Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: 8 сыпӑк

Пай: Чӑн-чӑн этем ҫинчен ҫырнӑ повесть –> Тӑваттӑмӗш пайӗ

Автор: Леонид Агаков, Александр Артемьев

Ҫӑлкуҫ: Борис Полевой. Чӑн-чӑн этем ҫинчен ҫырнӑ повесть. Леонид Агаковпа Александр Артемьев куҫарнӑ. Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1950

Хушнӑ: 2019.08.20 13:13

Пуплевӗш: 150; Сӑмах: 1516

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Ҫар

Юн нумай ҫухатнипе Петровӑн хӑлхисем кашларӗҫ. Пурте — аэродром та, палланӑ сӑнсем те, каҫпалахи ылтӑн тӗслӗ пӗлӗтсем те — сасартӑк сулкаланма, вӑраххӑн тепӗр майлӑ ҫаврӑнма, сарӑлса кайма тытӑнчӗҫ. Вӑл аманнӑ урине хускатма тӑчӗ, вара, ури тӳсме ҫук ыратнипе, тӑна кӗчӗ.

— Вӗҫсе килмерӗ-и-ха?..

— Ҫук-ха. Ан калаҫӑр, — ответ пачӗҫ ӑна.

Неушлӗ вара вӑл, Алексей Мересьев, паянхи кун ҫунатлӑ турӑ пек пулса, шӑп Петровӑн пӗтмелли самант ҫитнӗ вӑхӑтра темле тӗлӗнмелле майпа сасартӑк нимӗҫ умне тухса тӑнӑскер, халӗ ӗнтӗ таҫта лере, снарядсем ҫӗмӗрсе, шӑтарса пӗтернӗ ҫӗр ҫинче ҫунса кайнӑ аш татӑкӗ пулса выртать пулӗ? Старший сержант Петров вара хӑйне ертсе пыракан лётчикӑн хуп-хура, кӑмӑллӑн тӑрӑхларах кулакан куҫӗсене нихҫан та кураймасть эппин! Нихҫан та!..

Полк командирӗ гимнастёрка ҫаннине антарчӗ. Текех ӗнтӗ сехет кирлӗ пулман. Яп-яка туранӑ ҫӳҫӗсене икӗ аллипе шӑлса илсе, командир темле янравсӑр сасӑпа:
— Халь ӗнтӗ кӗтмелли ҫук, — терӗ.

— Нимӗнле шанчӑк та ҫук-и вара? — ыйтрӗ унран тахӑшӗ.

— Ҫук. Бензин пӗтрӗ. Тен, ӑҫта та пулин ларчӗ е сикрӗ пуль… Эй, илсе кайӑр носилкӑна!

Командир тепӗр еннелле ҫаврӑнчӗ те, темле юрӑ кӗввине тӳсме ҫук пӑсса шӑхӑрма тытӑнчӗ. Петров каллех пырӗ патне темле вӗри те хытӑ япала капланса хӑпарнине туйрӗ, ӑнтӑхса каяс патнех ҫитрӗ. Ҫав вӑхӑтрах тӗлӗнмелле, ӳсӗрнӗ пек сасӑ илтӗнчӗ. Аэродром варринче халӗ те ним чӗнмесӗр тӑракан ҫынсем каялла ҫаврӑнса пӑхрӗҫ те ҫакна асӑрхарӗҫ: носилка ҫинчи аманнӑ лётчик, ӗсӗклесе макӑрнӑ.

— Йӑтса кайӑр тенӗ, мӗн шуйттанӗ тата! — кӑшкӑрчӗ те командир темле ют сасӑпа, ҫынсем патӗнчен айӑккалла пӑрӑнса, ҫиле хирӗҫ пынӑ пек куҫӗсене хӗссе, хӑвӑрт утса кайрӗ.

Ҫынсем вӑраххӑн саланма пуҫларӗҫ. Вара шӑп ҫав самантра, пӗр сассӑр, хурӑн тӑррисене кустӑрмисемпе чӑшлаттарса, вӑрман ҫийӗнчен самолёт сиксе тухрӗ. Куҫа ӑнсӑртран курӑннӑ мӗлке пек, вӑл ҫынсен пуҫӗсем ҫийӗпе иртсе кайрӗ те, виҫӗ кустӑрмипе те пӗр харӑсах ҫӗре тӗкӗнчӗ. Кустӑрмасем айӗнче вӗтӗ чул кӑштӑртатни, курӑк чӑшлатни илтӗнчӗ, — ку сасӑ ҫав тери тӗлӗрмелле сасӑ пулчӗ, мӗншӗн тесен ӗҫлекен мотор шавне пула, лётчиксем ҫӗре ларнӑ чух ун пек сасса нихҫан та илтмен. Ку пӗтӗмпех ҫав тери кӗтмен ҫӗртен пулчӗ, мӗн пулса иртнине ҫынсем ӑнланса та илеймерӗҫ, анчах тӗрӗссипе, ку пӗртте тӗлӗнмелле япала пулман: самолёт ҫӗр ҫине ларнӑ, вӑл шӑпах пурте ҫав тери кӗтнӗ «вунпӗрмӗш» самолёт пулнӑ.

— Вӑл! — кӑшкӑрса ячӗ тахӑшӗ пӗтӗм вӑйпа, ҫак сасӑ вара пурне те сасартӑках пӑлхатса ячӗ.

Самолёт малалла чупса кайса тормозсемпе чӗриклетсе илчӗ те, аэродром хӗрринех ҫитсе, каҫхи хӗвелӗн кӗрен ҫуттипе ҫуталнӑ ҫамрӑк шурӑ хурӑнсен стени патнех ҫитсе чарӑнчӗ.

Кабинӑран каллех никам та тухмарӗ. Ҫынсем машина патне мӗнпур вӑйран, сывлайми пулса, ырӑ мар ӗҫ пулнине туйса чупрӗҫ. Полк командирӗ пуринчен малтан чупса ҫитрӗ, самолёт ҫунатти ҫине вӑшт ҫеҫ сиксе хӑпарчӗ те, колпака уҫса шалалла пӑхрӗ. Алексей Мересьев шлемсӑр, шап-шурӑ шуралса кайнӑскер, кӑвакарнӑ тутипе вӑйсӑррӑн кулса ларнӑ. Унӑн ҫыртса татнӑ аялти тути хӗрринчен янахӗ ҫинелле икӗ йӗр пулса юн юхнӑ.

— Чӗрӗ-и? Аманнӑ-и?

Аран кулкаласа, Алексей полковник ҫине вилесле ывӑннӑ куҫӗсемпе пӑхрӗ:

— Ҫук, сывах. Питӗ хытӑ хӑрарӑм… Пӗр ултӑ километр сурчӑкпа вӗҫсе килтӗм.

Лётчиксем шавларӗҫ, саламларӗҫ, унӑн аллисене чӑмӑртарӗҫ, Алексей хаваслӑрах кулса илчӗ:

— Тӑванӑмсем, ҫунатсене хуҫса ан пӑрахӑр. Юрать-и кун пек? Пӑх-ха, ларса тулчӗҫ… Эп халех тухатӑп.

Ҫак вӑхӑтра вӑл таҫтан аялтан, хӑй умне пухӑннӑ ҫынсем хыҫӗнчен, хӑй палланӑ, анчах ҫав тери вӑйсӑр сасса илтрӗ. Ку сасӑ таҫтан, питӗ аякран илтӗннӗ пек туйӑнчӗ.

— Алёша, Алёша!

Мересьев ҫав самантрах хавхаланса кайрӗ. Вӑл сиксе тӑчӗ, аллисем ҫинче ҫӗкленчӗ, хӑйӗн йывӑр урисене кабинӑран кӑларса хучӗ те, такама ӑнсӑртран тӗртсе ярса, ҫӗре анса тӑчӗ.

Петров сӑнӗ хӑй пуҫӗ айӗнчи минтерпе пӗр тӗслӗ пулнӑ. Путса ларнӑ куҫ лупашкисенче икӗ пысӑк куҫҫуль тумламӗ курӑннӑ.

— Старик! Эс чӗрӗ-и?.. У-у, шуйттан пукани! — Лётчик носилка умне йывӑррӑн чӗркуҫленчӗ, юлташӗн ним хускалми выртакан пуҫне ыталаса илчӗ, унӑн асаплӑ, ҫав вӑхӑтрах телейлӗн йӑлкӑшакан сенкер куҫӗсенчен пӑхрӗ.

— Чӗрӗ-и?

— Спаси6о, Алёша, эс мана ҫӑлтӑн… Эс ҫав тери лайӑх, Алёша, ҫав тери…

— Аманнине илсе кайӑр ӗнтӗ, мӗн хӑямачӗ унта! Ҫӑварсене карса пӑрахнӑ! — юнашарах янраса илчӗ полковник сасси.

Полк командирӗ — пӗчӗк, ҫивӗч ҫын — кӑвак комбинезонӗн йӗмпӗҫҫисем айӗнчен курӑнакан ҫап-ҫутӑ атӑсем тӑхӑннӑскер, ҫирӗп урисем ҫинче юнашарах сулкаланса тӑнӑ.

— Старший лейтенант Мересьев, вӗҫев мӗнле иртни ҫинчен пӗлтерӗр. Ҫапса антарнисем пур-и?

— Так точно, полковник юлташ. Икӗ «фокке-вульфа» ҫапса антартӑм.

— Мӗнле майпа?

— Пӗрине — вертикаллӗ атака тунипе. Петров машини хури патӗнчех ҫакӑнса тӑратчӗ. Теприне — пурӗ пӗрле ҫапӑҫнӑ вырӑнтан пӗр виҫӗ километр ҫурҫӗр еннелле, «ҫамкаран» атакӑласа.

— Пӗлетӗп. Ҫӗр ҫинчен сӑнаса тӑни халь пӗлтерчӗ. Спасибо.

— Служу… — пӗтӗм формапа «каласа татасшӑнччӗ» Алексей, анчах командир, яланах устав йӗркисене ҫав тери ҫирӗппӗн пӑхӑнакан ҫын пулнӑ пулин те, ӑна килте калаҫнӑ чухнехи пек сасӑпа пӳлчӗ:

— Ну, питӗ аван эппин! Ыран эскадрилья йышӑнатӑр, мӗншӗн тесен… виҫҫӗмӗш эскадрилья командирӗ паян базӑна таврӑнмарӗ.

Команднӑй пункта вӗсем ҫурранах кайрӗҫ. Паян вӗҫевсем пӗтнӗ пирки, пӗтӗм халӑх вӗсем хыҫҫӑн утрӗ. Команднӑй пунктӑн симӗс тӗмески патне ҫывхарнӑ чух, унтан вӗсене хирӗҫ дежурнӑй офицер чупса тухрӗ. Вӑл командир патне хӑвӑрт чупса ҫитсе, ун умӗнче чарӑнса тӑрса темскер калама ҫӑварне уҫрӗ ҫеҫ — полковник ӑна типӗ те хытӑ сасӑпа пӳлчӗ:

— Мӗншӗн картузсӑр? Эсир мӗн, переменӑна сиксе тухнӑ шкул ачи-им?

— Полковник юлташ, калама ирӗк парӑр! — йӑрст тӑсӑлса тӑрса, сывлӑшне аран ҫавӑрса персе ячӗ пӑлханса кайнӑ лейтенант.

— Ну?

— Пирӗн кӳршӗ, «яксен» полкӗн командирӗ, сире телефон патне чӗнет.

— Кӳршӗ? Ну, мӗнех вара?..

Полковник васкасах ҫӗрпӳрте чупса кӗрсе кайрӗ.

— Унта сан пирки… — калама тытӑнчӗ Алексее дежурнӑй, анчах аялтан командирӗн ҫирӗп сасси илтӗнчӗ:

— Мересьева ман пата!

Мересьев ун умӗнче аллисене пӗҫҫисем тӑрӑх тӑсса хытса тӑрсан, полковник, трубкӑна ывҫипе хупласа, ӑна хӑтӑрма тытӑнчӗ:

— Эсир мӗн мана тӗрӗсне каламастӑр? Кӳршӗ шӑнкӑртаттарса ыйтать: саннисенчен кам «вунпӗр» ҫинче вӗҫет? — тет. «Мересьев, старший лейтенант», тетӗп. «Эсӗ паян вӑл миҫе самолёт ҫапса антарнӑ тесе ҫыратӑн? тет. «Иккӗ», тетӗп. «Тата тепре ҫырса хур ун ҫине, вӑл паян ман хӳре патӗнчен «фокке-вульфа» персе антарчӗ» — тет. — Лешӗ ҫӗре мӗнле пырса тӑрӑннине эп хам куртӑм, тет. Ну? А эсир мӗншӗн нимӗн те каламастӑр?  — Полковник Алексей ҫине сивӗрех куҫсемпе пӑхрӗ, ҫавӑнпа та ӑнланма пулмарӗ; шӳт тӑвать-и вӑл, е чӑнласах калаҫать?  — Ҫавӑн пек пулнӑ-и?.. Ну, хӑвӑр каласа парӑр ӑна, мейӗр… Алло, итлетӗн-и? Старший лейтенант Мересьев телефон умӗнче. Трубкӑна паратӑп.

Хӑлха патӗнче палламан хулӑм сасӑ илтӗнчӗ:

— Ну, спасибо, старший лейтенант! Пит лайӑх ҫапрӑн… ырлатӑп… ҫӑлтӑн мана. Чӑнах! Эпӗ ӑна ҫӗре ҫитичченех ӑсатрӑм та, вӑл мӗнле тӑрӑннине куртӑм… Ну, спасибо, аллуна чӑмӑртатӑп. Малашне те ҫавӑн пек ту!

Мересьев трубкӑна хучӗ. Паян нумай тӳссе ирттернисене пула ҫав тери ывӑнса ҫитнипе, вӑл ура ҫинче аран тытӑнса тӑчӗ. Халӗ вӑл «каюра хулине», хӑйсен ҫӗрпӳртне хӑвӑртрах ҫитесси, протезсене хывса пӑрахса койка ҫине тӑсӑлса выртасси ҫинчен ҫеҫ шухӑшларӗ. Телефон умӗнче ура ҫинчен ура ҫине пускаласа тӑнӑ хыҫҫӑн, вӑл вӑраххӑн кӑна алӑк патнелле утрӗ.

— Ӑҫта каятӑр? — ыйтрӗ полк командирӗ ӑна пӳлсе тӑратса; вӑл Мересьев аллине тытрӗ те, ӑна хӑйӗн пӗчӗк те типӗ аллипе хыттӑн, ыраттармаллах чӑмӑртарӗ. — Ну, мӗн калас сире? Маттур! Манӑн ҫакӑн пек ҫынсем пулнӑшӑн савӑнса мӑнкӑмӑлланатӑп… Ну, тата мӗн? Спасибо… Тата сирӗн тус, Петров, начар-им? Ыттисем те… Эх! Кун пек халӑхпа ҫӗнтеретпӗрех!

Вӑл Мересьев аллине тата тепӗр хут ыраттармаллах чӑмӑртарӗ.

Хӑйӗн ҫӗрпӳртне ҫӗрле тин пырса кӗрсен, Мересьев ҫывӑрса каяймарӗ. Вӑл минтерӗ пӗр енчен тепӗр енне ҫавӑрса хучӗ, пин таран, унтан каялла шутларӗ, хушамачӗсем «А» саспаллипе пуҫлакан хӑй палланӑ пур ҫынсене, унтан «Б» саспаллипе пуҫланакансене аса илсе выртрӗ, йӑсӑрланакан лампа ҫути ҫине куҫ илмесӗр пӑхрӗ, анчах харпӑр хӑйне ҫывратса ямалли ҫӗр хут тӗрӗсленнӗ меслетсем паян пулӑшмарӗҫ.

Алексей куҫӗсене хупсанах, ун умӗнче пӗрин хыҫҫӑн тепри — пӗрисем уҫӑмлӑрах, теприсем тӗтреллӗрех — палланӑ сӑнсем мӗлтлетме тытӑнчӗҫ: Михайло мучи хӑйӗн кӗмӗл тӗслӗ ҫӳҫӗсем айӗн ун ҫине пӑшӑрханса пӑхрӗ; Андрей Дегтяренко кӑмӑллӑн пӑхса, куҫӗсене час-час мӑчлаттарса тӑчӗ; такама хӑтӑрса, Василий Васильевич хӑйӗн кӑвакарма пуҫланӑ ҫӳҫӗсене силлентерчӗ; ватӑ снайпер, питне пӗркелентерсе, ӑшӑ кӑмӑлпа кулчӗ; шурӑ минтер ҫинчен Алексей ҫине хӑйӗн ӑслӑ, витӗр куракан, кӑшт тӑрӑхларах кулакан, пурне те ӑнланакан куҫӗсемпе пӑхса Воробьев комиссарӑн сарӑрах сӑнӗ курӑнса выртрӗ; ҫил ҫинче Зиночкӑн ҫулӑм пек ҫӳҫӗсем варкӑшрӗҫ; пӗчӗк вашават инструктор Наумов ун майлӑ пулса, ӑна ӑнланса куҫӗсене хӗссе тӑчӗ.

Мӗн чухлӗ ырӑ, туслӑ сӑнсем пӑхса, кулса тӑчӗҫ тӗттӗмлӗхрен, вӗсем темӗн чухлӗ асаилӳ ҫуратрӗҫ, ахаль те тулса ҫитнӗ чӗрене ӑшӑпа тултарчӗҫ! Анчах сасартӑк ҫав тусла сӑнсем хушшинчен Оля сӑнӗ — офицер гимнастёрки тӑхӑннӑ ырханкка яш йӗкӗтӗнни пек ӗшенчӗклӗ те пысӑк куҫлӑ сӑнӗ палӑрса тухса, пурне те хупласа лартрӗ. Алексей ӑна ҫав тери уҫӑмлӑн курчӗ, хӗр чӑнах та ун умнех тухса тӑнӑ пек пулчӗ. Алексей ӑна ҫакӑн пек нихҫан та курманччӗ-ха. Хӗр ытла та уҫӑмлӑн курӑннипе, Алексей пӗр самантлӑха ҫӗкленсех илчӗ.

Мӗн ыйхи пултӑр ӗнтӗ унта! Чӗрине хаваслӑ вӑй тулнине туйса, Алексей хӑй выртакан сак ҫинчен сиксе тӑчӗ, «сталинградкӑна» ҫутса ячӗ, тетрадьрен пӗр листа ҫурса илчӗ, унтан карандаша атӑ тӗпне сӑтӑркаласа шӗвӗртрӗ те ҫырма тытӑнчӗ.

«Тӑванӑмҫӑм! — питӗ хӑвӑрт та чӑр-чар, вӗҫекен шухӑшне аран ҫырса пыма ӗлкӗрчӗ вӑл.  — Паян эпӗ виҫӗ нимӗҫе ҫапса антартӑм. Анчах ӗҫ ун ҫинче мар-ха. Манӑн хӑш-пӗр юлташсем халӗ кашни кун тенӗ пекех ҫавӑн пек тӑваҫҫӗ. Эпӗ кун пирки сан умӑнта мухтанмӑттӑм… Тӑванӑмҫӑм, инҫетри чунӑмҫӑм, савниҫӗм! Паян эпӗ вунсакӑр уйӑх каялла хампа мӗн пулни ҫинчен, санран ку таранччен пытарса пурӑнни ҫинчен (уншӑн эпӗ ӳкӗнетӗп, питӗ ӳкӗнетӗп) каласа кӑтартасшӑн, ӑна каласа пама паян тивӗҫ пур манӑн. Паян ӗнтӗ пӗтӗмпех каласа пама шут турӑм…»

Алексей шухӑша кайрӗ. Ҫӗрпӳрт ӑшчиккине ҫапнӑ хӑмасем хыҫӗнче, хӑйӑр тӑкса шӑшисем чиклеткелесе чупрӗҫ. Ҫӗрпӳртӗн уҫӑ алӑкӗнчен, хурӑнсемпе чечекленекен курӑксен нӳрӗ шӑршипе пӗрле, шӑпчӑксем каҫса кайсах юрлани илтӗнчӗ. Таҫта инҫетре те мар, ҫырма леш енче, офицерсен столовӑйӗн палаткисем патӗнче пулас, арҫынпа хӗрарӑм сасси пӗр-пӗринпе килӗштерсе «Рябина» юррине юрларӗҫ. Каҫхи шӑплӑхра юрӑ уйрӑмӑнах ҫепӗҫҫӗн илтӗнчӗ, чӗрере савӑнӑҫлӑ хурлӑх — пулассине кӗтнин кичемлӗхне, шанчӑк кичемлӗхне ҫуратрӗ.

Тупӑсем инҫетре кӗрлени халӗ тӑруках инҫетри тылра тӑрса юлнӑ аэродрома аран кӑна илтӗнчӗ, вӑл ҫав юрӑ кӗввине те, шӑпчӑксен юррине те, каҫхи вӑрман хуллен, ыйхӑ витӗр ҫемҫен кӑшӑлтатнине те хупласа лартмарӗ.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех