Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: 1 сыпӑк

Пай: Чӑн-чӑн этем ҫинчен ҫырнӑ повесть –> Тӑваттӑмӗш пайӗ

Автор: Леонид Агаков, Александр Артемьев

Ҫӑлкуҫ: Борис Полевой. Чӑн-чӑн этем ҫинчен ҫырнӑ повесть. Леонид Агаковпа Александр Артемьев куҫарнӑ. Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1950

Хушнӑ: 2019.08.16 22:23

Пуплевӗш: 192; Сӑмах: 2533

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Ҫар

1943 ҫулта, ҫуллахи пӗр шӑрӑх кун, Хӗрлӗ Ҫарӑн наступлени туса пыракан дивизийӗсен обозӗсем такӑрлатнӑ ҫул тӑрӑх, тӗрлӗрен ҫумкурӑкӗсемпе хупланнӑ уй урлӑ тӳрӗрен тӳрӗ, шӑтӑк-путӑксем ҫинче сиккелесе, шултӑркаса кайнӑ кузовӗпе хӑлтӑртатса, фронт еннелле кивӗ грузовик ыткӑнса пынӑ. Унӑн ҫӗмӗрӗлсе пӗтнӗ, тусанпа витӗннӗ борчӗсем ҫинчи шурӑ йӗрсене тата «Полевая почта» тесе ҫырнине те аран уйӑрса илме май пулнӑ. Грузовик хыҫҫӑн темӗн тӑршшӗ кӑвак хӳре — ҫӑра тусан тӑсӑлса пынӑ, вӑл нумай километр хушши тытӑнса тӑрса, пӗр ҫилсӗр пӑчӑ сывлӑшра ерипен кӑна сирӗлнӗ.

Ҫыру миххисем тултарнӑ кузовра, ҫӗнӗ хаҫатсен ҫыххисем ҫинче, ытти пур япаласемпе пӗрлех сулӑнкаласа, ҫуллахи гимнастёрка тата кӑвак кӑшӑллӑ картуз тӑхӑннӑ икӗ ҫар ҫынни ларса пынӑ. Вӗсенчен пӗри, ҫамрӑкраххи, пӗртте лутӑрканман ҫӗнӗ погонсем тӑхӑннӑскер, авиацири старший сержант пулнӑ. Вӑл, ҫинҫешке те яштам пӳллӗскер, сарӑ ҫӳҫлӗ, хӗрӗнни пек чечен сӑн-питлӗ йӗкӗт пулнӑ, унӑн шурӑ ӳчӗ витӗр юн курӑнса тӑнӑ пекех туйӑннӑ. Сӑнран пӑхсан, вӑл пӗр вунтӑхӑр ҫулхи ҫамрӑк пулнӑ. Хӑй вӑл, чунтан хура-шур курса тӳснӗ салтак пек пулма тӑрӑшса, шӑл витӗр суркаланӑ, кӑштах хӑйӑлтатакан сассипе вӑрҫкаласа илнӗ, пӳрне хулӑмӗш чикаркӑсем чӗркенӗ. Анчах пур япаласем ҫине те лӑпкӑн пӑхма тӑрӑшнӑ пулин те, фронта ку ҫамрӑк пӗрремӗш хут килни, ҫавӑнпа та хӑй питӗ хумханни палӑрнӑ. Таврари пур япаласем те — ҫул хӗрринчех кӗпҫипе ҫӗр ӑшнелле тӑрӑнса выртакан ҫӗмрӗк тупӑ та, башни таранах армутипе мӑян ӑшне путса ларнӑ совет танкӗ те, авиабомба тӳррӗн лекнипе арканнӑ нимӗҫ танкӗ те, курӑк шӑтма пуҫланӑ снаряд воронки те, сапёрсем ҫӗнӗ кӗпер патӗнче ҫӗр айӗнчен кӑларса ҫул хӗррипе купаласа тухнӑ противатанковӑй минӑсем те, инҫетре, курӑк хушшинче курӑнакан нимӗҫ салтакӗсен масарӗ ҫинчи хурӑн хӗрессем те (ку ӗнтӗ кунта кӗрлесе иртнӗ хаяр ҫапӑҫусен паллисем пулнӑ, ун пек паллӑсене хӑнӑхнӑ фронтовик куҫӗ вӗсене асӑрхамасӑрах иртсе кайнӑ) — ҫаксем пурте ҫамрӑк йӗкӗте тӗлӗнтернӗ, пит те интереслӗ курӑнусем пек туйӑннӑ.

Унӑн юлташӗ, старший лейтенант, пачах та ун пек пулман, вӑл опытлӑ фронтовик пулни палӑрнӑ. Малтан пӑхсан, ӑна 23–24 ҫултан ытла пама май килмен. Анчах та унӑн хӗвелпе, ҫилпе пиҫсе ларнӑ сӑнӗ ҫине, куҫ хӗррисем ҫумӗнчи, ҫамки ҫинчи, тутисем хӗрринчи ҫип пек ҫинҫе пӗрмеленчӗк йӗрӗсем ҫине, унӑн хура, ялан шухӑша кайнӑ пек курӑнакан ӗшенчӗкрех куҫӗсем ҫине тинкерсе пӑхсан, ӑна тата тепӗр вунӑ ҫул хушса пама пулнӑ. Йӗри-тавралла вӑл пӗр пеккӗн, тӗлӗнмесӗр пӑхса пынӑ. Ӑна унта та кунта выртакан тутӑхса ларнӑ арканчӑк ҫар техники те, грузовик халь ҫеҫ кӗмсӗртетсе иртнӗ чух курнӑ тӗппипех ҫунса кайнӑ ял та, совет самолёчӗн ванчӑкӗсем те — лучӑрканса пӗтнӗ кӑвак алюминин пӗчӗк купи, кӑшт аяккарах выртакан мотор пайӗ, хӗрлӗ ҫӑлтӑрлӑ тата номерлӗ хӳре татӑкӗ те — тӗлӗнтермен, анчах ҫамрӑк йӗкӗт вӗсене курсан хӗрелсе, хумханса кайрӗ.

Хӑйне ларса пыма хаҫат ҫыххинчен канлӗ кресло пекки туса, офицер хӑй янахне темле йывӑр та хура тӗслӗ, ҫиелтен ылтӑн монограммӑсем ҫыпӑҫтарса илемлетнӗ тӗлӗнмелле туя ҫине хурса, тӗлӗрсе пычӗ: сайра-хутра, вӑраннӑ пек пулса, йӗри-тавралла телейлӗ сӑнпа ҫаврӑнса пӑхса, вӗри те тутлӑ шӑршӑллӑ сывлӑша пӗтӗм кӑкрипе шалалла туртса пычӗ. Акӑ вӑл ҫултан нумай аякра, сарӑхса ларнӑ ҫумкурӑкӗпе витӗннӗ уй ҫинче, кӑшт ҫеҫ курӑнакан икӗ хура пӑнчӑна асӑрхарӗ. Вӗсем ҫине лайӑхрах пӑхса илсен, ҫав пӑнчӑсем — самолётсем пулнине тата вӗсем сывлӑшра пӗр-пӗрине хӑваланӑ пек ярӑнса ҫӳренине уйӑрса илсен, вӑл сасартӑк шухӑланса кайрӗ, унӑн куҫӗсем ялкӑшма тытӑнчӗҫ, курпунтарах сӑмсин ҫунаттисем сиккелесе илчӗҫ, вара ҫав кӑшт ҫеҫ курӑнакан пӑнчӑсем ҫинчен куҫӗсене илмесӗр, вӑл ывӑҫ тупанӗпе кабинӑран шаккарӗ:

— Сывлӑш! Аяккалла пӑрӑн!

Хӑй ҫавӑнтах ури ҫине тӑчӗ те, таврари вырӑнсене опытлӑ куҫӗсемпе пӑхса илсе, шофера ҫывӑхри юханшыв хӗрринчи тӗрлӗ курӑксемпе витӗннӗ лапама тӗллесе кӑтартрӗ.

Ҫамрӑк йӗкӗт тӑрӑхланӑ пек кулса илчӗ. Самолётсем инҫетре, никама та сиен тумалла мар пек чӑмкаласа ҫӳренӗ: кичем пушӑ хирсем хушшинче тусанлӑ вӑрӑм йӗр туса хӑварнӑ грузовикпа вӗсен нимӗнле ӗҫ те ҫук пек туйӑннӑ. Анчах та йӗкӗт офицера хирӗҫ мӗн те пулин калама ӗлкӗриччен, шофер ҫул ҫинчен пӑрӑнчӗ те, машина, кузовӗпе хӑлтӑртатса, лапамалла ыткӑнчӗ.

Старший лейтенант ҫавӑнтах кузов ҫинчен анчӗ те, курӑк ҫине ларса, ҫул ҫинелле тинкерсе пӑхма тытӑнчӗ.

— Ну, мӗн эсир, чӑнах… — калама пуҫларӗ ҫамрӑк йӗкӗт, ун ҫине кулнӑ пекрех пӑхса.

Ҫав вӑхӑтрах лешӗ курӑк ҫине выртса хаяррӑн кӑшкӑрчӗ:

— Вырт!

Унччен те пулмарӗ, моторсем калама ҫук вӑйлан ӗҫлени илтӗнчӗ те, темӗн пысӑкӑш икӗ мӗлке, сывлӑша чӗтрентерсе, тӗлӗнмелле шатӑртатса вӗсен пуҫӗсем ҫинченех иртсе кайрӗҫ. Ҫамрӑк йӗкӗте ку ытлах хӑрушӑ пек туйӑнмарӗ: ахаль самолётсем кӑна, хамӑрӑн пулмалла, тесе шухӑшларӗ вӑл. Анчах унталла-кунталла пӑхса илчӗ те, сасартӑк ҫул ҫинче хӑяккӑн выртакан, тӗрлӗ пайӗсене тахҫанах кӑларса илсе пӗтернӗ грузовик йӑсӑрланса, хӑвӑрт ҫунма тытӑннине курчӗ…

— Кур, вут тивретекеннисемпе хӑналаҫҫӗ! — йӳҫҫӗн кулса илчӗ шофер, снарядпа персе шӑтарнипе ҫунма тытӑннӑ машина ҫине пӑхса. — Машинӑсене тытма тухнӑ.

— Ухатниксем, — терӗ старший лейтенант лӑпкӑн, курӑк ҫине канлӗн тӑсӑлса выртса. — Кӗтмелле пулать, вӗсем каллех таврӑнса килеҫҫӗ ак. Ҫулсене хыраҫҫӗ. Эсӗ, тусӑм, машинӑна аяккарах кайса тӑрат-ха, ав ҫав пӗчӗк хурӑн айне илсе кайсан та юрать.

Ку сӑмахсене вӑл ҫав тери лӑпкӑн тата ҫав тери ӗненсе, нимӗҫ лётчикӗсем ӑна халь кӑна хӑйсен планӗсем ҫинчен пӗлтернӗ пек каларӗ. Машина ҫинче, вӗсемсӗр пуҫне, тепӗр хӗр — ҫарти почтальон пулнӑ. Хӑранипе шуралса кайнӑскер, тусанланнӑ тутисемпе кулнӑ пек туса, сержант лӑпкӑ тӳпе ҫине шикленерех пӑхса илчӗ. Унта, хӗвел ҫуттинче йӑлтӑртатса, ҫуллахи ҫӑмӑр пӗлӗчӗсем ярӑнса иртнӗ. Шӑп та ҫавӑнпа ӗнтӗ старший сержант, хӑй питех те нимӗнле мар пулса кайнӑ пулин те, юриех паттӑрланса:

— Кайсан авантарах пулатчӗ, вӑхӑта мӗн тума сая ярас? Кама ҫакмалла тунӑ, вӑл шыва путса вилмест, — терӗ.

Курак тунине лӑпкӑн кӑна ҫырткаласа выртакан старший лейтенант ҫамрӑк ҫине кӑштах кулакан хура куҫӗсемпе пӑхса илчӗ.

— Акӑ мӗн, тусӑм: кая юличчен, ку ухмахла пословицӑна манса кай эсӗ. Вырӑссен пословици мар вӑл. Тата акӑ мӗн, юлташ старший сержант; фронтра аслисене итлес пулать. «Вырт», тесе приказ параҫҫӗ пулсан, — выртас пулать.

Вӑл курак ӑшӗнче сӗткенлӗ кӗпҫе тупса татрӗ те, унӑн хуппине чӗрнипе сӗвсе илсе, ӑна нӑтӑртаттарсах ҫиме тытӑнчӗ. Ҫав вӑхӑтра каллех моторсем кӗрлени илтӗнчӗ, паҫӑрхи самолётсемех, ҫул ҫийӗпе аялтанах, пӗр ҫунат ҫинчен тепӗр ҫунат ҫинелле сулкаланса, ыткӑнса иртсе кайрӗҫ. Ҫав тери ҫывӑхран иртнипе вӗсен ҫунаттисене сарӑ-кӗрен сӑрпа сӑрлани те, вӗсем ҫинчи хура-шурӑ хӗрессем те, чи ҫывӑххин фюзеляжӗ ҫине ӳкернӗ пика тузӗ те курӑнса юлчӗ. Старший лейтенант, васкамасӑр, тата темиҫе кӗпҫе татса илчӗ, унтан сехечӗ ҫине пӑхрӗ те шофера команда пачӗ:

— Кайрӑмӑр! Халь кайма юрать ӗнтӗ. Хытӑрах хӑвала, тусӑм, ку вырӑнтан аяккарах кайма ӗлкӗрес пулать.

Шофер сиренӑна кӑшкӑртрӗ те, лутрарах хӗр-почтальон чупса тухрӗ. Вӑл ҫеҫкесем ҫинче ҫакӑнса тӑракан темиҫе ҫӗр ҫырли илсе пырса, вӗсене старший лейтенанта тӑсса пачӗ.

— Пиҫме те пуҫланӑ ӗнтӗ… Ҫулла, пулнине те сиссе юлаймарӑмӑр, — терӗ старший лейтенант. Вӑл ҫырласене шӑршларӗ те, вӗсене гимнастёрка кӗсйин тӳме шӑтӑкне чечексем пек чиксе хучӗ.

— Халь вӗсем тек вӗҫсе килес ҫуккине, кайма юранине ӑҫтан пӗлетӗр эсир? — ыйтрӗ ҫамрӑк йӗкӗт старший лейтенантран. Ку вӑхӑтра старший лейтенант, грузовик шӑтӑк-путӑксем ҫинче сиккеленӗ май сулкаланса, каллех калаҫма чарӑннӑччӗ.

— Ӑна пӗлме йывӑр мар… Кусем — «мессерсем» вӗсем, — «Ме–109». Вӗсен горючи запасӗ хӗрӗх пилӗк минутлӑх пулать, халӗ вӗсем ӑна вӗҫсе пӗтерчӗҫ те ҫӗнӗрен тултарма кайрӗҫ.

Ҫакна старший лейтенант питӗ лӑпкӑн, ҫынсем ҫакнашкал ӑнланма ҫӑмӑл япаласене те пӗлменнинчен тӗлӗннӗ пек ӑнлантарса пачӗ. Ҫамрӑк йӗкӗт вара тинкерсех сывлӑша сӑнаса пыма тытӑнчӗ. Унӑн вӗҫсе килекен «мессерсене» никамран малтан асӑрхасси килчӗ. Анчах сывлӑш тап-тасах пулчӗ. Сывлӑш вӑл кун тӗрлӗ курӑксен шӑршипе, тусан тата вӗриленсе кайнӑ ҫӗр шӑршипе тулнӑ пулнӑ, курӑк айӗнче каҫса кайсах шӑрчӑксем чӗриклетнӗ, таҫта тӳпере, ҫумкурӑкӗ пусса илнӗ хуйхӑллӑ уй ҫинче, ҫӳлте, тӑрисем хӑйсен вӗҫӗмсӗр юррисене шӑрантарнӑ, ҫавӑнпа та йӗкӗт часах нимӗҫ самолёчӗсем ҫинчен те, хӑрушлӑх ҫинчен те манса кайрӗ те, хӑйӗн ҫав тери кӑмӑллӑ та уҫӑ сассипе ҫав кунсенче фронтра пурте юратнӑ юрра, — хӑйӗн ҫӗрпӳртӗнче ларакан ҫар ҫынни инҫетри савнийӗ пирки тунсӑхланине палӑртакан юрра, юрлама тытӑнчӗ.

— «Рябина» юррине пӗлетӗн-и? — сасартӑк пӳлчӗ ӑна юлташӗ.

Ҫамрӑк йӗкӗт пуҫӗпе сулса илчӗ те, ӑна итлесе, авалхи юрра пуҫласа ячӗ. Старший лейтенантӑн ывӑнчӑклӑ, тусанланса пӗтнӗ сӑнӗ салхуланчӗ.

— Тӗрӗс юрламастӑн, старик! Ку вӑл такмак мар вӗт, чӑн-чӑн юрӑ. Ӑна пӗтӗм чӗрепе юрлас пулать! — Вӑл хӑй ҫавӑнтах хуллен, ытлашши кӑшкӑрмасӑр, анчах тӗрӗс сасӑпа юрлама пуҫларӗ.

Машина пӗр минутлӑха чарӑнса тӑчӗ те, кабинӑран хӗр-почтальон сиксе тухрӗ. Вӑл йӑпӑр-япӑрах хыҫалти бортран тытса аллисемпе туртӑнса ҫӗкленчӗ те кузоз ҫинелле кӗрсе ӳкрӗ; кунта ӑна тусӗсен вӑйлӑ аллисем тытса илчӗҫ.

— Эп сирӗн пата килтӗм, — эсир юрланине илтрӗм те…

Грузовик пӗрмай хӑлтӑртатнӑ тата шӑрчӑксем тӑрӑшсах чӗриклетнӗ май, вӗсем виҫҫӗн юрлама тытӑнчӗҫ.

Ҫамрӑк йӗкӗт хаваслансах кайрӗ. Япаласем хумалли михӗрен вӑл тутапа каламалли чылай пысӑк купӑс туртса кӑларчӗ, вара пӗрре ӑна вӗрсе, тепре юрласа, аллисене дирижёр пек сулкаласа, юрра ертсе пычӗ. Вӑйлӑн ӳссе ларнӑ ҫумкурӑкӗсем хушшипе ҫиппе ҫапса тунӑ пек тӳррӗн тӑсӑлса выртакан, ҫынсем ҫӳреме пӑрахнӑ фронт ҫулӗ ҫинче вара, ҫак ҫуллахи шӑрӑхра пиҫсе выртакан уйсем пек, ҫуллахи пӗлӗтри тӑрисен янравӗ пек, ҫӳллӗ те тӗпсӗр пӗлӗт пек кивӗ те вӗсем пекех ҫамрӑк юрӑ кичеммӗн те вӑйлӑн янраса пычӗ.

Вӗсем ҫав тери хӗрсе кайса, пурин ҫинчен те манса кайсах юрларӗҫ, ҫавӑнпа та машина сасартӑк чарӑнсан, вӗсем хаҫат ҫыххисем ҫинчен чутах ывтӑнса каятчӗҫ. Машина ҫул варринче чарӑнчӗ. Юнашарах, канава хӑяккӑн кайса ӳксе, тусанлӑ кустӑрмисене ҫӳлелле тӑратса виҫӗ тонна тиемелли ванчӑк машина выртнӑ. Ҫамрӑк йӗкӗт кӑвакарса кайрӗ. Анчах унӑн юлташӗ хӑвӑрт кӑна борт урлӑ каҫса анчӗ те, тӳннӗ машина патне васкарӗ. Вӑл темле тӗлӗнмелле, ташланӑ пекрех утрӗ. Тепӗр минутран шофер ваннӑ машина кабининчен интендантски служба капитанӗн юнланса пӗтнӗ кӗлеткине туртса кӑларчӗ. Унӑн кантӑка ҫапӑннипе аманса, тӑрмаланса пӗтнӗ сӑн-пичӗ ҫул ҫинчи тусан тӗслӗ пулнӑ. Старший лейтенант унӑн хупӑ куҫ хупаххине аллипе тытса уҫрӗ.

— Ку пӗтнӗ, — терӗ вӑл, картузне хывса. — Унта татах пур-и?

— Пур. Водитель, — ответ пачӗ шофер.

— Ну, мӗн пӑхса тӑратӑр? Пулӑшӑр! — кӑшкӑрчӗ старший лейтенант, ним тума пӗлмесӗр пӗр ури ҫинчен тепӗр ури ҫине пускаласа тӑракан ҫамрӑк йӗкӗте. — Юн курман-им? Хӑнӑхӑр, курма тивет… Акӑ вӗсем, ухатниксем, — вӗсен ӗҫӗ ку.

Водитель чӗрӗ пулнӑ. Вӑл куҫӗсене уҫмасӑрах хуллен йынӑшкаланӑ. Унӑн суранӗсем курӑнман, анчах та машинӑна хӑвӑрт пынӑ ҫӗртех снаряд лексе канавалла ывӑтсан, вӑл кӑкрипе руль ҫине тӑрӑннӑ пулмалла, ҫак самантра кабина ванчӑкӗсем ӑна баранка ҫумне хӗстерсе лартнӑ. Старший лейтенант ӑна кузов ҫине илсе хума хушрӗ. Ун айне вӑл хӑйӗн вӗр-ҫӗнӗ, пӗрре те тӑхӑнман, коленкор татӑкӗпе чӗркесе килнӗ капӑр шинельне сарса хучӗ. Хӑй кузов тӗпне ларчӗ те, аманнӑ ҫын пуҫне хӑйӗн чӗркуҫҫийӗсем ҫине вырнаҫтарчӗ.

— Хӑвала мӗн май ҫитнӗ таран! — команда пачӗ вӑл шофера.

Аманнӑ ҫын пуҫне асӑрханса тытса пырса, вӑл тем ҫинчен аса илсе, ҫемҫен кӑна кулчӗ.

Грузовик пӗр пӗчӗкрех яла ыткӑнса пырса кӗнӗ чух каҫ пулма пуҫланӑ ӗнтӗ. Чухлакан ҫын кунта пысӑках мар авиаци чаҫӗн команднӑй пункчӗ вырнаҫнине тавҫӑрса илме пултарнӑ. Пӳртсем умӗнчи пӗчӗк пахчасенчи тусанланнӑ ҫӗмӗртсемпе ырханкка улмуҫҫисен турачӗсем ҫийӗпе темиҫе провод ҫиппи тӑсӑлнӑ, вӗсем ҫӑл тарасисемпе тӗкме карти шалчисенчен явӑнкаласа тӑнӑ. Пӳртсем ҫумӗнче, ахаль чух хресчен ураписем, плугӗсемпе сӳрисем тӑнӑ лупассем айӗнче халь лутӑрканнӑ «эмочкӑсемпе» вездеходсем курӑннӑ. Унта та кунта, пӗчӗк чӳречесен тӗксӗм кантӑкӗсем хыҫӗнчен, кӑвак кӑшӑллӑ картуз тӑхӑннӑ ҫар ҫыннисем курӑннӑ, ҫырмалли машинкӑсем шӑлтӑртатнӑ; пӗр ҫуртра, пур проводсем те пухӑнса кӗнӗ ҫӗрте, телеграф аппарачӗ пӗр пеккӗн шаккаса тӑни илтӗннӗ.

Ку ял, пур пысӑк ҫул-йӗртен те аякра лараканскер тата халь ҫумкурӑкӗ пуснӑ пушӑ та кичемлӗ вырӑнта упранса юлнӑскер, нимӗҫсем киличчен ҫынсем кунта питӗ лайӑх пурӑннине кӑтартнӑ. Сарӑрах шыв хупаххисемпе витӗннӗ пӗчӗк пӗвере те шыв туллиех пулнӑ. Ватӑ та ҫӑра туратлӑ ҫӳҫе йывӑҫҫисен хӳттинче вӑл сивӗрех лапкӑм пек йӑлтӑртатса тӑнӑ; шыв хупаххисем хушшипе ҫул уҫса, хӑйсем ҫине шыв сирпӗте-сирпӗте ҫӑвӑнса, унта хӗрле сӑмсаллӑ шап-шурӑ икӗ хур ярӑнса ҫӳренӗ.

Аманнӑ ҫынна хӗрлӗ хӗрес флагӗ ҫакӑнса тӑракан пӳрте парса хӑварчӗҫ. Унтан грузовик ял тӑрӑх чупса тухрӗ те ялти шкулӑн типтерлӗ ҫурчӗ умӗнче чарӑнса тӑчӗ. Ванчӑк кантӑклӑ чӳрече тӗлӗнче пуҫтарӑнса пӗрлешнӗ йышлӑ проводсем тӑрӑх тата ҫенӗкре мӑйӗнчен автомат ҫакнӑ салтак тӑнине шута илсен, кунта штаб вырнаҫнине пӗлме пулнӑ.

— Полк командирӗ патне, — терӗ старший лейтенанг уҫӑ чӳрече умӗнче «Красноармеец» журналта кроссворд тупкӑчине шыраса ларакан дежурнӑя.

Хыҫалтан утса пыракан ҫамрӑк йӗкӗт штаба кӗрес умӗн старший лейтенант хӑйӗн гимнастёркине аркинчен туртса тӳрлетнине, пуҫ пӳрнисене пиҫиххи хушшине чиксе ӑна каялла туртнине, ҫухави тӳмисене тӳрлетнине асӑрхарӗ те, хӑй те ҫавӑн пекех турӗ. Халӗ вӑл пур енчен те ҫак калаҫма юратман, хӑйне кӑмӑла кайнӑ юлташӗ пек пулма тӑрӑшрӗ.

— Полковник ерҫмест, — ответ пачӗ дежурнӑй.

— Сывлӑшри Арми штабӗн кадрсен пайӗнчен васкавлӑ пакетпа килнӗ, тесе пӗлтерӗр, — терӗ лейтенант.

— Кӑштах тӑхтӑр: ун патӗнче халь сывлӑшри разведка экипажӗ доклад тӑвать. Кансӗрлеме хушмарӗ. Ав, пӳрт умӗнчи сада кайса ларӑр пӑртак, — терӗ унпа калаҫаканӗ.

Дежурнӑй каллех кроссворд задачисене тума тытӑнчӗ; килнӗ ҫынсем сада тухса, йӗри-тавра тӑрӑшсах кирпӗчсемпе купаласа ҫавӑрнӑ, анчах халь курӑкпа хупланнӑ клумба умӗнчи кивӗ сак ҫине ларчӗҫ. Вӑрҫӑччен кунта ҫакӑн пекех лӑпкӑ каҫсенче, кун каҫа ӗҫленӗ хыҫҫӑн, пӗр-пӗр ватӑ учительница канса ларнӑ пулӗ ӗнтӗ. Яр уҫӑ чӳречесенчен икӗ сасӑ илтӗнсе тӑчӗ. Пӗри, хӑйӑлтатаканни, пит те пӑлхавлӑн каласа пӗлтерчӗ:

— Ак ҫак тата ак ҫак ҫулсем тӑрӑх, Большое Горохово ялӗпе Красновоздвиженски масарӗ патнелле таттисӗрех грузовиксен колоннисем пыраҫҫӗ, — пурте пӗр еннелле, фронталла кайни палӑрать. Ак ҫакӑнта, масар патӗнче, лапамра, грузовиксем е танксем… Пысӑк часть пухӑннӑ, тесе шутлатӑп.

— Мӗншӗн ун пек шутлатӑн? — пӳлчӗ ӑна тенор сасӑ.

— Вӗҫме чарас шутпа питӗ вӑйлӑн переҫҫӗ. Аран хӑтӑлкаласа тухрӑмӑр. Ӗнер кунта нимӗн те ҫукчӗ, темле кухньӑсем йӑсӑрланатчӗҫ кӑна. Эпӗ пӳрт тӑррисем ҫийӗпех вӗҫсе иртрӗм, хӑратмалла перкелесе те илтӗм кӑштах. Анчах паян каламалли те ҫук! Ҫав тери переҫҫӗ! Паллах, фронталла туртӑнаҫҫӗ.

— «Зет» квадратра мӗнле тата?

— Кунта та малалла куҫса пыраканнисем пур, анчах леш вырӑнти пекех мар, лӑпкӑрах. Ак ҫакӑнта, вӑрман патӗнче, танксен пысӑк колонни маршра пырать. Пӗр ҫӗр машина пулать пулӗ. Эшелонӑн-эшелонӑн пӗр пилӗк километра тӑсӑлнӑ; кӑнтӑр кунӗнчех, маскировка тумасӑрах пыраҫҫӗ. Тен, юри улталама хӑтланаҫҫӗ пулӗ… Ак ҫакӑнта, ҫакӑнта тата леререхре артиллери пуррине палӑртрӑмӑр, вӑл малти лини патӗнчех. Тата боеприпас склачӗсем пур. Вӗсене вутӑсем хушшинче палӑрмалла мар туса хунӑ. Ӗнер вӗсем ҫукчӗ… Пысӑк складсем.

— Пӗтрӗ-и?

— Точно так, юлташ полковник! Рапорт ҫырма хушатӑр-и?

— Мӗн рапорчӗ пултӑр унта? Халех армине каймалла! Чухлатӑр-и, мӗне пӗлтерет ку?.. Эй, дежурнӑй! Ман машинӑна чӗнӗр. Капитана Сывлӑшри Арми штабне ӑсатӑр.

Полк командирӗн кабинечӗ пысӑк класра вырнаҫнӑ. Ҫара, пӗрене стеналлӑ пӳлӗмре пӗтӗмпе те пӗр сӗтел кӑна тӑнӑ, ун ҫинче телефонсен сӑран футлярӗсем, картӑллӑ пысӑк авиаци планшечӗ тата хӗрлӗ карандаш выртнӑ. Полковник вӑрт-варт ҫаврӑнкалакан пӗчӗк те ҫивӗч ҫын, аллисене ҫурӑм хыҫне тытса, пӳлӗм тӑрӑх стенасем ҫуммипе калле-малле хӑвӑрт утса ҫӳрет. Хӑйӗн шухӑшӗсем ӑшне путнӑскер, вӑл йӑрӑст тӑсӑлса тӑракан лётчиксем ҫумӗпе икӗ хутчен вӑркӑнса иртсе кайрӗ, унтан вӗсен тӗлӗнче тӑп! чарӑнса тӑчӗ те, пуҫне ҫӗклесе ыйтуллӑн пӑхрӗ.

— Старший лейтенант Алексей Мересьев! — хӑй ҫинчен пӗлтерчӗ хурарах офицер, атӑ кӗлисене шаклаттарса, йӑрстах тӑсӑлса тӑрса. — Сирӗн распоряженине килтӗм.

— Старший сержант Александр Петров! — рапортларӗ ҫамрӑк йӗкӗт, Мересьевран та тӳрӗрех тӑсӑлса, салтак аттисемпе урайне тата хытӑрах шаклаттарса илсе.

— Полк командирӗ, полковник Иванов! — мӑкӑртатса илчӗ хуҫа. — Пакет?

Мересьев планшетӗнчен вӑшт кӑна пакет туртса кӑларчӗ те полковника тӑсса пачӗ. Лешӗ хутсене хӑвӑрт вуласа тухса, ҫӗнӗрен килнӗ ҫынсене куҫӗсемпе виҫсе илчӗ.

— Аван, вӑхӑтра ҫитрӗр. Анчах мӗншӗн-ха вӗсем сахал ярса панӑ? — Унтан полковник темскер аса илчӗ те, самантлӑха унӑн сӑнӗ ҫинче вӑл тӗлӗнни палӑрчӗ. — Каҫарӑр, эсир-и-ха вӑл Мересьев? Мана сирӗн пирки Сывлӑшри Арми штабӗн начальникӗ телефонпа каларӗ. Вӑл мана сирӗн пирки асӑрхаттарчӗ…

— Вӑл нимех те пӗлтермест, полковник юлташ, — пит майлӑнах та мар пӳлчӗ ӑна Алексей. — Службӑна йышӑнма ирӗк парӑр?

Полковник старший лейтенант ҫине тӗлӗнерех пӑхрӗ те, ӑна кӑмӑлласа, пуҫӗпе сулса илчӗ:

— Тӗрӗс. Дежурнӑй, илсе кайӑр вӗсене штаб начальникӗ патне, ман ятпа вӗсене апат ҫитерме, ҫӗр каҫмалӑх вырнаҫтарма хушӑр. Приказ парса, вӗсене гварди капитанӗ Чеслов эскадрильине ямалла туччӑр. Кайӑр!

Петрова полк командирӗ ытла хыпаланчӑк ҫын пек туйӑнчӗ. Анчах Мересьева вӑл кӑмӑла кайрӗ. Алексей ҫакӑн пек васкакан, пур япаласене те хӑвӑрт тавҫӑрса илекен, тӳррӗн шухӑшласа, ыйтӑва ҫирӗппӗн татса пама пултаракан ҫынсене юратнӑ. Вӗсем садра кӗтсе ларнӑ чух илтнӗ сывлӑшри разведчик доклачӗ халӗ унӑн пуҫӗнчен тухма пӗлмерӗ. Ҫар ҫынни ӑнланмалла пулнӑ паллӑсем тӑрӑх: хӑйсем арми штабӗнчен «сасӑлас» меслетпе, машина ҫинчен машина ҫине куҫса ларса килнӗ ҫулсем тулса ларнинчен, ҫӗрле ҫул ҫинче часовойсем тӗллӗн маскировка тума хушнинчен, маскировкӑна пӑсакансене машина кустӑрми шинисенчен перессипе хӑратнинчен, фронт ҫулӗсенчен аякра тӑракан ращасенче танксем, грузовиксем, артиллери пухӑннипе шавлӑ та тӑвӑр пулнинчен тата уйри пушӑ ҫул ҫинче вӗсене паян нимӗҫсен «ухатникӗсем» атакӑлани тӑрӑх та — Мересьев фронтра лӑпкӑ вӑхӑт иртнине, шӑп ҫак вырӑнсенче нимӗҫсем пирӗн ҫине вӑйлӑн тапӑнма шут тытнине, ҫав тапӑну часах пулмаллине, анчах Хӗрлӗ Ҫар командованийӗ ун ҫинчен пӗлнине, тӑшмана тивӗҫлӗ ответ пама хатӗрленсе ҫитнине ӑнланчӗ.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех