Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: Улттӑмӗш сыпӑк. Пугачевщина

Пай: Капитан хӗрӗ

Автор: Михаил Сироткин, Никифор Ваҫанкка

Ҫӑлкуҫ: Александр Пушкин. Капитан хӗрӗ. Вырӑсларан Н.Т. Ваҫанккапа М.Я. Сироткин куҫарнӑ. Чӑваш АССР государство издательстви, 1940

Хушнӑ: 2019.08.28 13:28

Пуплевӗш: 219; Сӑмах: 2416

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Паллӑ мар

Ватӑ та стариксен сӑмах-юмахне
Тӑнлӑр-ха эсир, ҫамрӑк ачасем.

Юрӑран.

Хам пулса хам куҫпа курнӑ тӗлӗнмелле ӗҫсем ҫинчен каласа париччен, манӑн малтанах Оренбург губернийӗн 1773 ҫул вӗҫӗнчи лару-тӑрӑвӗ ҫинчен пӗр-ик сӑмах калама тивет.

Ҫак аслӑ та пуян губернире Россия государӗсене нумаях пулмасть парӑннӑ ҫурматискер халӑхсем йышлӑн пурӑннӑ. Вӗсем тӑтӑшах пӑлханнине, законсене тата граждӑнла пурнӑҫа хӑнӑхманнине, ҫӑмӑлттайлӑхӗпе хаярлӑхне пула, вӗсене пӑхӑнтарса усрас тӗлӗшпе правительствӑн яланах вӗсене асӑрхаса тӑма тивнӗ. Крепӑҫсене майлӑ тесе палӑртса суйласа илнӗ вырӑнсенче тунӑ, вӗсенче пурӑнма пуринчен ытларах Яик улӑхӗсемпе ӗлӗкренпех усӑ курнӑ казаксене вырнаҫтарнӑ. Анчах Яик казакӗсем, ҫак ҫӗршыври тӳлеклӗхе, хӑрушлӑхран сыхлама, хураллама хушнӑскерсем, чылайранпа ӗнтӗ хӑйсем те правительствӑшӑн лӑпкӑ мар та хӑрушӑ ҫынсем пулнӑ. 1772-мӗш ҫулта вӗсен тӗп хулинче пӑлхану пулса иртнӗ. Унӑн сӑлтавӗ — генерал-майор Траубенберг унта ҫаршӑн кирлӗ пек йӗрке тӑвас тесе ҫирӗппӗн тыткалама пуҫланинче пулнӑ. Ҫавӑншӑн Траубенберга тискер вилӗмпе вӗлернӗ, управлени йӗркине хӑйсен ирӗкӗпе улӑштарнӑ. Кайран вара ҫак пӑлхава картечьпе те хаяр наказанисемпе лӑплантарнӑ.

Ҫак ӗҫ эпӗ Белогорск крепӑҫне пырса кӗриччен маларах пулнӑ. Ку вӑхӑтра пурте лӑпкӑччӗ, е ҫавнашкалтарах туйӑнатчӗ: ултавлӑ пӑлхавҫӑсен суя ӳкӗнӳне начальниксем питех те ҫӑмӑллӑн ӗненнӗ. Анчах лешсем, тарӑхуне пытарса усраса, йӗркесӗрлӗхе ҫӗнетсе яма майлӑ сӑлтав ҫеҫ кӗтсе пурӑннӑ.

Халӗ калава малалла каласа парам.

Пӗрре каҫпала (ку 1773-мӗш ҫулхи октябрӗн малтанхи кунӗсенчеччӗ) эпӗ килте пӗчченех, кӗрхи ҫил уланине итлесе, уйӑх ҫум-мипе чупса иртекен пӗлӗтсем ҫине кантӑкран пӑхса лараттӑм. Комендант хушнипе мана ун патне пыма чӗнчӗҫ. Эпӗ ҫав самантрах тӑрса утрӑм. Комендант патӗнче Швабрин, Иван Игнатьич тата казаксен урядникӗ лараҫҫӗ. Пӳлӗмре Василиса Егоровна та, Марья Ивановна та ҫук. Шухӑша кайнӑ сӑн-питлӗ комендант мана алӑ пачӗ. Алӑксене вӑл питӗрсе илчӗ, алӑкра тӑракан урядниксӗр пуҫне, пурне те ларма хушрӗ, кӑсьинчен хут кӑларчӗ те: «Господа офицерсем, пит пысӑк хыпар! Итлӗр, акӑ мӗн ҫырать генерал», — терӗ. Унтан, куҫлӑх тӑхӑнса, ҫакна вуласа пачӗ:

Белогорск крепӑҫӗн комендантне капитан Миронов господина.

Вӑрттӑн.

Ҫак ҫырупа сире, хурал аллинчен тухса тарнӑ Дон казакӗ тата раскольник Емельян Пугачев, вилнӗ ӗмпӳ III-мӗш Петр ятне хӑй ҫине йышӑннине калама ҫук иртӗнсе, Яик ялӗсенче пӑлхану туни, темиҫе крепӑҫе тытса илсе ҫаратни, пур ҫӗрте те хурах пусса вилӗм кӳни ҫинчен пӗлтеретӗп. Ҫакна пула, ҫакна илсенех, сирӗн, господин капитан, вӑраха ямасӑрах асӑннӑ тӑшмана тата самозванеца хирӗҫ тӑма тивӗҫлӗн хатӗрленме, май килсессӗн, хӑвӑра шанса панӑ крепӑҫе пырса тапӑнсассӑн, ӑна тӗппех те пӗтерме хушатӑп.

— Тивӗҫлӗн хатӗрленсе тӑмалла! — терӗ комендант, куҫлӑхне хывса, хутне хуҫлатса. — Пӑх-ха эсӗ ӑна, калама ҫеҫ ҫӑмӑл. Тӑшманӗ вӑйлах пулмалла; пирӗн, шанчӑклах мар казаксемсӗр пуҫне, сана тӗртсе каламастӑп, Максимыч (урядник кулса илчӗ), мӗн пурӗ те ҫӗр вӑтӑр ҫын ҫеҫ. Анчах нимӗн тума та ҫук, господа офицерсем! Хатӗр пулӑр, хурал тӑратӑр, ҫӗрлехи дозорсем пулччӑр; тапӑнас-мӗн пулсан, хапхасене питӗрӗр те салтаксене илсе тухӑр. Эсӗ, Максимыч, хӑвӑн казакусене лайӑх асӑрханӑ пултӑр. Туппа, тӗплӗн пӑхса тухса, лайӑхрах тасатас. Пуринчен ытла ҫак хыпара никама та ан систерӗр, крепӑҫре никам та вӑхӑт ҫитиччен ун ҫинчен ан пӗлтӗр, — терӗ.

Мӗн-мӗн тумаллисене каласа тухнӑ хыҫҫӑн Иван Кузмич пире килсене саланма каларӗ. Мӗн илтни ҫинчен калаҫкаласа, Швабринпа пӗрле тухрӑм.

— Мӗнле шутлатӑн эсӗ, мӗнпе пӗтӗ ку ӗҫ? — тесе ыйтрӑм эпӗ унтан.

— Турӑ пӗлет и ӑна, курӑпӑр, — терӗ вӑл. — Пит пысӑк ӗҫех пулассине халлӗхе курмастӑп ха эпӗ. Тепӗр тесен… — Ку тӗлте вӑл шухӑша кайса пӗлмӗш пулчӗ те французла ари шӑхӑрса юрлама тытӑнчӗ.

Эпир тем пек сыхланнӑ пулин те, Пугачев килес хыпар крепӑҫӗпех сарӑлчӗ. Иван Кузмич, хӑйӗн арӑмне тем пек хисеплетчӗ пулин те, служба йӗркипе хӑйне шанса панӑ вӑрттӑн хыпара тем парсан та каласа кӑтартас ҫукчӗ. Генералтан ҫыру илсессӗнех, вӑл пит майлӑн, отец Герасим Оренбургран тӗлӗнмелле хыпар илнӗ тесе, суйкаласа, Василиса Егоровнӑна килтен ӑсатнӑ. Василиса Егоровнӑн ҫав вӑхӑтрах пуп майри патне каясси килнӗ; вӑл вара, Иван Кузмич канаш панипе, хӑйпе пӗрле Машӑна та, ӑна пӗччен кичем ан пултӑр тесе, илсе кайнӑ.

Иван Кузмич, хӑй хуҫа пулса юлнӑскер, пире чӗнсе пынӑ. Палашкӑна, эпир мӗн калаҫнине ан илттӗр тесе, ҫийӗнчех чӑлана хупса лартнӑ.

Василиса Егоровна, пуп майринчен нимӗнех те ыйтса пӗлме ӗлкӗрейменскер, киле таврӑннӑ та, вӑл ҫук чухне Иван Кузмич патӗнче канашлу пулса иртнипе Палашкӑна хупса лартни ҫинчен пӗлнӗ. Упӑшки улталанине сиссе, тӗпчеме тытӑннӑ. Анчах Иван Кузмич, вӑл тӗпчеме тапӑнасса пӗлсе, малтанах хатӗрленсе тӑнӑ. Пурне те пӗлме тӑрӑшакан арӑмне хирӗҫ вӑл, нимӗн пулман пек, уҫӑ сасӑпа:
— Акӑ мӗн, амӑшӗ, хӗрарӑмсем кӑмакасене улӑмпа хутма тапратнӑ; инкек-мӗн пуласран, эпӗ хӗрарӑмсене кӑмакасене ӳлӗм улӑмпа мар, ҫапӑпа та ытти вутӑпа хутма приказ патӑм, — терӗ.

— Палашкӑна мӗншӗн хупса лартмалла пулнӑ тата? Мӗншӗн вара мӗскӗн хӗр эпир таврӑничченех чӑланта ларнӑ? — тесе ыйтнӑ комендантша.

Иван Кузмич, кун пек ыйтӑва кӗтменскер, пӑтрашса кайнӑ, вырӑнсӑр сӳпӗлтетме тытӑннӑ. Василиса Егоровна упӑшки суйнине уҫҫӑнах курнӑ, анчах нимӗн те ыйтса пӗлеймессине асра тытса, ыйтма пӑрахса, Акулина Памфиловна хӑяр тӑварлама темле мел пӗлни ҫинчен калаҫса кӗрсе кайнӑ. Василиса Егоровна ҫӗрӗпе ҫывӑрайман, анчах упӑшкин пуҫӗнче вӑл пӗлме юраманни мӗскер иккенне ҫапах пӗлеймен.

Тепӗр кун, кӑнтӑрлахи кӗлӗрен таврӑннӑ чухне, вӑл Иван Игнатьич тупӑ кӗпҫи ӑшӗнчен ачасем чиксе тултарнӑ тутӑр татӑкӗсене, чул катӑкӗсене, турпассене, тӗрлӗ ҫӳп-ҫапсене кӑларнине курнӑ. «Мӗне пӗлтерет-ха капла хатӗрленни! Киргизсем тапӑнасса кӗтмеҫҫӗ-ши? Епле вара Иван Кузмич ҫавнашкал вӗтӗр-шакӑр ӗҫсене манран пытартӑр?» — тесе шухӑшланӑ комендантша. Вӑл, Иван Игнатьича чӗнсе илсе, хӑйне канӑҫ паман вӑрттӑн ӗҫ ҫинчен ҫине тӑрсах ыйтса пӗлме шут тытнӑ.

Василиса Егоровна, ответ тытакан ҫыннӑн сыхлӑхне сирсе ярас шутпа, кирлӗ-кирлӗ марри ҫинчен ыйтусем парса следстви пуҫлакан судья пек, килҫурт таврашӗнчи ӗҫсем пирки пӗр-ик сӑмах хушнӑ. Унтан, кӑшт шарламасӑр тӑнӑ хыҫҫӑн, ассӑн сывласа илнӗ те, пуҫне сулласа:

— Тур ҫырлахах! Ав епле хыпарсем халӗ! Мӗн пулӗ-ши? — тенӗ.

— И, матушка! — тенӗ Иван Игнатьич. — Турӑ ырлӑхлӑ: салтаксем пирӗн ҫителӗклӗ, тар нумай, туппа тасатрӑм. Тен, Пугачева отпор пама пултарӑпӑр. Турӑ хушмасан, сысна ҫисех ярас ҫук.

— Мӗнле ҫын вара вӑл Пугачев? — тесе ыйтнӑ комендантша.

Иван Игнатьич, ытлашши персе янине сиссе, шӑпӑртах чарӑнса ларнӑ. Анчах тин ӗнтӗ, кирек-мӗн ту, кая пулчӗ. Василиса Егоровна ӑна, никама та каламастӑп, тесе сӑмах парса, пӗтӗмпех калаттарнӑ.

Василиса Егоровна чӑнахах, пуп майрине каланисӗр пуҫне, урӑх никама та каламан, ӑна та лешӗн ӗни ҫеҫенхирте ҫӳренӗрен ҫеҫ, ӗнине тӑшмансем тытса каясран, каланӑ.

Часах пурте Пугачев ҫинчен сӑмахлама тытӑнаҫҫӗ. Халлапӗсем тӗрлӗренех. Комендант, пӗтӗмпех лайӑхрах тӗпчесе пӗлес шутпа, уряднике кӳршӗри ялсемпе крепӑҫсене кӑларса ярать. Урядникӗ икӗ кунтан таврӑнать те: крепӑҫрен утмӑл ҫухрӑмри ҫеҫенхирте калама ҫук нумай ҫӗрте вут ҫути йӑлкӑшнине курни ҫинчен тата темле пӗлме ҫук вӑй килет, тесе, башкирсем каласа пани ҫинчен пӗлтерет. Тепӗр тесен, уҫҫӑн татса нимӗнех те калаймастӑп, мӗншӗн тесен малалла кайма шиклентӗм, тет.

Крепӑҫри казаксем хушшинче паллах темле хускану палӑра пуҫларӗ; пур урамсенче те вӗсем, ушкӑнӑн-ушкӑнӑн пухӑнса, шӑппӑн калаҫаҫҫӗ, драгуна е гарнизонри салтака курсассӑнах саланаҫҫӗ. Вӗсем патне лазут-чиксем (шпионсем) янӑ. Юлай, тӗне кӗнӗ калмык, коменданта паха хыпар пӗлтернӗ. — Урядник сӑмаххисем суя, — тенӗ вӑл. Ултавҫӑ казак, хӑй ҫӳресе таврӑннӑ хыҫҫӑн юлташӗсене каласа панӑ тӑрӑх, пӑлхавҫӑсем патӗнче пулнӑ, вӗсен пуҫлӑхӗпе паллашнӑ, лешӗ ӑна хӑй умне чӗнтерсе нумайччен калаҫнӑ. Комендант уряднике ҫав самантрах тытса хуптарса, ун патне хурал тӑратать; ун вырӑнне уряднике Юлая лартать. Кун пек тунине казаксем пит те кӑмӑлсӑр йышӑнаҫҫӗ. Вӗсем хыттӑнах юнама пуҫлаҫҫӗ. Иван Игнатьич комендант хушнине тума кайсан: «Кӑтартӑпӑр сана, гарнизон йӗкехӳрине!» — тесе каланине хӑй хӑлхипех илтнӗ. Комендант ҫав куннех арестанта допрос тӑвасшӑн пулнӑ, анчах урядник, хӑйпе пӗр кӑварлӑ ҫынсем пулӑшнипе пулас, хупнӑ ҫӗртен тухса тарнӑ.

Тепӗр ҫӗнӗ ӗҫ комендант шиклӗхне татах ӳстерет. Пӑлхав хучӗсене салатса ҫӳрекен башкиреца тытнӑ. Ҫакна пула, комендант, каллех хӑйӗн офицерӗсене пухма тӑрӑшса, Василиса Егоровнӑна татах килтен ӑсатас-шӑн пулнӑ. Анчах, тӳрӗ кӑмӑллӑ та чӑна юратакан ҫын пулнӑ май, Иван Кузмич, пӗрре усӑ курнӑ сӑлтавсӑр пуҫне урӑх сӑлтав тупайман.

— Акӑ мӗн, Василиса Егоровна, — тенӗ вӑл ӳсӗркелесе. — Отец Герасим хуларан хыпар илнӗ, теҫҫӗ…

— Ҫитӗ сана, Иван Кузмич, суйма, — пӳлсе лартнӑ ӑна комендантша, — эсӗ, канашлу пухса, мансӑр пуҫнех Емельян Пугачев ҫинчен калаҫасшӑн пулмалла та, ҫук, улталаймӑн!

Иван Кузмич куҫне-пуҫне чарса пӑрахнӑ.

— Ну, амӑшӗ, эсӗ пурне те пӗлетӗн пулсан, юлах, сан умрах та калаҫса илӗпӗр.

— Ҫапла ҫавӑ, ашшӗ, санран пулмасть суясси, чӗнтер офицерсене, — тенӗ ӑна арӑмӗ.

Эпир каллех пухӑнтӑмӑр. Иван Кузмич хӑй арӑмӗ умӗнчех Пугачев чӗнӳне, ҫырӑва пӗли-пӗлми казак ҫырнӑскерне, вуласа пачӗ. Ку вӑрӑ-хурах часах пирӗн крепӑҫе ҫитме шутлани ҫинчен пӗлтернӗ; казаксемпе салтаксене хӑйӗн шайкине куҫма чӗннӗ, командирсене хӑйне хирӗҫ тӑмалла марри ҫинчен каласа ӳкӗтленӗ, хирӗҫ тӑрсан, асаплантарса вӗлерессипе хӑратнӑ. Чӗнӗве кӑнттам, анчах вичкӗн сӑмахсемпе ҫырнӑ, ҫавӑнпа та вӑл хура халӑх ӑстӑнне хӑрушшӑн пӑлхатма пултарнӑ.

— Авӑ епле вӑл, мошенник! — тесе кӑшкӑрса илчӗ комендантша. — Мӗн сӗнме хӑять тата пире! Ӑна хирӗҫ тухмалла та ялавсене унӑн урисем патне хумалла иккен! Ак, йытӑ ывӑлӗ! Пӗлмест-и вара вӑл эпир службӑра хӗрӗх ҫул пурӑнса, шӗкӗр турра, чылай хура-шурра курнине? Тупӑнчӗҫ пулӗ-ши вара ҫав вӑрӑ-хураха итлекен командирсем?

— Пулмалла мар пек те, — терӗ Иван Кузмич. — Тӑшман нумай крепӑҫсене тытса илнӗ, теҫҫӗ.

— Чӑннипех те вӑйлӑ пулмалла вӑл, — сӑмах хушрӗ Швабрин.

— Халех акӑ унӑн чӑн-чӑн вӑйне пӗлӗпӗр, — терӗ комендант. —Василиса Егоровна, ампар уҫҫине пар-ха мана. Иван Игнатьич, хупса лартнӑ башкиреца илсе кил-ха. Юлая саламатсем илсе килме хуш.

— Чим-ха, Иван Кузьмич, — терӗ коментантша, вырӑнтан тӑрса. — Машӑна эпӗ килтен илсе каям, унсӑрӑн вӑл кӑшкӑрашӑва илтсен, хӑраса ӳкӗ. Тӗрӗссипе каласан, эпӗ тӗпчеве кӑмӑлламастӑп. Сывӑ юлӑр.

Хӗнесе тӗпчес йӑла, суд ӗҫӗнче мӗн ӗлӗк-авалранпах пулнӑскер, ӑна пӗтермелли указ тухсассӑн та, тытӑнса тӑнӑ. Айӑплӑ ҫын хӑйӗн айӑпӗ ҫинчен хӑех каласа кӑтартни унӑн ӗҫӗсене тӗппех палӑртса пама питӗ кирлӗ, тесе шутланӑ, —вӑл вырӑнсӑр шухӑш ҫеҫ мар, вӑл тата чӑн-чӑн суд ӗҫне хирӗҫле япала пулса тӑрать: мӗншӗн тесен, айӑпланаканӗ айӑпа йышӑнманни — вӑл айӑплӑ маррине кӑтартакан доказательство пулмасть пулсан, айӑпа хӑй ҫине илни пушшех те вӑл айӑплине кӑтартса памалли доказательство мар. Халӗ те ҫав тискер йӑлана пӗтернишӗн кулянакан ватӑ судьясене куркалама тивет. Эпир пурӑннӑ вӑхӑтра асаплантарас йӑла кирлӗ марри ҫинчен никам та, — судьясем те, айӑпланакансем те, — сӑмах та хушман. Ҫавӑнпа та ӗнтӗ комендант приказӗ пире тӗлӗнтермерӗ, чӗрене те хускатмарӗ. Иван Игнатьнч, комендантшӑран ҫӑраҫҫи илсе, ампарта ларакан башкирец патне кайрӗ те, нумай та вӑхӑт иртмерӗ, тыткӑнри ҫынна малти пӳлӗме илсе кӗчӗҫ. Комендант ӑна хӑй патне илсе пыма хушрӗ.

Башкирец алӑк урати урлӑ аран-аран каҫрӗ (унӑн урисене колодка тӑхӑнтарнӑ пулнӑ), вӑрӑм ҫӗлӗкне хывса, алӑк патне тӑчӗ. Ун ҫине пӑхсан, эпӗ хӑраса кайрӑм. Ҫав ҫынна эпӗ нихӑҫан та манас ҫук. Вӑл хӑй пӗр ҫит-мӗл ҫулсенчи пек туйӑнатчӗ. Унӑн сӑмси те, хӑлхисем те ҫук. Пуҫне хырса янӑ; сухалӗ вырӑнне темиҫе кӑвакарнӑ пӗрчӗ ҫеҫ; хӑй вӑл пӗчӗкҫӗ, ырхан тата курпунланнӑскер; анчах та хӗсӗк куҫӗсем унӑн ҫаплах та вут пек йӑлкӑшаҫҫӗ.

— Эхе! — терӗ комендант, лешӗн хӑрушӑ паллисене курсанах, вӑл 1741 ҫулта асаплантарнӑ пӑлхавҫӑсенчен пӗри пулса тӑнине палласа. — Эсӗ, ватӑ кашкӑр, пирӗн капканра пулнӑ пулмалла. Пуҫна ҫав тери яка саваланӑскер, эсӗ пуҫласа мар пулас бунтсенче пулатӑн. Кил-ха кунтарах, кала, кам сана кунта ячӗ?

Ватӑ башкир пӗр сӑмах чӗнмесӗр комендант ҫине пӑхса тӑчӗ.

— Мӗн ним те шарламастӑн? — каллех ыйтрӗ Иван Кузмич. — Е вырӑсла белмес те чухлаймастӑн-и? Юлай, ыйт-ха унтан хӑвӑр чӗлхӗрпе, кам ӑна пирӗн крепӑҫе янӑ?

Юлай Иван Кузмич ыйтнине тутарла каласа пачӗ. Анчах башкир, ун ҫине те нимӗн ӑнланман пек пӑхса, пӗр сӑмах та шарламарӗ.

— Якши, — терӗ комендант, — эпӗ сана калаҫтарӑп. Ачасем! хывса илӗр-ха ҫавӑн ухмахла ула халатне. Ислетӗр-ха лайӑхрах, ҫурӑмӗ тӑрӑх чашлаттарӑр! Асту, Юлай, вирлӗрех ӑна!

Икӗ инвалид башкира салтӑнтарма тытӑнчӗҫ. Мӗскӗнӗн сӑн-пичӗ улшӑнса кайрӗ. Вӑл, ачасем тытнӑ пӗчӗк тискер кайӑк пек, енчен енне пӑхкалама пуҫларӗ. Инвалидсенчен пӗри унӑн аллисене тытса хӑйӗн хулпуҫҫийӗсем ҫине хунӑ хыҫҫӑн, Юлай саламат илсе пӗрре сулса ярсассӑнах, башкир тилмӗрекен имшер сасӑпа йынӑшса ячӗ, пуҫӗпе сулса ҫӑварне уҫса кӑтартрӗ, ҫӑварӗнче чӗлхе вырӑнне пуклак кӗске татӑк ҫеҫ вылянса тӑрать.

Ҫак ӗҫ манӑн ӗмӗрте пулса иртнине тата халӗ ӗнтӗ эпӗ император Александр йӑвашшӑн патшара ларнӑ вӑхӑтра пурӑннине аса илетӗп те ҫутта кӑларас ӗҫпе ҫынна хӗрхенес йӗрке ӑнӑҫлӑн сарӑлса пынинчен тӗлӗнсе ҫеҫ тӑратӑп. Ҫамрӑк ҫыннӑм, манӑн алҫырӑвӗсем санӑн аллуна лексессӗн, астуса ил: аванрах та аван тата тӗплӗ улшӑнусем вӗсем —вӑйпа ҫӗмӗрттерсе улӑштарнинчен мар, — этем ӑсхакӑлӗ те йӑлисем аванланнинчен кӑна килеҫҫӗ.

Пурте тӗлӗнсе хытса кайрӗҫ.

— Ну, — терӗ комендант, — ку ҫынран нимӗнех те пӗлес ҫук. Юлай, башкира ампара илсе кай. А эпир, господа, тата кирлӗ ӗҫсем ҫинчен кӑштах калаҫса илер.

Хамӑр положени пирки сӳтсе-явма тытӑннӑччӗ эпир, сасартӑк пӳлем калама ҫук хытӑ хӑранипе улшӑннӑ сӑн-питлӗ Василиса Егоровна хыпӑнса кӗчӗ.

— Мӗн пулнӑ сана? — ыйтрӗ, тӗлӗнсе кайса, комендант.

— Батюшка, инкек! — терӗ Василиса Егоровна. — Нижнеозернӑй крепӑҫне паян ирпе тытса илнӗ. Отец Герасим работникӗ халь ҫеҫ унтан килчӗ. Вӑл ӑна илнине курнӑ. Комендантне те, пур офицерӗсене те ҫакса вӗлернӗ. Пӗтӗм салтакӗсене пурне те тыткӑна илнӗ. Тӑшмансем кӗҫ-вӗҫ кунта персе ҫитеҫҫӗ.

Кӗтмен хыпар мана хыттӑн ҫӳҫентерсе ячӗ. Нижнеозернӑй комендантне, ҫамрӑк, лӑпкӑ та тӳлек ҫынна, эпӗ паллаттӑм. Ҫак ӗҫ пуличчен пӗр икӗ уйӑх ҫеҫ маларах, Оренбургран таврӑннӑ чухне вӑл хӑйӗн ҫамрӑк арӑмӗпе Иван Кузмич патне кӗнӗччӗ. Нижнеозернӑй пирӗн крепӑҫрен ҫирӗм пиллӗк ҫухрӑмра ҫеҫ. Пугачев ҫитсе тапӑнасса пирӗн кӗҫ-вӗҫех кӗтсе тӑмалла. Марья Ивановнӑна мӗн пуласса аса илсенех, манӑн чӗрем чӗтресе кайрӗ.

— Итлер-ха, Иван Кузмич! — терӗм эпӗ коменданта. — Крепӑҫе хамӑр чунсем тухичченех сыхласси — пирӗн хисеплӗ ӗҫ пулса тӑрать, ун ҫинчен калама та кирлӗ мар ӗнтӗ. Анчах хӗрарӑмсене хӑрушлӑхран сыхласси ҫинчен шухӑшлама кирлӗ. Халлӗхе ҫул ирӗклӗ, вӗсене Оренбурга, е тӑшмансем ҫитсе кӗмелле мар, инҫерехри шанчӑклӑ крепӑҫе ӑсатӑр.

Иван Кузмич хӑйӗн арӑмӗ еннелле ҫаврӑнчӗ:

— Акӑ, илтетне, матушка, чӑнахах сире пӑлхавҫӑсемпе ӗҫ татичченлӗхе аяккарах ӑсатас мар-и?

— Ан та калаҫӑр вырӑнсӑр! — терӗ комендантша. — Ӑҫта вара вӑл пуля вӗҫсе кӗрейми крепость? Белогорск мӗнтен шанчӑклӑ мар вара? Мухтав турра, ҫирӗм иккӗмӗш ҫул пурӑнатпӑр ӗнтӗ кунта. Башкирне те, киргизне те курнӑ: тен Пугачевран та ҫӑлӑнӑпӑр.

— Ну, матушка, — терӗ ӑна хирӗҫ Иван Кузмич, — хамӑр крепость ҫине шанатӑн пулсан, юлах эппин. Машӑпа мӗн тумалла-ха пирӗн? Хӑтӑлса юлатпӑр, е вӑхӑтра пулӑшу илме пултарсан аван, анчах, тӑшмансем крепӑҫа тытса илсессӗн, мӗн курӗ?

— Ун чух вара… — терӗ те Василиса Егоровна, ытлашши хумханнипе пӳлӗнсе, чӗмсӗрленсе тӑчӗ.

— Ҫук, Василиса Егоровна, — терӗ каллех комендант, хӑйӗн сӑмаххисем унӑн ӗмӗрӗнче пуҫласа пулӗ арӑмне итлеттерме пултарнине сиссе — Машӑн кунта юлма юрамасть. Ӑна Оренбурга хреснамӑшӗ патне ярӑпӑр: унта ҫарӗ те, тупӑсем те ҫителӗклӗ, крепость хӳми те чултан. Сана та унпала пӗрле кайма сӗнетӗп; эсӗ ватӑ, анчах апла пулни те, вӗсем фортецине тытса илсессӗн, хӑвна мӗн тӑвасса курӑн акӑ.

— Юрӗ, — терӗ комендантша, — ҫапла пултӑр, Машӑна ӑсатӑпӑр. Анчах мана ӑсатасси ҫинчен ан тӗллен те: каймастӑп. Ватлӑхра санран уйрӑлса, ют ҫӗршывра пӗр пӗччен тупӑк шырасси кирлӗ мар мана. Пӗрле пурӑннӑ, пӗрлех вилӗпӗр.

— Апла та юрать, — терӗ комендант. — Ну, мӗшӗлтетме кирлӗ мар. Кай, Машӑна ҫула кайма хатӗрле. Ыран ӑна ҫутӑлнӑ-ҫутӑлманах ӑсатӑпӑр, ытлашши ҫын ҫук пулин те, конвой парӑпӑр ӑна. Маша ӑҫта вара?

— Акулина Памфиловна патӗнче вӑл. Кӳршӗри крепӑҫе илнӗ тенине илтсенех, вӑл хӑйне ырӑмаррӑн туйрӗ, чирлесрен хӑратӑп. Ҫырлахах турӑ, мӗн курмалла пулчӗ!

Василиса Егоровна хӗрне ӑсатасси енӗпе хатӗрленме кайрӗ. Комендант патӗнчи калаҫу нумайччен пычӗ, анчах эпӗ текех унта хутшӑнмарӑм та, итлемерӗм те. Марья Ивановна каҫхи апата кӑна таврӑнчӗ. Хӑй шурса кайнӑ, макӑрнӑ курӑнать. Эпир, ним шарламасӑр апат ҫисе, сӗтел хушшинчен ытти чухнехинчен васкарах тухрӑмӑр. Комендант килйышне ырӑ сунса, килсене салантӑмӑр. Эпӗ хамӑн хӗҫе юриех манса хӑвартӑм та, ӑна илме тесе, каялла таврӑнтӑм: эпӗ капла Марья Ивановнӑна пӗччен тӗл пулӑп тесе шантӑм. Чӑнах, вӑл мана, алӑк патӗнче тӗл пулса, хӗҫе тыттарчӗ. «Сывӑ юлӑр, Петр Андреич!» — терӗ вӑл куҫҫулӗпе: — «Мана Оренбурга ӑсатаҫҫӗ. Сывӑ пулӑр, телейлӗ пулӑр; тен, турӑ пӳрӗ пире пӗр-пӗрне курма; ҫук пулсан вара…» Вӑл ӗсӗклесе йӗрсе ячӗ. Эпӗ ӑна ыталаса илтӗм.

— Сывӑ пул, ангелӑм, — терӗм эпӗ, — сывӑ пул, савниҫӗм. Мана тем пулсассӑн та, манӑн юлашки шухӑшӑм, юлашки кӗллӗм сан ҫинчен пулассине шан!

Маша ман кӑкӑрӑм ҫине лӑпчӑнчӗ те ӗсӗклесе макӑрчӗ. Эпӗ ӑна хӗрӳллӗн чуптурӑм та пӳлӗмрен васкаса тухрӑм.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех