Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: 10 сыпӑк

Пай: Чӑн-чӑн этем ҫинчен ҫырнӑ повесть –> Виҫҫӗмӗш пайӗ

Автор: Леонид Агаков, Александр Артемьев

Ҫӑлкуҫ: Борис Полевой. Чӑн-чӑн этем ҫинчен ҫырнӑ повесть. Леонид Агаковпа Александр Артемьев куҫарнӑ. Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1950

Хушнӑ: 2019.08.16 20:04

Пуплевӗш: 176; Сӑмах: 2246

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Ҫар

Хӗл юлашкине тата ҫуркунне пуҫламӑшне Алексей переподготовка шкулӗнче ирттерчӗ. Ку вӑл ҫар лётчикӗсене хатӗрлекен кивӗ стационарлӑ училище пулнӑ. Унӑн хӑйӗн питӗ лайӑх аэродромӗ, ҫав тери паха общежити, пуян клуб пулнӑ, клуб сцени ҫинче хӑш чух Мускаври театрсен гастрольлӗ трупписем пырса спектакльсем лартнӑ. Халӗ ҫак шкулта та халӑх туллиех пулнӑ, анчах кунта вӑрҫӑчченхи йӗркесене ҫирӗп тытса пынӑ, форма тирпейлӗхне те хытӑ сӑнаса пыма тӳр килнӗ, мӗншӗн тесен тасатман атӑшӑн, реглан ҫинче тӳме пулманшӑн е вӗҫме кайнӑ чух илсе каймалли планшета тепӗр чух, васкаса, пиҫиххи ҫийӗн ҫакса янӑшӑн, комендант приказӗ тӑрӑх, икшер сехет хушши строевой подготовка вӗренӗвне янӑ.

Лётчиксен пысӑк ушкӑнӗ (Алексей Мересьев та ҫав ушкӑнра тӑнӑ) ун чух ҫӗнӗ пулнӑ «Ла–5» текен совет истребителӗ ҫинче вӗҫме вӗреннӗ. Хатӗрленӳ тӗплӗн пулса пынӑ: курсантсем мотора, материальнӑй чаҫе, техникӑна вӗреннӗ. Лекцисене итленӗ май, Алексей совет авиацийӗ вӑл ҫар тулашӗнче пулнӑ кӗске вӑхӑтрах ҫав тери нумай мала кайнинчен тӗлӗнчӗ. Вӑрҫӑ пуҫламӑшӗнче хаюллӑ ҫӗнӗлӗх пек туйӑннӑ япаласем халӗ нимӗнпе тӳрлетмелле мар кивелсе юлнӑ. Ҫӳлти ҫапӑҫусем валли тунӑ ҫивӗч «ласточкӑсемпе» йывӑр «мигсене» пӑрахӑҫа каларнӑ. Вӗсем вырӑнне совет завочӗсем вӑрҫӑ вӑхӑтӗнче юмахри пек хӑвӑрт ҫӗнӗрен ҫӗнӗ самолётсем туса кӑларма вӗреннӗ. Вӗсем «яксен» чи юлашки чаплӑ моделӗсене, ӗҫе кӗме пуҫланӑ «Ла–5» истребительсене, икӗ вырӑнлӑ «илсене» — вӗҫекен танксене, ҫӗр ҫумӗпе вӗҫсе пырса тӑшман пуҫӗ ҫине бомбӑсем те, пульӑсем те, реактивлӑ снарядсем те тӑкакан, нимӗҫ ҫарӗнче «шварце тод» — «хура вилӗм» тесе ят панӑ самолётсене туса кӑларнӑ. Кӗрешекен халӑхӑн генийӗ ҫуратнӑ ҫӗнӗ техника сывлӑшри ҫапӑҫӑва ҫав тери кӑткӑслантарнӑ, лётчикшӗн халӗ хӑйӗн машинне пӗлни кӑна, хӑюллӑ пулни кӑна ҫителӗксӗр пулнӑ, унӑн халӗ ҫапӑҫу хирӗ ҫинче мӗн тумаллине хӑвӑрт чухласа илмелле, сывлӑшри ҫапӑҫӑва хӑй шут тунипех, команда парасса кӗтсе тӑмасӑрах пайӑн-пайӑн татма пӗлмелле пулнӑ.

Ку ҫав тери интереслӗ пулнӑ. Анчах фронтра ҫав тери хаяр, пӗрре чарӑнма пӗлмен наступлениллӗ ҫапӑҫусем пулса пынӑ. Ҫӳлӗ те ҫутӑ класра, лайӑх хура сӗтел хушшинче лекцисем итлесе ларса, Алексей Мересьев фронт пирки, боевой пурнӑҫ пирки тӳсме ҫук тунсӑхланӑ. Вӑл ӗнтӗ ӳт-пӗвӗ ыратнине чӑтӑмлӑн тӳссе ирттерме хӑнӑхнӑ. Вӑл хӑйне тума май ҫук ӗҫсене те тума пултарнӑ. Анчах ҫакӑн пек ирӗксӗр ӗҫсӗр лармалла пулнӑшӑн кӳренессине, тунсӑхланине пӗтерме вӑй-хал ҫитереймен, ҫавӑнпа та тепӗр чухне эрни-эрнипе никампа калаҫмасӑр, ҫиллеслӗн ҫӳрерӗ.

Алексей телейне, майор Стручков та ҫав шкултах вӗреннӗ. Вӗсем пӗр-пӗринпе авалхи туссем пек тӗл пулчӗҫ. Отручков ку шкула Алексейрен пӗр-икӗ эрне каярах пырса кӗнӗ, анчах вӑл шкул пурнӑҫне, вӑрҫӑ вӑхӑтӗнчи пек мар ҫирӗп йӗркесене хӑвӑрт хӑнӑхнӑ та, пуриншӗн те «хамӑр ҫын» пулса тӑнӑ. Вӑл Мересьев кӑмӑлӗ мӗнлине тӳрех ӑнланса илчӗ те, ҫывӑрма выртас умӗн питсем ҫуса ҫывӑрмалли пӳлӗмсене саланнӑ чух, ӑна айӑкӗнчен тӗртрӗ те:

— Ан кулян, каччӑ, пирӗн ӗмӗре вӑрҫӑ ҫитет-ха! Берлина ҫитме ав мӗн чухлӗ утмалла! Ҫапӑҫса тӑранӑпӑр! Пыр таранах тӑранӑпӑр! — терӗ.

Вӗсем пӗр-пӗринпе курман ик-виҫӗ уйӑх хушшинче майор палӑрмаллах пусӑрӑннӑ, ватӑлнӑ. Малтанхи кун, вӗсем пушӑ вӑхӑтра хӑйсем палланӑ ҫынсене аса илсе ларнӑ чух, вӑл Клавдия Михайловна ҫинчен нимӗн те каламарӗ, ӑна аса илтерме пултаракан япаласене юриех те асӑнмарӗ курӑнать. Иккӗмӗш кунӗнче, столовӑйӗнче пӗр сӗтел хушшинче ларнӑ чух, Стручков тӳсеймерӗ, ӑна асӑнчӗ, анчах темшӗн ячӗпе каламарӗ.

— Лешин патне ҫыркалатӑп эпӗ. Ответ парать.

Мересьев хирӗҫ чӗнмерӗ. Пӗрремӗшне пӗр самах калаҫмасӑрах ҫисе ячӗҫ. Унтан тӑруках майор хӑйӗн тарелкине хыттӑн тӗксе, аяккалла сиктерсе лартрӗ, тарелкӑри яшка юлашки те скатерть ҫине сирпӗнчӗ.

— Вӑл ҫаплах хӑйне манма ыйтать, э? Мӗнле кӑмӑла каять сана — манмалла! Мӗн пирки манмалла-ха? Юратмасть. Анчах мана мӗншӗн юратмалла мар? Ну, ку юрӗ ӗнтӗ, ан юраттӑр, ҫын чӗрине вӑйпа кӗрсе лараймастӑн. Ҫапах та, эсӗ хуть шанса пурӑнма та пулин май пар, хӑвӑн пирки тӑрӑшма ирӗк пар! Пӗлетӗп вӗт: начар пурӑнать, аран-аран. Посылка ятӑм ун патне — вӑрҫса тавӑрса пачӗ. Аттестат ярса патӑм — усӑ кур, мана кирлӗ мар, эпӗ пур енчен те казённӑй довольстви илсе тӑратӑп! — терӗм ӗнтӗ, а вӑл тӳсме ҫук шавлама тытӑнчӗ! Эсир мана хисеплеместӗр, эсир мана кӳрентеретӗр, тет!.. Ах, каллех ҫак хура куҫлӑ сарӑ хӗр! — мӗкӗрсе ячӗ те вӑл сасартӑк, ҫиелтен чернослив ҫырлисем хунӑ вир пӑтти тарелкине аяккалла тӗртрӗ.

Шкул поварӗ уйрӑмӑнах ҫакӑн йышши апата пӗҫерме юратнӑ, ҫавӑнпа та ӑна «пудинг» тенисӗр пуҫне, шкулта «хура куҫлӑ сарӑ хӗр» тесе ят панӑ.

Анчах занятисенче майор хавасланчӗ, яланах вашават пулчӗ, ответсене пӗлсе пачӗ. Хӑй юратнӑ ӗҫ унӑн пуҫӗнчен лӑпкӑ та кӑмӑллӑ хӗрарӑм сӑнарне вӑхӑтлӑха кӑларма пултарнӑ. Унӑн чӗрине вӑл ытла та ҫирӗп кӗрсе вырнаҫнӑ пулнӑ ҫав.

Ҫур хӗлтен пуҫласа, Алексейпа Стручков вӗренекен курсри лётчиксен вӗҫмелли практика пуҫланчӗ. Пӗчӗкҫеҫ, кӗске ҫунатлӑ, пӗтӗмпе илсен ҫунатлӑ пулӑ евӗрлӗ «Ла–5» самолёта Алексей унчченех пӗлекен пулса ҫитнӗ ӗнтӗ. Перерывсем вӑхӑтӗнче вӑл час-часах аэродрома кайса, ҫав машинӑсем кӑшт чупса кайсанах пӗлетелле чӑмса хӑпарнине, сывлӑшра, сенкертерех хырӑмӗсене кӑтартса, кутӑн-пуҫӑн ҫаврӑнкаланине пӑхса тӑнӑ.

Вӑл самолёт патне пырса ӑна пур енчен те пӑхнӑ, унӑн ҫунаттине аллипе шӑлкаланӑ, хӑйӗн умӗнче алюминипе перкальтен тунӑ машина мар, капмар та илемле лаша тӑнӑ пек, ӑна айӑкӗнчен лӑпкаса илнӗ. Акӑ, группа старта тухрӗ. Кашниех хӑйӗн пултарулӑхне хӑвӑртрах тӗрӗслесе пӑхасшӑн пулчӗ, ҫавӑнпа та лётчиксем пӗр-пӗринпе шӑппӑн тавлашма та пуҫларӗҫ. Инструктор чӑн малтан Стручкова чӗнчӗ. Майорӑн куҫӗсем тӳрех йӑлкӑшма тытӑнчӗҫ, унтан вӑл хавассӑн кулса илчӗ те, парашют чӗнӗсене ҫыхнӑ чух тата кабина алӑкне хупнӑ вӑхӑтра пӗрмаях темле кӗвӗ юрлакаласа шӑхӑрчӗ.

Унтан мотор хаяррӑн кӗрлеме тытӑнчӗ, самолёт вырӑнтан тапранчӗ, аэродром тӑрӑх юрлӑ тусан ҫӗклесе чупса кайрӗ, — унччен те пулмасть, хайхискер хӗвел ҫутинче ҫунаттисемпе йӑлтӑртатса, пӗлӗтелле вӑркӑнса хӑпарчӗ. Стручков пӗрре аэродром ҫийӗпе вӗҫсе ҫаврӑнса темиҫе хутчен хитре виражсем турӗ, ҫунат урлӑ ҫаврӑнса илчӗ, пур упражненисене те пит те ӑстан туса куҫран ҫухалчӗ, унтан сасартӑк шкул ҫурчӗ хыҫӗнчен ыткӑнса тухса, мотора урнӑ пек кӗрлеттерсе, аэродром ҫийӗпе чи пысӑк хӑвӑртлӑхпа вӗҫсе иртрӗ, — самолёт кустӑрмисемпе аялта кӗтсе тӑракансен картузӗсене кӑшт ҫеҫ перӗнмерӗ. Унтан каллех куҫран ҫухалчӗ, каллех вӗҫсе тухрӗ, юлашкинчен вара мӑнаҫлӑн анса, виҫӗ пӑнчӑ ҫине ларчӗ.

Стручков кабинӑран пӑлханса, савӑнаҫлӑн, лайӑх выляма май килнӗ ача пек хавасланса сиксе тухрӗ.

— Машина мар ку — сӗрме-купӑс, турӑшӑн та сӗрме-купӑс! — шавларӗ вӑл, хӑйне сывлӑшра ытлашши иртӗннӗшӗн ятлама пикеннӗ инструктор сассине хупласа. — Ун ҫинче Чайковский музыкине выляма пулать… туршӑн та! Пурӑнатпӑр, Алёшка! — Вӑл ҫавӑнтах вӑйлӑ аллисемпе Мересьева ыталаса илчӗ.

Машинӗ чӑнах та питӗ аван пулнӑ. Кунпа пурте килӗшрӗҫ. Анчах вӗҫмелли черет Мересьева ҫитсен, хӑйӗн протезӗсене чӗнсемпе управлени педалӗсем ҫумне ҫирӗплетсе лартса сывлӑша ҫӗкленсен, вӑл тӳрех ку лаша уншӑн, урасӑр ҫыншӑн, ытла та ҫивӗч пулнине, унпа питех те асӑрханса пымаллине сисрӗ. Ҫӗртен уйрӑлсан, вӑл машинӑпа тачӑ пӗтӗҫсе ларманнине, машина хӑйӗнчен темле уйрӑм пулнине туйрӗ. Машинӗ чӑнах та питӗ лайӑхскер пулнӑ. Вӑл лётчикӑн кашни хускануне ҫеҫ мар, рульсем ҫинче выртакан алли чӗтренине те сиснӗ, вара ӑна ҫавӑнтах сывлӑшра унталла е кунталла вӗҫнипе палӑртнӑ. Хӑй ҫав тери сисӗмлӗ пулнипе вӑл чӑнах та лайӑх сӗрме-купӑс пулнӑ. Ҫакӑнта вара Алексей, ку машинӑна тытса пынӑ чух, протезсем юрӑхлӑ маррине, вӗсем темле лайӑх пулсан та, вӗсемпе темӗн чухлӗ тренировка тусан та, вӗсем чӑн-чӑн урасем пек пулас ҫуккине ӑнланса илчӗ.

Самолёт сывлӑша ҫав тери хыттӑн шӑтарса пычӗ, управлени рычагӗсен кашни хускануне итлерӗ. Анчах Алексей унран хӑрарӗ. Машинӑна хӑвӑрт ҫавӑрса виражсем тунӑ чух, вӑл хӑй урисем кая юлнине, хусканусем вӑхӑтра пулайманнине курчӗ. Ҫавӑн пек кая юлнӑ пирки сисӗмлӗ машина штопора кӗрсе кайма, вара пӗтӗмпех пӗтме пултарнӑ. Алексей хӑйне тӑлласа лартнӑ лаша пек туйрӗ. Вӑл хӑравҫӑ пулман, вӑл хӑйӗн пурнӑҫ тӑршшипе те чӗтремен, парашютне тӗрӗслемесӗр те вӗҫсе тухса кайнӑ. Анчах халӗ вӑл кирлӗ пек вӗҫейменшӗн хӑйне истребительнӑй авиацирен яланлӑхах кӑларса ямалла тӑвасран, юратнӑ профессипе нихҫан та ӗҫлемелле мар пуласран хӑрарӗ. Вӑл икӗ хут ытларах асӑрханса вӗҫрӗ те самолёта пит те кӑмӑлсӑр пулса лартрӗ, анчах кунта та, урисем кирлӗ пек вӑхӑтра хусканайман пирки, самолет юр ҫинче темиҫе хутчен унӑн-кунӑн сиккелесе илчӗ.

Кабинӑран Алексей ним чӗнмесӗр, салхуллӑ тухрӗ. Юлташӗсем, вӗсемпе пӗрле инструктор та, пӗр-пӗрне пӳлсех ӑна мухтама, саламлама тытӑнчӗҫ. Куна ӗнтӗ вӗсем юри, Алексее хавхалантарас тесе турӗҫ. Алексее ку кӳрентерчӗ кӑна. Вӑл аллипе сулчӗ те, юрлӑ уй урлӑ шкул ҫурчӗ еннелле ывӑнчӑклӑн утса кайрӗ. Халӗ, хӑй истребитель ҫине ларнӑ хыҫҫӑн ӗҫ тухманни — уншӑн апрель уйӑхӗнче нимӗҫсем ҫапса антарнӑ самолёчепе хыр тӑррисем ҫине ӳкнӗ пекех йывӑр пулнӑ. Алексей кӑнтӑрлахи апата та, каҫхи апата та каймарӗ. Шкулти ҫирӗп йӗркесем тӑрӑх, ҫывӑрмалли пӳлӗмсенче кӑнтӑрла пулма пачах та юраман, анчах Алексей пушмаксене хывмасӑрах кровать ҫине, аллисене пуҫ айнелле хурса выртрӗ, ҫапах никам та: шкулти дежурнӑй та, иртсе ҫӳрекен командирсем те, унӑн хуйхине пӗлсе, ӑна пӗр сӑмах та каламарӗҫ. Пӳлӗме Стручков пырса кӗчӗ те унпа калаҫма тӑчӗ, анчах ответ кӗтсе илеймесӗр, пуҫне сулкаласа тухса кайрӗ.

Стручков тухса кайнӑ-кайманах, Мересьев выртнӑ ҫывӑрмалли пӳлӗме шкул начальникӗн политика енӗпе ӗҫлекен заместителӗ подполковник Капустин, лутра та илемлех мар, хӑй ҫинче ҫыпӑҫусӑр ларакан ҫар тумтирӗ тӑхӑннӑ, пысӑк куҫлӑхлӑ ҫын пырса кӗчӗ. Курсантсем Капустин тӗнчери лару-тӑру ыйтӑвӗсемпе тӑвакан лекцисене итлеме юратнӑ, мӗншӗн тесен вӑл, сӑнтан пӑхма илемсӗртерех те лутра ҫын, лекцисенче хӑйне итлекенсене ҫӗклентерме, вӗсене хӑйсем аслӑ вӑрҫӑ участникӗсем пулнӑшӑн мӑнкӑмӑллӑхпа тулма хавхалантарнӑ. Анчах та ӑна начальник вырӑнне шутласах кайман, ун ҫинчен — вӑл граждански ҫын, авиацине ӑнсӑртран килсе лекнӗ, вӗҫес ӗҫре нимӗн те ӑнланаймасть, тенӗ. Мересьев ҫине пӑхмасӑрах, Капустин пӳлӗме пӑхса ҫаврӑнчӗ, сывлӑша шӑршларӗ те, тӑрук ҫиленсе кайрӗ:

— Кам шуйттанӗ туртса тултарнӑ кунта? Туртмалли пӳлӗмсем пур-ҫке ӗнтӗ… Юлташ старший лейтенант, мӗне пӗлтерет ку?

— Эп туртмастӑп, — лӑпкӑн кӑна ответ пачӗ Алексей, малтанхи пекех выртса.

— Эсир мӗншӗн койка ҫинче выртатӑр? Правилӑсене пӗлместӗр-им? Аслӑ начальник килсе кӗрсен, мӗншӗн тӑмастӑр?… Тӑрӑр!

Ку вӑл команда пулман. Пачах урӑхла, ку сӑмахсене Капустин ҫар ҫынни пек мар, мирлӗн каларӗ, анчах Мересьев ӑна итлерӗ те, пӑлхавлӑн ҫӗкленсе, хӑй койки ҫумнех тӑсӑлса тӑчӗ.

— Тӗрӗс, юлташ старший лейтенант! — мухтаса илчӗ Капустин.

— Халӗ ӗнтӗ ларӑр та, сирӗнпе канашлӑпӑр.

— Мӗн ҫинчен?

— Пирӗн сирӗнпе мӗн тӑвасси ҫинчен. Тен, кунтан тухӑпӑр? Манӑн туртас килет, анчах сирӗн кунта туртма юрамасть.

Вӗсем, кӑвак лампӑсемпе ҫутатнӑ тӗттӗмрех коридора тухса, чӳрече патне пырса тӑчӗҫ. Капустин ҫӑварӗнче чӗлӗм пашлатма пуҫларӗ. Шалалла ӗмнӗ чух чӗлӗмри кӑвар ҫутӑла-ҫутӑла илчӗ, вара Капустинӑн вӑл шухӑша кайнине палӑртакан сарлака сӑнӗ курӑнчӗ.

— Эпӗ паян сирӗн группӑн инструкторне взыскани пама хатӗрленетӗп.

— Мӗншӗн?

— Вӑл шкул командованийӗнчен ыйтмасӑр сире зонӑна кӑларса янӑшӑн… Чӑнах, чӑнах! Эсир мӗн пит пӑхатӑр ман ҫине? Тӗрӗссипе, ҫак таранччен сирӗнпе калаҫманшӑн манӑн хам ҫине те взыскани хурас пулать. Тахҫанах калаҫасшӑнччӗ те — ҫаплах вӑхӑт ҫитмест, ерҫӳ ҫук… Ну, юрӗ! Акӑ мӗн, Мересьев: сире вӗҫме ҫӑмӑл мар! Ҫавӑн пирки эпӗ инструктора лектеретӗпех пулмалла…

Алексей чӗнмерӗ. Мӗнле ҫын тӑнӑ ун умӗнче, чӗлӗмне пашлаттарса? Шкул пурнӑҫӗнче йӗркерен иртекен ӗҫ пулни ҫинчен ӑна пӗлтермесӗр, такам унӑн полномочисене пӑснӑ тесе шутлакан бюрократ-и? Вӗҫекен состава суйласа илмелли правилӑсенче ӳт-пӳре ҫитменлӗх пур ҫынсене сывлӑша кӑларса яма юраманни ҫинчен калакан статья тупнӑ чӑкӑлтӑш чиновник-и? Е хӑйӗн влаҫне кӑтартма сӑлтав тупса ҫыпӑҫакан чудак-и? Мӗн кирлӗ ӑна, унсӑр та чуна тӑвӑр, ним тума та пӗлменнипе мӑйкӑҫ тӑхӑнас патне ҫитнӗ чух — мӗн тума килчӗ вӑл?

Мересьевӑн пӗтӗм ӑшчикки вӗреме тытӑнчӗ, вӑл хӑйне хӑй аран чарса тӑчӗ. Анчах нумай уйӑхсем хушши тертленсе пурӑнни ӑна васкавлӑ выводсем тӑвассинчен сыхланма вӗрентнӗ. Ҫитменнине тата ҫак тӳрккесрех Капустин ӑна темӗнпе комиссар Воробьева аса илтернӗ. Воробьева Алексей чӑн-чӑн ҫын, тесе шутланӑ…

Капустин чӗлӗмӗнчи кӑвар пӗрре ҫутӑлчӗ, тепре сӳнчӗ, Алексей кашнинчех хӑй умӗнче мӑн сӑмсаллӑ, ӑслӑ та витӗрех куракан куҫлӑ, сарлака сӑна курчӗ.

— Пӗлетӗр-и, Мересьев, эпӗ сире комплимент каласшӑн мар, анчах та, пур енчен пӑхсан та, эсир истребитель ҫинче урасӑр вӗҫекен пӗртен-пӗр ҫын, тӗнчере ун пекки урӑх ҫук! Пӗртен-пӗр ҫын! — Вӑл чӑпӑк шӑтӑкӗ витӗр лампочка ҫути ҫинелле пӑхрӗ те, пуҫӗпе сулкаласа илчӗ. — Эпӗ халӗ эсир боевой авиацине таврӑнма ӗмӗтленсе тӑрӑшни ҫинчен каламастӑп. Ку вӑл, паллах, подвиг, анчах унтан ытлашши тӗлӗнмелли нимех те ҫук. Халӗ вӑхӑчӗ ҫавӑн пек, кашни ҫын ҫӗнтерӳ валли хӑй мӗн тума пултарнине тӑвать… Мӗн мурӗ пулчӗ вара ку шуйттан чӗлӗмне?

Вӑл каллех чӗлӗм чӑпӑкне чакалама тытӑнчӗ те, ҫак вӑхӑтра пӗр ҫав ӗҫ ҫинчен ҫеҫ шутланӑ пек курӑнчӗ. Анчах Алексей, тем пуласса сиснӗ пек, чунтанах хӑйне мӗн каласса кӗтсе тӑчӗ.

Чӗлемӗпе тӑрмашма пӑрахмасӑрах, хӑйӗн сӑмаххисене Алексей мӗнле йышӑнни ҫине ҫаврӑнса пӑхмасӑрах, Капустин малалла каларӗ:

— Ӗҫ сирӗнте, старший лейтенант Алексей Мересьевра мар. Ӗҫ — эсир, урасӑр ҫын, ку таранччен пӗтӗм тӗнчипех питӗ лайӑх сывлӑхлӑ ҫынсем ҫеҫ, вӗсенчен те ҫӗр ҫынтан пӗри ҫеҫ тума пултаракан ӗҫе тӑвакан пулнинче. Эсир ахаль гражданин Мересьев ҫеҫ мар, эсир чаплӑ экспериментатор… Аха, тасалчӗ хайхискер! Мӗнпе ҫӳпленӗ вара эп ӑна?.. Ҫавӑнпа та эпир… сирӗн ҫине рядовой лётчик ҫине пӑхнӑ пек пӑхма пултараймастпӑр… ӑнлантӑр-и — пултараймастпӑр, пирӗн ун пек права ҫук. Эсир питех те паллӑ эксперимент тума тытӑннӑ, ҫавӑнпа та пирӗн сире мӗнпе пулӑшма май пур — пуринпе те пулӑшмалла. Анчах, мӗнпе пулӑшмалла? Ну-ка, хӑвӑр каласа парӑр — мӗнпе пулӑшма пулать сире?

Капустин каллех чӗлӗмне тултарса чӗртсе ячӗ те, каллех унӑн мӑн сӑмсаллӑ сарлака сӑнӗ хушшӑн-хушшӑн ҫутӑла-ҫутӑла илме пуҫларӗ.

Капустин шкул начальникӗпе Мересьева ытларах вӗҫме май парасси ҫинчен калаҫса татӑлма пулчӗ те, тренировка программине Алексее хӑйне тума сӗнчӗ.

— Ӑна валли мӗн чухлӗ бензин кирлӗ пулать вӗт! — хӗрхенсе илчӗ Алексей, ҫак пӗчӗк те тӳрккесрех ҫын унӑн иккӗленӗвӗсене ҫав тери кӑмӑллӑн та тӳррӗн татса панинчен тӗлӗнсе.

— Бензин — хаклӑ япала, пуринчен ытла хальхи вӑхӑтра. Кубиксемпе виҫетпӗр ӑна. Анчах бензинран хаклӑрах япаласем те пур! — Капустин ҫапла каларӗ те, хӑйӗн кукӑр чӗлӗмне атӑ кӗли ҫумне шаккаса, ӑшӑ кӗле силлесе кӑларма тытӑнчӗ.

Тепӗр кунне Алексей хӑйне уйрӑмӑн тренировка тума пуҫларӗ. Вӑл халӗ пӗркунхи, хӑй утма, чупма, ташлама вӗреннӗ чухнехи пек ҫине тӑрсах ӗҫлерӗ ҫеҫ мар. Вӑл тӗлӗнмелле ҫӗкленӳпе, хаваслӑхпа ӗҫлерӗ. Вӑл вӗҫев техникине тишкерсе пӗлме, вӗҫеве уйрӑм пайсене уйӑрса хума, кашни хусканӑва уйрӑм вӗренме тӑрӑшрӗ.

Ҫамрӑк чух ытлашши тӑрӑшмасӑрах пӗлекен пулнӑ япаласене халӗ вӑл тӗпрен, ӑс-пуҫпа ӑнланса вӗренсе пычӗ. Самолёта тытса пырас процеса хӑй шухӑшӗпе уйрӑм пайсене валеҫсе, вӑл кашнинех уйрӑм-уйрӑмӑн хӑнӑхса пычӗ.

Ку вӑл питӗ йывӑр, кӑткӑс ӗҫ пулчӗ. Унӑн результачӗсем ҫав тери пӗчӗк пулчӗҫ, лайӑххӑн сисӗнмерӗҫ те. Ҫапах та Алексей кашни вӗҫмессерен самолёт хӑйӗн ҫумне хытӑрах ҫыпӑҫнӑ пек пулнине, хӑйне ытларах итлекен пулса пынине туйрӗ.

— Ну, ӗҫсем мӗнле пыраҫҫӗ, маэстро? — Алексее тӗл пулсан кашнинчех ыйтрӗ Капустин.

Мересьев ӑна пуҫ пӳрнине ҫӗклесе кӑтартрӗ. Вӑл пӗртте мухтанса каламан. Ӗҫсем ытла хӑвӑртах пыман пулин те, ҫирӗппӗн, тӗплӗн пулса пынӑ. Нимрен ытла ҫав тренировкӑсене пула, Алексей самолёт ҫинче хӑйне хӑй вӗри те хӑвӑрт чупакан лаша ҫине утланнӑ хавшак, вӑйсӑр юланутҫӑ пек туйма пӑрахнӑ. Вӑл каллех хӑйӗн ӑсталӑхне ӗненме пуҫларӗ. Ҫак ҫирӗп туйӑма самолёт та сисме пуҫланӑ пек пулнӑ. Халӗ ӗнтӗ самолёт, чӗрӗ чун пек, лайӑх юланутҫӑ ҫирӗппӗн тытса пыракан лаша пек, Алексее ытларах та ытларах пӑхӑнакан пулса пынӑ. Машина майӗпенех Алексее хӑйӗн вӗҫмелли пахалӑхӗсене палӑртса панӑ.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех