпӗ, ҫамрӑкрах пулсан та, ун чухлӗ чӑтма пултараймастӑп.

— Вӑл хӑҫан пирӗн патӑмӑртан кайнӑччӗ-ха? — ыйтать Илья Иванович. — Илен кунӗ хыҫҫӑн пулас-и?

— Мӗн эс, Илья Иванович, яланах пӑтраштаратӑн! Вӑл ҫимӗк кунне те кӗтсе тӑмарӗ, — тӳрлетет ӑна арӑмӗ.

— Вӑл кунта Питрав кунӗ пулчӗ пулас, — хирӗҫлет ӑна Илья Иванович.

— Эсӗ яланах ҫапла! — тет арӑмӗ ӳпкелешсе. — Тавлашатӑн та, намӑсланатӑн ҫеҫ…

— Ну, мӗнле-ха Питрав кунӗ пулман вара вӑл? Ун чухне ара пӗрмай кӑмпа кукли пӗҫернӗччӗ: вӑл юратать…

— Ара вӑл Марья Онисимовна пулчӗ: вӑл кӑмпа кукли юратать — мӗнле-ха ҫавна та астумастӑн! Марья Онисимовна Илен кунӗччен ҫеҫ те мар, Прохорпа Никонор праҫникӗччен хӑнара пулчӗ.

Мӗн чухлӗ вӑхӑт иртнине вӗсем праҫниксем тӑрӑх, ҫулталӑк вӑхӑчӗ тӑрӑх, ҫемьере е кил-ҫуртра пулса иртнӗ тӗрлӗ ӗҫсем тӑрӑх шута илсе пыраҫҫӗ, нихҫан та хӑш уйӑхне те, хӑш кунне те асӑнмаҫҫӗ. Тен, ку пӑртаках, Обломовсӑр пуҫне, ыттисем пурте уйӑхсен ячӗсене тата хисеп йӗркисене пӑтраштарса янинчен те килнӗ пулӗ.

Тавлашса парӑнтарнӑ Илья Иванович шӑпланать те, каллех пӗтӗм ушкӑн ним шарламасӑр ларать. Илюша та, амӑшӗн ҫурӑмӗ хыҫне тӳнсе кайса, тӗлӗрме пуҫлать, тепӗр чухне ҫывӑрсах каять.

— Ҫапла, — тет унтан хӑнасенчен пӗри, хашлатса сывласа, — акӑ Марья Онисимовна упӑшки, ҫӗре кӗнӗ Василий Фомич, турӑ ҫырлахтӑр, мӗнле сывлӑхлӑ ҫынччӗ, ҫапах та вилсе кайрӗ! Утмӑл ҫула ҫитиччен те пурӑнаймарӗ, — унашкал ҫынсен ҫӗр ҫул пурӑнмалла!

— Пурте вилетпӗр, кам хӑҫан вилесси — турӑ ирӗкӗнче! — хирӗҫ тавӑрать Пелагея Игнатьевна, ассӑн сывласа. — Теприсем вилеҫҫӗ, Хлоповсем акӑ тӗне кӗртсе ӗлкӗреймеҫҫӗ: Анна Андреевна татах ҫуратса панӑ, тет, — ку улттӑмӗш ӗнтӗ.

— Пӗр Анна Андреевна ҫеҫ-и ун пекки! — тет хуҫа арӑмӗ. — Акӑ унӑн шӑллӗне авлантараҫҫӗ те, каллех ачасем пулаҫҫӗ — ҫавӑн чухлӗ ҫеҫ чӑрмав пулать-и! Пӗчӗккисем те ӳссе ҫитӗнеҫҫӗ, вӗсен те авланма вӑхӑчӗ ҫитет; унтан хӗрӗсене качча параҫҫӗ, анчах ӑҫта кунта каччисем? Халӗ вӗт пурте тупраллисене, укҫаллисене илесшӗн…

— Мӗн калаҫатӑр ҫак эсир? — ыйтать Илья Иванович, сӑмахлакансем патне пырса.

— Калаҫатпӑр акӑ, мӗн…

Вара вӗсем хӑйсем мӗн калаҫнине ӑна тепӗр хут каласа параҫҫӗ.

— Акӑ мӗнле вӑл, ҫын пурнӑҫӗ! — вӗрентсе каланӑ пек калать Илья Иванович. — Пӗри вилет, тепри ҫуралать, виҫҫӗмӗшӗ авланать, эпир акӑ ватӑлсах пыратпӑр: ҫулталӑкпа ҫулталӑк хушши мар, кунпа кун хушши те пӗр пек пурӑнаймастпӑр! Мӗншӗн ҫапла ку? Мӗнле лайӑх пулмалла кашни кунах ӗнерхи пек, ӗнерхи ыранхи пек пулсан! Шухӑшлама та кичем…

— Ватти ватӑлать, ҫамрӑк вара ӳсет! — ыйхӑллӑ сасӑпа калать тахӑшӗ кӗтесрен.

— Турра ытларах кӗлтумалла та нимӗн ҫинчен те шухӑшламалла мар! — хыттӑн асӑрхаттарать хуҫа арӑмӗ.

— Тӗрӗс, тӗрӗс, — шиклӗн те хӑвӑрттӑн хирӗҫ чӗнет те философи ыйтӑвӗсем ҫинчен калаҫма шутланӑ Илья Иванович, унтан каллех каллӗ-маллӗ уткалама пуҫлать.

Каллех чылайччен шарламаҫҫӗ; йӗпсемпе тирсе туртакан ҫипсем ҫеҫ сӑрӑлтатаҫҫӗ. Тепӗр чухне вара хуҫа арӑмӗ шӑплӑха сирет.

— Тӗттӗм тулта, — тет вӑл. — Акӑ, турӑ парсан, сурхурине кӗтсе илетпӗр, хурӑнташсем хӑнана килеҫҫӗ, ун чухне хаваслӑрах пулать, ҫӗр иртсе кайнине те сиссе юлаймастӑн. Маланья Петровна килсе ҫитсенччӗ, вӑт мӗнле ашкӑннӑ пулӗччӗ! Мӗн кӑна шухӑшласа кӑлармасть вӑл! Тӑхлан та ирӗлтерет, ӑвӑс та шӑратать, хапхаран та чупса тухать: манӑн хӗрсене пӗтӗмпех йӗркерен кӑларса ярать. Тӗрлӗрен вӑйӑсем шухӑшласа кӑларать… ҫапла, чӑнах та!

— Ҫапла, светски дама! — асӑрхаттарать калаҫакан арҫынсенчен пӗри. — Виҫӗмҫулхине вӑл ту ҫинчен ярӑнма шут тытрӗ, Лука Савич куҫхаршине шӑтарса пӑрахнӑччӗ-ха ун чухне…

Сасартӑк пурте чӗтренсе илеҫҫӗ, Лука Савич ҫине пӑхаҫҫӗ те ахӑлтатса кулса яраҫҫӗ.

— Мӗнле пулчӗ-ха вӑл сан, Лука Савич? Нуккӑ, ну, каласа пар? — тет Илья Иванович, хӑй вара каҫса кайсах кулать.

Пурте вара чарӑнмасӑр ахӑлтатаҫҫӗ, Илюша та ыйхӑран вӑранать, вӑл та ахӑлтатать.

— Ну, мӗн каламалли пур унта! — тет именнӗ Лука Савич. — Ӑна пӗтӗмпех, авӑ, Алексей Наумыч шухӑшласа кӑларнӑ: пачах нимӗн те пулман!

— Э! — пурте пӗр харӑссӑн ярса илеҫҫӗ ун сӑмахне. — Мӗнле-ха апла нимӗн те пулман? Эпир вилнӗ-и вара?.. Ҫамку авӑ, ҫамку, халӗ те ҫӗвӗ курӑнать вӗт…

Пурте ахӑлтатса кулса яраҫҫӗ.

— Мӗн кулатӑр-ха, ара, эсир? — кулма чарӑннӑ хушӑра каласа пӗтерме тӑрӑшать Лука Савич. — Эпӗ… апла та пулман пулӑттӑм… ара, пӗтӗмпех Васька, хурах… кивӗ ҫунашка тыттарнӑ… ҫунашка ман айра саланса кайрӗ те… эпӗ вара…

Пурте ахӑлтатни унӑн сассине хупласа хурать. Вӑл хӑй мӗнле ӳкнине ӑнлантарса пама ахалех тӑрӑшать, пурте ахӑлтатса кулаҫҫӗ, кулнӑ сасӑ кайри пӳлӗмпе хӗрсен пӳлӗмне те ҫитет, пӗтӗм пӳрте ҫавӑрса илет, пурте пулса иртнӗ кулӑшла ӗҫе аса илеҫҫӗ, пурте чылайччен, харсӑррӑн, халиччен илтменле, Олимп туррисем пек ахӑлтатаҫҫӗ. Шӑпланма ҫеҫ тытӑнаҫҫӗ, кам та пулин каллех кулса ярать те — пуҫланать вара.

Юлашкинчен аран-аран лӑпланаҫҫӗ.

— Мӗнле, кӑҫал сурхуринче ярӑнтӑн-и, Лука Савич? — ыйтать Илья Иванович, пӗр вӑхӑта шӑпланнӑ хыҫҫӑн.

Каллех пурте ахӑлтатма пуҫлаҫҫӗ те пӗр вунӑ минута яхӑн чарӑнмасӑр кулаҫҫӗ.

— Типӗ эрнинче Антипа тӑвайкки тума хушмалла мар-и? — тет Обломов каллех кӗтмен ҫӗртен. — Лука Савич питӗ ярӑнасшӑн, чӑтса тӑраймасть, тейӗпӗр…

Пӗтӗм ушкӑн каҫса кайсах кулни ӑна каласа пӗтерме памасть.

— Леш ҫунашка… пур-и-ха? — кулӑпа чыхӑнса кайса, аран-аран ыйтать калаҫакансенчен пӗри.

Каллех кулӑ.

Пурте чылайччен кулаҫҫӗ, юлашкинчен, хуллен-хулленех лӑпланма пуҫлаҫҫӗ: пӗри куҫҫульне шӑлать, тепри сӑмсине шӑнкӑртать, виҫҫӗмӗшӗ чарӑна пӗлмесӗр ӳсӗрет, сурать, аран-аран ҫеҫ каласа хурать:

— Эх, турӑҫӑм! Сурчӑк пачах аптратса ҫитерчӗ… култарчӗ вӑл ун чухне, чӑнах та! Мӗнле ҫылӑх! Хӑй — ҫурӑмне ҫӳлелле тӑратнӑ, сӑхман аркисене айккинелле сарса пӑрахнӑ.

Ҫакӑн хыҫҫӑн, юлашки хут, чи вӑрӑма пыракан ахӑлтату пуҫланать, унтан пурте калаҫма чарӑнаҫҫӗ. Пӗри ассӑн сывласа илет, тепри мӑкӑртаткаласа сасӑпах анасласа илет, вара пурте шӑпланаҫҫӗ.

Унчченхи пекех сехет маятникӗ сулланни, Обломов уринчи атӑ сасси тата ҫип ҫыртса татни ҫеҫ илтӗнсе тӑрать.

Сасартӑк Илья Иванович сӑмси вӗҫне тытать те, шикленсе ӳксе, урай варринче чарӑнса тӑрать.

— Ку мӗн инкекӗ тата? Пӑх-ха! — тет вӑл. — Кам та пулин вилет пулас: манӑн сӑмса вӗҫӗ кӗҫӗтсе кайрӗ…

— Ах, эсӗ те ҫав, турӑҫӑм! — аллисене сулса каларӗ арӑмӗ. — Сӑмса вӗҫ кӗҫӗтет пулсан, мӗнле ҫын вилесси пултӑр-ха вӑл?  — Сӑмса кӑкӗ кӗҫӗтсен — кам та пулин вилет. Ну, Илья Иваныч, мӗнле-ха эсӗ, турӑҫӑм, час манатӑн? Хӑҫан та пулсан ҫынсем хушшинче е хӑнара ҫапла калӑн та — намӑс пулать вӗт.

— Сӑмса вӗҫӗ кӗҫӗтни мӗне пӗлтерет-ха вара? — ыйтрӗ именнӗ Илья Иванович.

— Эрех ӗҫессе. Ӑҫтан ҫын вилессе пултӑр-ха вӑл!

— Пурне те арпаштаратӑп! — терӗ Илья Иванович. — Ӑҫтан астуса ҫитерен-ха вӗсене: е сӑмса айккинчен кӗҫӗтет, е вӗҫӗнчен, е куҫхарши…

— Айккинчен кӗҫӗтни, — терӗ Пелагея Ивановна ун сӑмахне пӳлсе, — хыпар илтессине пӗлтерет; куҫхарши кӗҫӗтни — макӑрасса; ҫамка — пуҫ таясса; сылтӑм енчен кӗҫӗтни — арҫын килессе, сулахай енчен — хӗрарӑма курасса; хӑлха кӗҫӗтни — ҫумӑр пуласса, тута — чуптӑвасса, усси — кучченеҫ ҫиессе, чавса — ҫӗнӗ вырӑнта ҫывӑрасса, ура лаппи кӗҫӗтни ҫула тухасса пӗлтерет…

— Ну, Пелагея Ивановна, маттур та! — терӗ Илья Иванович, — ҫу йӳнелессе вара ӗнсе кӗҫӗтет-и-мӗн…

Хӗрарӑмсем кулкалама тата пӑшӑлтатма пуҫларӗҫ; хӑш-пӗр арҫынсем йӑл кулчӗҫ; каллех пурте ахӑлтатса кулса яма та хатӗрччӗ ӗнтӗ, анчах ҫак самантра пӳлӗмре, пӗр-пӗрин ҫине сиксе ӳкме хатӗрленсе тӑнӑ йытӑпа кушак хӑрлатнӑ пек, темле сасӑ илтӗнсе кайрӗ. Ку сехет янӑрани пулчӗ.

— Э! Тӑхӑр сехет ҫитрӗ вӗт ара! — хавассӑн, тӗлӗнсе каларӗ Илья Иванович. — Пӑх-ха эсӗ, вӑхӑт мӗнле иртни те сисӗнмерӗ пулас. Эй! Васька, Ванька, Мотька!

Ҫывӑрнипе пӗркеленсе пӗтнӗ пит-куҫлӑ виҫӗ ҫын кӗрсе тӑчӗҫ.

— Мӗншӗн-ха эсир апат лартмастӑр? — терӗ Обломов тӗлӗнсе те тарӑхса. — Господасем ҫинчен шухӑшласа та пӑхмастӑр-и? Ну, мӗн туса таратӑр? Халех эрех парӑр!

— Акӑ мӗншӗн сӑмса вӗҫӗ кӗҫӗтнӗ! — хӑвӑрттӑн каласа хучӗ Пелагея Ивановна. — Эрех ӗҫнӗ чухне черкке тӗпне пӑхӑр.

Каҫхи апат хыҫҫӑн пӗрне-пӗри чуптуса хӗрес хураҫҫӗ те хӑйсен вырӑнӗсем патнелле саланаҫҫӗ, вара вӗсен ним шухӑшсӑр пуҫӗсене ыйхӑ ҫавӑрса илет.

Кунашкал пӗр-икӗ каҫ ҫеҫ мар, эрни эрнипе, уйӑхӗпе, ҫулсемпе ҫапла ирттернӗ кунсемпе ҫӗрсене Илья Ильич тӗлӗкӗнче курать.

Ҫак пурнӑҫӑн пӗревӗрлӗхне никам та пӑсман, Обломовкӑра пурӑнакансене хӑйсене те йывӑр пулман ҫакӑн евӗрлӗ пурнӑҫ, мӗншӗн тесен, вӗсем урӑхла пурнӑҫпа, урӑхла йӑласем ҫинчен пачах та шухӑшламан, шухӑшласа илме пултарнӑ пулсан та, сехӗрленсе ӳксе, ҫав пурнӑҫран пӑрӑннӑ пулӗччӗҫ.

Вӗсем урӑхла пурнӑҫпа пурӑнма килӗшмен, ӑна юратман та пулӗччӗҫ. Тӗрлӗ сӑлтава пула вӗсен йӑлинче кирек мӗнле улшӑну пулсан та, вӗсем пӑшӑрханнӑ пулӗччӗҫ. Ыранхи кун паянхи евӗрлӗ, тепӗр кунне ыранхи евӗрлӗ пурнӑҫ пулмасан, вӗсене кичемлӗх тертлентерсе ҫитернӗ пулӗччӗ.

Мӗне кирлӗ-ха вӗсене ыттисем курасшӑн ҫуннӑ пурнӑҫри тӗрлӗ улшӑнусем, ӑнсӑртран килсе тухан япаласем? Ан тив ыттисем ҫав япаласемпе тертленччӗр, вӗсене, Обломовка ҫыннисене, ыттисен ҫумӗнче ӗҫ ҫук. Ан тив ыттисем мӗнле пурнӑҫ тенӗ, ҫавӑн пек пурӑнччӑр.

Пур тӗрле ӑнсӑртлӑхсем те, вӗсенчен хӑть мӗнле пайта пулсан та, вӗсем чӑрмав кӳреҫҫӗ: вӗсемшӗн тӑрмашмалла, тӑрӑшмалла, чупмалла, вырӑнта ан лар, суту-илӳ ту е ҫыр — пӗр сӑмахпа каласан, ҫаврӑнкаламалла, шӳт-им ку!

Вӗсем темиҫе вуншар ҫул хушши унчченхи пекех мӑшӑлтатнӑ, тӗлӗрнӗ, анасланӑ, е ялти кулӑшран ахӑлтатса кулнӑ, е ушкӑнпа пуҫтарӑнса, ҫӗрле кам мӗнле тӗлӗк курни ҫинчен кала-кала панӑ.

Хӑрушӑ тӗлӗк пулсан — пурте шухӑша кайнӑ, чӑнласах хӑраса ӳкнӗ; малашне мӗн пулассине пӗлтерекен тӗлӗк пулсан — вӑл мӗнлине, хуйхӑллине е лайӑххине кура, пурте чӑнласах хавасланнӑ е хурланнӑ. Тӗлӗк мӗнле те пулин йӑлана тытса пыма хушать пулсан — ҫакна пурнӑҫлама ҫийӗнчех кирлӗ ӗҫсем тума тытӑннӑ.

Ку пулмасан, картла вылянӑ; ухмахла, харпӑр хӑй козырьле, праҫниксенче хӑнасемпе бастонла е гранпасьянсла вылянӑ, черви корольпе е хӗрес майрапа юмӑҫ пӑхнӑ, туй пуласса е кам та пулин венчете тӑрасса малтанах каласа хунӑ.

Тепӗр чухне мӗнле те пулин Наталья Фаддеевна пӗр-икӗ эрнелӗхе хӑнана килет. Малтанах карчӑксем ялта кам мӗнле пурӑннине, кам мӗн тунине пӗтӗмпех суйласа тухаҫҫӗ; вӗсем ҫемьери йӑласемпе йӗркесене, вӑрттӑн пулса иртекен ӗҫсепе ҫеҫ мар, кашнин ӑшӗнчи шухӑшӗсемпе ӗмӗчӗсене те тишкереҫҫӗ, чунӗсене кӗреҫҫӗ, ятлаҫҫӗ, тивӗҫсӗррисене хурлаҫҫӗ, пуринчен ытларах шанчӑксӑр упӑшкасене лекет, унтан тӗрлӗрен пулса иртнӗ ӗҫсене: менельниксене, тӗне кӗртнисене, ача ҫуратнисене, кам мӗнле хӑна тунине, кама чӗннине, кама чӗнменнине шутласа тухаҫҫӗ.

Ҫак ывӑнтарса ҫитерсен, ҫӗнӗ тумӗсене, кӗписене, салопӗсене, юбкисемпе чӑлхисене те пӗр-пӗрне кӑтартаҫҫӗ. Хуҫа ӑрӑмӗ вара килте тӗртсе тунӑ мӗнле те пулин катан пирӗсемпе, ҫипписемпе, чӗнтӗрӗсемпе мухтанать.

Анчах ку та вӗҫне ҫитет. Ун чухне вара кофепе, чейпе, варенипе йӑпанаҫҫӗ. Унтан вара шӑпланаҫҫӗ.

Пӗр-пӗрин ҫине пӑхса чылайччен лараҫҫӗ, вӑхӑтӑн-вӑхӑтӑн тем пирки ассӑн сывлаҫҫӗ. Тепӗр чухне хӑшӗ те пулин макӑрса ярать.

— Мӗн эсӗ, тӑванӑм? — ыйтать тепри шикленсе.

— Ах, ӑш вӑркать, чиперккем! — хирӗҫ тавӑрать хӗрарӑм хӑна, ассӑн сывласа. — Ҫиллентернӗ эпир ҫӳлти турра, каяннӑйсем. Ыррине кӗтмелли ҫук.

— Ах, ан хӑрат, сехрене ан хӑпарт, тӑванӑм! — пӳлет ӑна кил хуҫи арӑмӗ.

— Ҫапла, ара, — сӑмахне малалла тӑсать лешӗ, — юлашки кунсем ҫывхарчӗҫ: чӗлхе чӗлхене хирӗҫ, патшалӑх патшалӑха хирӗҫ тӑрать… Ахӑр самана ҫитет! — аран-аран каласа хурать те Наталья Фаддеевна юлашкинчен, иккӗшӗ те чӗререн татӑлса макӑраҫҫӗ.

Ҫакӑн пек ӗнентерсе калама Наталья Фаддеевнӑн нимӗнле сӑлтав та пулман, никам та никама хирӗҫ тӑман, кометӑсем те ҫав ҫулхине пулман, анчах карчӑксен тепӗр чухне малтанах уҫӑмсӑррӑн туйса тӑни пулкалать.

Тен, тепӗр чухне, мӗнле те пулин ӑнсӑртлӑхпа, сӑмахран, пуртре пулнисенчен пурне те, пӗчӗккинчен пуҫласа пысӑккисем таранах, сӗрӗм тивсен, вӑхӑта ҫапла ирттересси улшӑнать пулӗ.

Чир-чӗрсем ҫинчен Обломов килӗнче те, ялта та калаҫни илтӗнмен тесен те юрать; тӗттӗмре кам та пулсан мӗнле те пулин шалча ҫине пырса тӑрӑнать е аслӑк ҫинчен йӑванса анать, е хуралтӑ тӑрӗнчен хӑма ӳксе пуҫран ҫапать.

Анчах ҫавӑн пеккисем сайра хутра кӑна пулкалаҫҫӗ, ҫакнашкал ӑнсӑртлӑхсене хирӗҫ килте сӑнаса тунӑ майсем пулнӑ: суранланнӑ вырӑна ҫӑлри мӑкпа е сывлӑмпа сӑтӑраҫҫӗ, турӑ шыве сыптараҫҫӗ, е чӗлхе вӗреҫҫӗ те — пурте иртсе каять.

Анчах сӗрӗм тивни час-часах пулкалать. Ун чухне вара пурте вырӑнпах выртаҫҫӗ; ахлатни, йынӑшни илтӗнсе тӑрать; пӗри пуҫӗ ҫине хӑяр хурса тултарать те питшӑллипе ҫавӑрса ҫыхать; тепри хӑлха шӑтӑкӗсене шур ҫырли чикет, хӗрен шӑршлать, виҫҫӗмӗшӗ кӗпе вӗҫҫӗн сивӗ ҫӗре тухать, тӑваттӑмӑшӗ ним туймиех урайӗнче йӑваланать.

Сӗрӗм тивнӗ вӑхӑтӑн-вӑхӑтӑн, уйӑхра пӗрре е икӗ хутчен пулса иртет, мӗншӗн тесен ӑшша ахалех мӑрьерен кӑларса яма юратмаҫҫӗ, кӑмакара «Роберт-шуйттан» оперӑри евӗр ҫулӑм вылянӑ чухнех юшка хупаҫҫӗ. Пӗр кутник патне те, пӗр кӑмака патне те пырса пӳрнепе перӗнме ҫук: хӑмпӑланса тухасса кӗтсех тӑр.

Пӗррехинче ҫеҫ Обломовка ҫыннисен пурнӑҫ йӗркине кӗтмен ҫӗртен килсе тухнӑ япала пӑсрӗ.

Хырӑм йывӑрланичченех апатланнӑ хыҫҫӑн пурте чей ӗҫме пуҫтарӑнсан, сасартӑк Обломовӑн хуларан таврӑннӑ мужикӗ килсе кӗчӗ те, хӗвӗнчен чакаланкаласа, Илья Иванович Обломов патне ҫырнӑ лӳчӗркеннӗ ҫырӑва аран-аран кӑна туртса кӑларчӗ.

Тӗлӗннипе пурте хытса кайрӗҫ; кил хуҫи арӑмӗн пит-куҫӗ улшӑнчӗ; пурин куҫӗсем те, сӑмса тӑрӑх пӑхса, ҫыру ҫине тинкерме пуҫларӗҫ.

— Мӗнле тӗлӗнмелле япала! Камран ку? — терӗ улпут майри, тинех тӑна кӗрсе.

Обломов ҫырӑва аллине илчӗ, аптраса ӳкнипе унпа ним тума пӗлмесӗр, аллинче ҫавӑркаласа тӑчӗ.

— Ӑҫтан тупрӑн ара ӑна? — ыйтрӗ вӑл мужикрен. — Кам пачӗ ӑна сана?

— Эпӗ хулара хваттерте вырнаҫнӑ ҫуртра, итле-ха эсӗ, — хирӗҫ тавӑрчӗ мужик, — пуштӑран икӗ хутчен ыйтма пычӗҫ: Обломов ҫыннисем ҫук-и тесе: акӑ, тет, улпут патне ҫыру пур, тет.

— Ну?

— Ну, эпӗ малтанах нимӗн те шарламарӑм: салтак ҫырупа каялла тухса кайрӗ. Ара мана Верхлева тиекӗ курнӑ та, вӑл каласа панӑ. Иккӗмӗш хут пычӗҫ. Иккӗмӗш хут пырсан вӑрҫма пуҫларӗҫ те ҫыру пачӗҫ тата пилӗк пус укҫа илчӗҫ. Эпӗ: кунпа мӗн тумалла-ха, ӑна ӑҫта хумалла, тесе ыйтрӑм. Акӑ вӑт, сирӗн алла пама хушрӗҫ.

— Санӑн илмелле марччӗ, — ҫилессӗн астутарчӗ ӑна улпут майри.

— Эпӗ ахаль те илмесӗр тӑтӑм. Мӗне кирлӗ пире ҫыру таврашӗ, терӗм, — пире кирлӗ мар. Пире ҫыру илме хушса яман, терӗм, эпӗ пултараймастӑп: хӑпӑнӑр ман ҫумран хӑвӑр ҫырӑвӑрпа! Салтак ҫав тери хытӑ вӑрҫма пуҫларӗ: начальствӑна элек парасшӑнччӗ вӑл; эпӗ илтӗм вара.

— Ухмах! — терӗ улпут майри.

— Камран пулма пултарать-ха ку? — шухӑшлӑн каларӗ Обломов, адресӗ ҫине пӑхкаласа. — Алли палланӑскер пек туйӑнать, чӑнах та!

Вара ҫыру алӑран алла куҫса ҫӳреме пуҫларӗ. Пурте сӑмах ваклама, тавҫӑрса илесшӗн пулса калаҫма тытӑнчӗҫ: ҫыру камран тата унта мӗн ҫинчен ҫырни пулма пултарать? Юлашкинчен пурте аптраса ӳкрӗҫ.

Илья Иванович куҫлӑхне шыраса тупма хушрӗ: ӑна сехет ҫурра яхӑн шырарӗҫ. Вӑл куҫлӑхне тӑхӑнчӗ, ҫырӑва уҫса пӑхма та шутласа хунӑччӗ ӗнтӗ.

— Ҫитӗ, ан уҫ, Илья Иванович, — чарчӗ ӑна арӑмӗ, хӑраса ӳксе, — кам пӗлет вӑл мӗнле ҫырӑвне? Тен, темле хӑрушӑскер пуль, мӗнле те пулин инкек. Пӗлетӗн вӗт халӗ халӑх мӗнлине! Ыран е тепӗр кунне те ӗлкӗретӗн — вӑл санран ниҫта та тармасть.

Ҫакӑн хыҫҫӑн ҫырӑва, куҫлӑхпа пӗрле, ещӗке питӗрсе илчӗҫ. Пурте вара чей ӗҫме пуҫларӗҫ. Ҫыру кунта сайра тӗл пулакан япала пулман пулсан, Обломовка ҫыннисен ӑсӗсене пӑлхатман пулсан, темиҫе ҫул хушши унтах выртнӑ пулӗччӗ. Тепӗр кунне те, чей ӗҫне чухне, ҫыру ҫинчен калаҫрӗҫ.

Юлашкинчен чӑтса тӑраймарӗҫ, тӑваттӑмӗш кунне вара ушкӑнпа пуҫтарӑнса, именчӗклӗн, ҫырӑва уҫрӗҫ. Обломов ҫыру ҫине алӑ пуснине пӑхса илчӗ.

— «Радищев», — вуласа тухрӗ вӑл. — Э! Ара ку Филипп Матвеевичран-ҫке!

— А! Э! Акӑ камран иккен! — терӗҫ пур енчен те. Ара вӑл ку тарана ҫитсе те чӗрӗ-и? Пӑх-ха эс ӑна, вилмен! Ну, тав турра! Мӗн ҫырать вӑл?

Обломов сасӑпа вуласа пачӗ. Филипп Матвеевич сӑра юхтармалли рецепт ҫырса пӗлтерме ыйтать иккен, — Обломовкӑра сӑра лайӑх тӑваҫҫӗ.

— Ҫырса ярас пулать, ҫырас пулать ӑна! — калаҫма пуҫларӗҫ пурте. — Ҫыру ҫырса ярас пулать.

Ҫапла икӗ эрне иртсе кайрӗ.

— Ҫырас пулать, ҫырмалла! — тет Илья Иванович арӑмне. — Рецепт ӑҫта-ха?

— Ӑҫта ара вӑл? — хирӗҫ тавӑрать арӑмӗ. — Ӑна шараса тупмалла-ха. Тӑхта, мӗн васкамалла? Акӑ, тура парсан, типӗ эрни хыҫҫӑнхи праҫнике кӗтсе илӗпӗр, ун чухне ҫырса ярӑн: ҫырасси ниҫта та тармасть…

— Чӑнах та, праҫник ҫинчен те ҫырса пӗлтеретӗп, — тет Илья Иванович.

Праҫникре каллех ҫыру пирки сӑмах тапратаҫҫӗ. Илья Иванович ҫыру ҫырма йӑлтах хатӗрленсе ҫитет. Вӑл кабинетне кӗрсе каять, куҫлӑхне тӑхӑнса сӗтел хушшине ларать.

Ҫуртра масар ҫинчи пекех шӑплӑх тӑрать; ҫынсене таплаттарса пусма та, шавлама та чараҫҫӗ. «Улпут ҫырать!» теҫҫӗ пурте хӑюсӑррӑн, хуҫана хисеп туса, — ҫавнашкал сасӑпа пӳртре виле выртнӑ чухне калаҫаҫҫӗ.

Вӑл, чӗтрекен аллипе, темле хӑрушӑ ӗҫ тунӑ пек, ҫав тери асӑрханса, «Ырӑ кӑмӑллӑ государь» тесе ҫырса хурать; ун патне арӑмӗ пырса кӗрет.

— Шырарӑм, шырарӑм — рецепт ҫук, — тет вӑл. — Ҫывӑракан пӳлӗмри шкапра шыраса пӑхмалла-ха тата. Ҫырӑва мӗнле ямалла-ха вара ӑна?

— Почтӑпа ямалла, — хирӗҫ тавӑрать Илья Иванович.

— Мӗн чухлӗ кирлӗ пулать-ха? Обломов кивӗ календарь кӑларать.

— Хӗрӗх пус, — тет вӑл.

— Акӑ тата, кирлӗ мар ҫӗре хӗрӗх пус тӑкакламалла! — астутарать арӑмӗ. — Тӑхтӑр луччӑ, тен, унта хуларан ҫула май каякансем тупӑнӗҫ. Эсӗ мужиксене пӗлме хуш.

— Чӑнах та, ҫула май каякансемпе авантарах пулать, — хирӗҫ тавӑрать те Илья Ильич, перона сӗтел ҫине шаклаттарать, унтан ӑна чернил савӑчӗ ҫине чикет, куҫлӑхне хывать.

— Чӑнах та аванрах пулать, — пӗтерет вӑл хӑй сӑмахне. — Ниҫта та тармасть: ҫырса пӗлтерме ӗлкӗрӗпӗр.

Кӗтсе илчӗ-ши Филипп Матвеевич ҫав рецепта — паллӑ мар.

Илья Иванович тепӗр чухне аллине кӗнеке те тытать — кирек мӗнли пулсан та уншӑн пурпӗрех. Кӗнеке вулани кирлӗ ӗҫ вырӑнӗнче пулма пултарни ҫинчен шухӑшламан та вӑл, ӑна ытлашши капӑрланни вырӑнне хунӑ; унсӑр та ҫӑмӑллӑнах ҫырлахма пулать, тенӗ; акӑ, калӑпӑр, стена ҫумӗнче картина пулсан та, пулмасан та юрать, уҫӑлса ҫӳреме кайсан та, каймасан та юрать; ҫавӑн пекех, уншӑн та пурпӗрех, кирек мӗнле кӗнеке пултӑр; вӑл ӑна кичемлӗхрен тата ӗҫ ҫукран йӑпанмалли япала вырӑнне шутлать.

— Чылайранпа кӗнеке вуламан, — тет вӑл, е тепӗр чухне ҫак сӑмахсене улӑштарса: — Кӗнеке вуласа пӑхам-ха, — тет, е, ытахальтен, иртсе пынӑ чухне, хайӗн пиччӗшӗнчен юлнӑ кӗнекесен пӗчӗк купине ӑнсӑртран курать те, суйламасӑрах, аллине мӗн лекнине кӑларса илет. Голиков лекет-и ӑна. Тӗлӗксене ӑнлантарса паракан ҫӗнӗ кӗнеке-и, Херасков ҫырнӑ Россияда, е Сумароковӑн трагедийӗсем-и тата виҫӗмҫулхи Ведомостьсем-и — вӑл пурне те пӗр пекех килӗштерсе вулать, вӑхӑтӑн-вӑхӑтӑн калаҫкаласа илет:

— Куратӑн-и, мӗн шухӑшласа кӑларнӑ! Экей, вӑрӑ-хурах! Эх, ҫӗр ҫӑтасшӗ!

Ҫавнашкал кӑшкӑрни авторсене лекет — ҫак ят унӑн куҫӗ умӗнче нимле хисепе те тивӗҫлӗ мар; вӑл тата, ҫитменнине, ӗлӗк-авалхи ҫынсем евӗрлӗ, писательсене курайман йӑлана та хӑнӑхса ҫитнӗ. Вӑл, унчченхи нумай ҫынсем пекех, ҫыракансене хаваслӑ ҫын, ҫапкаланчӑк, ӗҫке ернӗ е мыскараҫӑ этем вырӑнне хурать.

Тепӗр чухне вӑл виҫӗмҫулхи хаҫатсене сасӑпа, пурте илтмелле вуласа парать те хыпарсем пӗлтерет:

— Акӑ Гагаран ҫыраҫҫӗ, — тет вӑл, — его величество король кӗске вӑхӑта ҫул ҫӳресе, двореца тӗрӗс-тӗкӗлех таврӑннӑ, — тет те, итлекенсене пурне те куҫлӑхӗ ҫийӗн пӑхса ҫаврӑнать.

Е тата:

— Венӑра ҫав-ҫав посланник хӑйӗн кредитивнӑй грамотине панӑ, — тет.

— Акӑ кунта тата ҫапла ҫыраҫҫӗ, — вулать вӑл малалла, — Жанлис госпожа сочиненийӗсене вырӑсла куҫарнӑ.

— Вӗсене, — асӑрхаттарать итлекенсенчен пӗри, пӗчӗк хуҫалӑхлӑ помещик, — пирӗн пеккисенчен, дворянсенчен, укҫа илӗртсе илме тесе шухӑшласа кӑлараҫҫӗ пулӗ.

Мӗскӗн Илюша вара пӗрмаях Штольц патне вӗренме ҫӳрет.

Тунтикун ирхине вӑранма ҫеҫ ӗлкӗрет, ӑна хуйхӑ пусса илет. Вӑл крыльца ҫинчен хыттӑн кӑшкӑракан Ваҫкӑн сассине илтет:

— Антипка! Ҫӳреннине кӳл: улпут ачине нимӗҫ патне илсе каймалла!

Унӑн чӗри кӑртах сиксе илет. Вӑл амӑшӗ патне хурлӑхлӑн пырса кӗрет. Амӑшӗ вӑл мӗншӗн хурланнине пӗлет, ӑна сӑмахпа йӑпатма тытӑнать, хӑй вара ывӑлӗпе пӗр эрне хушши уйрӑм пурӑнма тивнишӗн пӑшӑрханать.

Ҫав ирхине ӑна мӗн ҫитермеллине те пӗлмеҫҫӗ, ун валли тесе булкӑсем, кӗлентӗрсем пӗҫерсе лартаҫҫӗ, ӑна вара тӑварланӑ апат-ҫимӗҫ, печенисем, варенисем, тӗрлӗрен пастиласем, ытти тӗрлӗ типӗ е шӗвек тутлӑ япаласем парса яраҫҫӗ. Ҫаксене пурне те нимӗҫ патӗнче умран юличчен ҫитерменшӗн парса яраҫҫӗ.

— Унта самӑрланаймӑн, — теҫҫӗ Обломов ҫыннисем, — кӑнтӑр апатне шӳрпе, ӑшаланӑ какай тата ҫӗрулми лартаҫҫӗ, чейпе ӗҫме ҫу параҫҫӗ, каҫхи апатра вара моргенфри — сӑмсуна шӑл.

Илья Ильич тӗлӗкӗнче акӑ мӗнле тунтикунсем ытларах курать: вӑл кун ҫӳрен кӗсрене кӳлме хушакан Ваҫкӑн сасси илтӗнмест, амӑшӗ те Илюшӑна чей ӗҫме йӑл кулса тата ӑшӑ хыпарпа кӗтсе илет:

— Паян ниҫта та каймастӑн; кӗҫнерникун пысӑк праҫник: виҫӗ куншӑн каллӗ-маллӗ чуптарса ҫуремелле-и вара?

Е тепӗр чухне ӑна сасартӑк ҫапла пӗлтереҫҫӗ:

— Паян ваттисен эрни — вӗренес шухӑш мар: икерчӗ пӗҫеретпӗр.

Кун пек мар-тӑк урӑхла пулкалать, амӑшӗ тунтикун ирхине ун ҫине тинкерсе пӑхать те:
— Санӑн паян куҫусем темле сывӑ мар пек. Чирлемен-и эсӗ? — тесе ыйтать те, пуҫне пӑркаласа илет.

Чее ача сывах, анчах шарламасть.

— Пӗр эрне пек килте лар-ха пӗреххут, — тет амӑшӗ, — кайран курӑпӑр — турӑ мӗн парӗ.

Килтисем тата пурте: вӗренмелли кунпа ваттисен шӑматкунӗ ниепле те пӗр вӑхӑтрах пулмалла маррине, е кӗҫнерникун праҫник пулнӑшӑн эрнипех вӗренме каймалла маррине ҫирӗп ӗненсе тӑраҫҫӗ.

Тен, тепӗр чухне, тарҫӑ е пӗр-пӗр хӗр тарҫӑ ҫеҫ, улпут ачи тарӑхтарнӑскерсем:
— У, ашкӑнчӑк! Хӑҫан кайса ҫухалӑн эсӗ хӑвӑн нимӗҫӳ патне! — тесе мӑкӑртатса илеҫҫӗ пулӗ.

Тепӗр чухне, кӗтмен ҫӗртен, эрне варринче е эрне пуҫламӑшӗнче пурте паллакан ҫӳрен кӗсрепе Антипка Илья Ильича илме нимӗҫ патне ҫитсе кӗрет.

— Марья Савишна е Наталья Фаддеевна, е тата Кузовковсем хӑйсен ачисемпе пӗрле хӑнана килнӗ имӗш, айтӑр, киле каймалла, — тет Антипка.

Вара Илюша виҫӗ эрне яхӑн килте хӑналанать, унтан, пӑхатӑн, мӑнкун умӗнхи эрне те инҫе мар ӗнтӗ, унтан праҫник, унтан ҫемьере кам та пулин: Фома эрнинче вӗренмеҫҫӗ, тесе шутлать; ҫулла пуличчен икӗ эрне пек юлать — кайма та кирлӗ мар, ҫулла вӗт нимӗҫ хӑй те канать, вӗренессине кӗркуннеччен тытӑнмасан авантарах та пулать.

Пӑхатӑн, Илья Ильич ҫур ҫула яхӑн канса ирттерет тата мӗнле ҫитӗнет вӑл ҫак хушӑра! Мӗнле самӑрланать! Мӗнле лайӑх ҫывӑрать! Вӗҫӗ-хӗррисӗр савӑнаҫҫӗ килте; шӑматкун, нимӗҫ патӗнчен таврӑннӑ чух, мӗнле начарланнӑччӗ ача!

— Инкек инҫетре ҫӳрет-и ? — теҫҫӗ ашшӗпе амӑшӗ. — Вӗренесси тармӗ вӑл, акӑ сывлӑха укҫалла туянаймӑн; пурнӑҫра сывлӑх пуринчен те хакли. Пӑх-ха, вӗренӳрен вӑл больницӑран тарнӑ пекех тарать: пачах хухать, начарланать… ҫитменнине ашкӑнчӑк: вӗҫӗмсӗр чупӗччӗ вӑл!

— Ҫапла, — асӑрхать ашшӗ, — вӗренесси вӑл ҫӑмӑл ӗҫ мар: кирек кама та така мӑйраки пек авса хурать!

Вара ачаш ашшӗпе амӑшӗ ывӑлне киле хӑвармалли сӑлтавсем шыраҫҫӗ. Праҫниксемсӗр пуҫне те сӑлтавсем пур. Хӗлле вӗсене сивӗ пек туйӑнать, ҫулла шӑрӑхпа кайма та кӑмӑллӑ мар, тепӗр чухне тата ҫумӑр ҫӑвать, кӗркунне пылчӑк кансӗрлет. Тепӗр чухне Антипка та шанчӑксӑррӑн курӑнать: ӳсӗр тесен ӳсӗр мар вӑл, хӑй темле хӑрушла пӑхать — инкек ан пултӑрччӗ, ӑҫта та пулсан кӗрсе ларӗ, е мӗн те пулин татӑлса кайӗ.

Обломовсем ҫав сӑлтавсене хӑйсем умӗнче те, уйрӑмах Штольц умӗнче, тӳрре кӑларма тӑрӑшаҫҫӗ; ачана ҫапла ачаша вӗрентнӗшӗн Штольц куҫ умӗнче те, куҫ хыҫӗнче те ятлаҫма именмест.

Простаковсемпе Скотининсен вӑхӑчӗсем тахҫанах иртсе кайнӑ ӗнтӗ. Вӗренни — ҫутӑ, вӗренменни — тӗттӗмлӗх, тени саласемпе ялсем тӑрӑх кӗнеке сутса ҫӳрекенсемпе халӑх хушшине саланчӗ.

Вӗреннин уссине стариксем ӑнланнӑ, анчах ун пӗтӗм уссине мар. Пурте вӗреннипе кӑна ҫын шутне кӗрсе пынине, урӑхла каласан, чинсем, хӗрессем тата укҫа илнине, авалхи подьячисемшӗн, ӗҫре сӗвӗрӗлнӗ ӗҫченсемшӗн, тахҫанхи йӑласемпе ватӑлса кайнӑскерсемшӗн, йывӑр килнине курнӑ вӗсем.

Тата хутла пӗлни ҫеҫ мар, ҫак пурнӑҫра халиччен илтмен ытти наукӑсене те тем пулсан та, вӗренме кирлӗ текен усал хыпарсем ҫӳреме пуҫларӗҫ. Титулярнӑй советникпе коллежский асессор хушшинче тӗпсӗр ҫырма пулса тӑчӗ, темле диплом вара ҫак ҫырма урлӑ хунӑ кӗпер вырӑнне пулчӗ.

Авалхи служащисем, взятка илекенсем, пӗтсе пыма пуҫларӗҫ. Вилме ӗлкӗрейменнисене нумайӑшне, шанчӑксӑррине кура, ӗҫрен хӑваласа кӑларчӗҫ, теприсене суда пачӗҫ; ҫӗнӗ йӗркесем ҫине алӑ сулса, ыррӑн та сиввӗн ӗҫрен тухса, малтанах майлаштарнӑ кӗтесӗсене вырнаҫма ӗлкӗрнисем чи телейлисем пулчӗҫ.

Обломов ҫыннисем вара ҫакна чухласа илнӗ тата вӗренӳ уссине ӑнланнӑ, анчах куҫа курӑнакан усса ҫеҫ. Вӗренес, нумай пӗлес килнине вӗсем уҫӑмсӑррӑн кӑна ӑнланнӑ-ха, ҫавӑнпа та хӑйсен Илюшӗ валли халлӗхе ыттисенчен аслӑрах пулмалли майсем тупасшӑн пулнӑ.

Ӑна валли ятарласах ҫӗлетнӗ мундир ҫинчен те ӗмӗтленнӗ вӗсем, вӑл палатӑра советник пулнине те ӑсра сӑнарланӑ, амӑшӗ ӑна губернатор та тӑвасшӑн пулнӑ; анчах ҫаксем патне мӗнле те пулин йӳнӗрех хакпа, тӗрлӗ чеелӗхсемпе, вӗренӳпе хисеп ҫулӗ ҫинчи чулсемпе чӑрмавсенчен вӑрттӑн ҫаврӑнса иртсе, вӗсен урлӑ ҫӑмӑллӑн каҫса ҫитесшӗн тӑрӑшнӑ, урӑхла каласан, чунпа ӳт-пӗве халтан ямасӑр, ҫӑмӑллӑн, ача чухнех турӑ пиллесе панӑ самӑрлӑха чакармасӑр, ахаллен, йӑлисене тытса пырса, мӗнле те пулин аттестат илмелле, унтан Илюша пур наукӑсемпе искусствӑсене те вӗренсе тухнӑ, тесе ҫырнӑ пултӑр.

Обломов хӑй ачине пӑхса ҫитӗнтерес тӗлӗшпе тунӑ ҫак йӗркесене Штольц йӗркисем вӑйлӑн хирӗҫ тӑнӑ. Кӗрешӳ икӗ енчен те ҫирӗп пулнӑ. Штольц хӑйне хирӗҫ тӑракансене тӳррӗн, уҫҫӑн, ҫине тӑрса парӑнтарнӑ, лешсем вара унран тӗрлӗрен май тупса, чееленсе пӑрӑннӑ.

Пӗри те ҫӗнтереймен; нимӗҫ ҫине тӑни, тен, Обломовсен кутӑнлӑхӗпе тӳрленейми йӑлисене ҫӗнтерсе ҫиеле тухнӑ пулӗччӗ, анчах нимӗҫ хӑй енчен те йывӑрлӑх тӗл пулнӑ, ҫавӑнпа ку та, лешсем те ҫӗнтерме пултарайман. Ӗҫ акӑ мӗнле пулнӑ; Штольц ывӑлӗ Обломова иртӗнтерсе е уроксем каласа пынӑ, е уншӑн вырӑсла куҫарнӑ.

Илья Ильич хӑйӗн килӗнчи пурнӑҫне тата Штольц патӗнче мӗнле пурӑннине уҫҫӑнах курать.

Килӗнче вӑл тин ҫеҫ ыйхӑран вӑраннӑ-ха, ун вырӑнӗ патӗнче Захарка (кайран чаплӑ камердинер пулнӑ Захар Трофимыч) хатӗр тӑрать.

Захар, нянька пекех, ӑна чӑлхисене, пушмакӗсене тӑхӑнтарать, Илюша вара, вунтӑватӑ ҫула ҫитнӗ ача, выртнӑ ҫӗртех ҫаврӑнкаласа е пӗр урине, е теприне тӑсса пама ҫеҫ пӗлет; мӗн те пулин урӑхла пек туйӑнсан, Захаркӑна сӑмсаран тапать.

Кӑмӑлсӑрланнӑ Захар элеклеме пӑхсан, аслисенчен те ӗнсерен туянать.

Кайран Захарка ун пуҫне турать, куртка тӑхӑнтарать, Илья Ильича ытлашши чӑрмантарас мар тесе, унӑн аллисене асӑрханса ҫанӑ ӑшне чикет, тата Илья Ильичӑн мӗн тумаллине аса илтерет: ирхине тӑрсанах пит-куҫне ҫумалла тата ытти те.

Илья Ильичӑн мӗн те пулин тӑвас килсен, вӑл куҫне ҫеҫ хӗссе илет — виҫӗ-тӑватӑ тарҫӑ ун кӑмӑлне тултарма ыткӑнаҫҫӗ; мӗн те пулин ӳкерет-и вӑл, мӗнле те пулин япала илсе килмелле пулать-и, вӑл илеймест, мӗн те пулин пырса памалла-и, чей илсе килмелле-и унӑн, ҫивӗч ачан, пурне те хӑйӗн тӑвасси килет, анчах акӑ сасартӑк ашшӗпе амӑшӗ, виҫӗ инкӗшӗ, пиллӗкӗн пӗр харӑс кӑшкӑрса пӑрахаҫҫӗ:

— Мӗншӗн? Ӑҫта каятӑн? Васька, Ванька, Захарка мӗн тӑваҫҫӗ вара? Эй! Ваҫка, Ванька, Захарка! Мӗн пӑхса тӑратӑр эсир, карма ҫӑварсем! Эпӗ акӑ сире!..

Илья Ильич хӑй валли нимӗн те тума пултараймасть. Капла авантарах пулнине кайрантарах вӑл пӗлсе ҫитрӗ те хӑй те вӗсем пек кӑшкӑрма пуҫларӗ:

— Эй! Ваҫка! Ванька! Ҫавна пар, кӑна пар! Ку кирлӗ мар, ҫавна пар! Чуп, илсе кил!

Ашшӗпе амӑшӗ ачашлани ӑна час-часах йӑлӑхтарса та ҫитерет.

Пусма картлашки тӑрӑх е картиш урлӑ чупса каять-и вӑл, сасартӑк ун хыҫҫӑн вунӑ сасӑ сехӗрленсе кӑшкӑраҫҫӗ:  — Ах, ах! Тытӑр ӑна, тытса чарӑр! Ӳкет, аманса пӗтет… чарӑн, чарӑн!

Хӗлле ҫенӗке чупса тухма е форточка уҫма тытӑнать-и вӑл — каллех кӑшкӑраҫҫӗ:  — Ай, ӑҫта каятӑн? Ун пек юрать-и? Ан чуп, ан кай, ан уҫ: ӳкетӗн, шӑнса пӑсӑлатӑн…

Илюша вара, ют ҫӗртен илсе килнӗ чечек теплицӑра усраннӑ пек, ачашланса усранаканскер, килте тунсӑхласа ларать, кӗленче айӗнчи ҫав чечек пекех хуллен те черченкке ҫитӗнет. Ҫутта тухасшӑн пулса ҫул шыракан вӑйӗсем хӑй ӑшӗнчех шанса халсӑрланаҫҫӗ.

Тепӗр чухне тата вӑл ҫав тери ҫирӗп, сывлӑхлӑ та хавас вӑранать; туять вӑл: ун ӑшӗнче, пӗр-пӗр шуйттан ҫури кӗрсе вырнаҫнӑ пекех, темскер вӗресе тӑрать; ҫак шуйттан ҫури ӑна е хуралтӑ тӑррине хӑпарма, е хӑла лаша утланса ҫаран ҫине, утӑ ҫулнӑ ҫӗре, сиккипе чуптарма е карта ҫине хӑпарса ларма, е ялта йытӑсене вӑрҫтарма илӗртет; е сасартӑк унӑн урам тӑрӑх ӗрӗхтерсе ҫӳресси килет, унтан хире, шырлан тӑрӑх хурӑн ращине ҫитесси, виҫҫӗ сиксех типӗ ҫырма тӗпӗнче пуласси, е ачасемпе пӗрлешсе кайса юрпа вылясса, вӑй танлаштарса пӑхасси килет.

Шуйттан ҫури мӗн те пулин тутарасшӑн ӑна: вӑл чӑтать-чӑтать те, юлашкинчен, текех чӑтса тӑраймасть, сасартӑк вара хӗлле, картузсӑрах, крыльца ҫинчен картишне сикет, унтан хапхаран тухать, икӗ аллипе те юр катрамкки ывӑҫласа тытать те ачасен ушкӑнне ыткӑнать.

Сулхӑн ҫил ун питне касать, сивӗ хӑлхине чӗпӗтет, ҫӑварӗпе карланкине сивӗ сывлӑш питӗрет, чӗри вара савӑнӑҫпа хыпса илет — вӑл ыткӑнса чупать, ӑҫтан кӑна урисем ӗлкӗрсе пыраҫҫӗ, хӑй вара ҫухӑрать те, ахӑлтатать те.

Акӑ вӑл ачасем патне ҫитрӗ; юрпа печӗ — тивертеймерӗ: хӑнӑхман; тата тепре юр чӑмӑртаса илесшӗнччӗ ҫеҫ, ун питне лаппӑшӗпех юр катрамкки хупӑрласа хучӗ; вӑл ӳкрӗ, выляма хӑнӑхманнипе ыратать те ун, унпа пӗрлех хавас та ӑна, вӑл ахӑлтатса та кулать, куҫӗсем те шывланнӑ…

Килӗнче вара шӑв-шав: Илюша ҫук! Кӑшкӑрашу, ҫухӑрашу. Захар урама сиксе тухать, ун хыҫҫӑн Ваҫка, Митька, Ванька — пурте аптраса ӳксе картиш тӑрӑх чупаҫҫӗ.

Вӗсем хыҫҫӑн икӗ йытӑ вӗсен ури тупанӗсенчен ҫакӑнса чупаҫҫӗ, йытӑсем, паллах ӗнтӗ, чупакан ҫынпа ним интересленмесӗр тӑма пултараймаҫҫӗ.

Ҫынсем кӑшкӑрашса, йынӑшса, йытӑсем хӑрӑлтатса, урам тӑрӑх ыткӑнаҫҫӗ.

Юлашкинчен вӗсем ачасем патне чупса ҫитеҫҫӗ те вӗсене тивӗҫлӗ наказани параҫҫӗ: хӑшне ҫӳҫрен, хӑшне хӑлхаран ярса илнӗ, теприсене ӗнсерен тӑхӑнтараҫҫӗ; вӗсен ашшӗсене те хӑратаҫҫӗ.

Кайран вара улпут ачине ҫавӑрса тытаҫҫӗ, хӑйсемпе пӗрле илсе пынӑ тӑлӑппа, ашшӗн кӗрӗкӗпе чӗркеҫҫӗ, ҫиелтен икӗ утиялпа витеҫҫӗ те, алӑсем ҫине ҫӗклесе, килне чаплӑн илсе ҫитереҫҫӗ.

Килте вӑл вилнӗ пулӗ тесе те сехӗрленсе ӳкнӗ; анчах ӑна, чӗрӗ те сывӑскерне курсан, ашшӗпе амӑшӗ мӗнле хавасланнине ҫырса параймӑн. Ҫӳлти турра тав тӑваҫҫӗ, унтан Илюшӑна пӗтнӗк курӑкӗпе е упа паланӗпе вӗретнӗ шыв та, каҫа хирӗҫ хӑмла ҫырли шерпечӗ те ӗҫтереҫҫӗ, виҫӗ кун хушши вырӑнпа вырттараҫҫӗ; анчах ӑна пӗр япала ҫеҫ — каллех юрпа выляни ҫеҫ усӑллӑ пулнӑ пулӗччӗ…

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех