Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: II

Пай: Иван Петрович Белкин ҫырса хӑварнӑ повеҫсем –> Тӗл перӳ

Автор: Ҫт. Ухантей

Ҫӑлкуҫ: Александр Пушкин. Иван Петрович Белкин ҫырса хӑварнӑ повеҫсем. Ст. Угандей куҫарнӑ. Шупашкар: Чӑваш государство издательстви, 1936

Хушнӑ: 2019.08.13 17:52

Пуплевӗш: 138; Сӑмах: 1578

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Паллӑ мар

Ҫавӑнтан вара темиҫе ҫул иртрӗ. Килти ӗҫсем пирки манӑн пурӑнма Н … уесӗнчи пӗр чухӑн яла куҫмалла пулчӗ. Хуҫалӑхра ӗҫленӗ майӑн эпӗ хамӑн ӗлӗкхи шавлӑ та нимӗн шухӑшсӑр пурӑнӑҫа хуллен те пулин час-часах аса илкелеттӗм. Мана пуринчен ытла ҫурхипе хӗллехи каҫсене пӗччен иртересси йывӑрччӗ. Кӑнтӑрлахи апатчен ҫапах та вӑхӑт иртни питех сисӗнместчӗ — старостӑпа калаҫкалатӑн, ҫынсем ӗҫленине пӑхса ҫӳретӗн, е ҫӗнӗ заведенисене кайса куратӑн. Анчах тӗттӗм пула пуҫласан, вара эпӗ ниҫта кайса кӗме пӗлместӗм. Шкапсем айӗсенче, кладовойсенче выртса ҫӳрекен кӗнекесене туртса кӑларса темиҫе хут вула-вула тухрӑм, вӗсене пӑхмасӑр калама та вӗрентӗм. Ключница Кирилловна хӑй астунӑ юмахсене каласа пӗтерчӗ; хӗрарӑмсен юррисем мана кичеммӗн туйӑна пуҫларӗҫ. Тутлӑлатман наливка ӗҫме те тытӑнсаттӑм, анчах вӑл пуҫа ыраттаратчӗ; тата хуйхӑпа ӗҫке ярӑнасран та хӑрарӑм. Пирӗн уесра ун пек хуйӑхпа ӗҫке ярӑннисене эпӗ чылаях куркаланӑ. Акӑ хамӑн кӳршӗре те ҫавӑн пек ӗҫке ернӗ улпутсем иккӗ-виҫҫӗ пур, вӗсемсӗр пуҫне урӑх никамах та ҫук. Вӗсем йеркеллӗ калаҫас вырӑнне пуринчен ытла иксӳлетсе лараҫҫӗ е лашлатса хуйхӑраҫҫӗ. Вӗсемпе лариччен пӗччен пулни ҫӑмӑлтарах.

Пиртен тӑватӑ ҫухрӑмра Б … графиньӑн питӗ пуян именийӗ пурччӗ; унта управитель анчах пурӑнатчӗ. Графиня хӑйӗн именине мӗн пурӗ те хӑй качча тухнӑ ҫул пӗрре анчах пырса кайнӑ. Ун чухне те пулин унта пӗр уйӑхран ытла пурӑнман. Анчах та эпӗ обществӑран татӑлса пӗччен пурӑнни иккӗмӗш ҫул ҫине пуссассӑн, графиня хӑйӗн упӑшкипе ҫу каҫма ялне килесси ҫинчен хыпар сарӑлчӗ. Чӑнах та, вӗсем июль пуҫламӑшӗнче килчӗҫ.

Пуян кӳршӗ тавӑрӑнни ялти ҫынсемшӗн паха тапхӑр шутланать. Помещиксемпе дворовӑйсем ун ҫинчен икӗ уйӑх малтан калаҫма пуҫлаҫҫӗ те, килсе кайсан та виҫӗ ҫул хушши асӑнаҫҫӗ вара. Эпӗ хам та, ҫамрӑк та хитре пускил таврӑнассине илтсен, чылаях хумханса ӳкрӗм; эпӗ ӑна курасшӑн ҫуна пуҫларӑм, ҫавӑнпа та вӗсем килсенех — вырсарникун кӑнтӑрла иртсен, ялне чаплӑ сиятельствӑсене хам ҫинчен, ҫывӑх кӳршӗ тата пур енчен те вӗсен чури иккенне пӗлтерме кайрӑм.

Лакей мана граф кабинетне кӳртрӗ те хӑй ман ҫинчен пӗлтерме кайрӗ. Аслӑ ка6инета тирпейлӗ те хаклӑ япаласемпе тултарнӑ; стенасем ҫумӗнче кӗнеке шкапӗсем тӑраҫҫӗ, кашни шкап ҫинче пӑхӑр бюст; мрамор камин ҫинче сарлака тӗкӗр, урайне симӗс пуставпа витсе кавирсем сарнӑ. Хамӑн чухӑн кӗтесре пуян пурӑнӑҫа манса, тата ҫын пуянлӑхне тахҫантанпах курмасӑр пурӑнса, эпӗ, хӑракаласа, граф килессе, провинцирен министр патне ыйтупа пынӑ ҫын пекех, кӗтсе тӑратӑп. Алӑк уҫӑлчӗ те, кабинета пӗр вӑтӑр икӗ ҫулсене ҫитнӗ хӳхӗм ҫын кӗчӗ. Граф ман пата уҫӑ кӑмӑлпа туслӑн ҫывхарчӗ; эпӗ, хама хам алла илсе, хампа паллаштарма тытӑнтӑм, анчах вӑл мана аплах кирлӗ марри ҫинчен систерчӗ. Эпӗр лартӑмӑр. Унӑн сӑмахӗсем ирӗклӗ, кӑмӑллӑн юхрӗҫ; часах манӑн тискерлӗ вӑтанни иртсе кайрӗ, эпӗ ӗнтӗ ахаль) чухнехи пекех пулса ҫите пуҫланӑччӗ; сасартӑк графиня кӗчӗ те, ӑна курнипе эпӗ малтанхинчен те ытларах пӑтранма тытӑнтӑм. Вӑл чӑнах та питӗ хитре хӗрарӑмччӗ. Граф ӑна манпа паллаштарчӗ; манӑн нимӗн именмесӗр калаҫас килсе кайрӗ, анчах хама хам ирӗксӗрлемен пек тытма мӗн чухлӗ тӑрӑшсан та, хам ытларан та ытларах пӑлхана пуҫларӑм. Вӗсем мана, хӑйсен лайӑх кӳрши вырӑнне хурса, кӑшт сывлӑш ҫавӑрса ҫӗнӗ паллашӑва хӑнӑхма вӑхӑт парас шутпа хӑйсем хушшинче калаҫма пуҫларӗҫ. Вӗсем калаҫнӑ хушӑра эпӗ картинӑсемпе кӗнекесем пӑхса каллӗ-маллӗ ҫӳреме тытӑнтӑм. Картинӑсене эпӗ питех пӗлейместӗп, анчах пӗрин ҫине манӑн пит асӑрхаса пӑхмалла пулчӗ. Вӑл картина ҫинче Швейцарири пӗр илемлӗ вырӑна ӳкернӗ. Анчах унта мана картинине мӗнле ӳкерни мар, картинӑна пуля ҫине пуля лартса икӗ тӗлтен шӑтарни тӗлӗнтерчӗ.

— Ытла та тӗл пенӗ-ҫке! — терӗм эпӗ граф еннелле ҫавӑрӑнса.

— Ҫапла, пит аван пенӗ. Эсӗр аван перетӗр-и? — терӗ граф.

— Начарах мар, — терӗм эпӗ, сӑмах мана ҫывӑх япала ҫине куҫнипе хӗпӗртесе. — Вӑтӑр утӑмран карта тивертетӗп. Паллах, пистолетне хӑнӑхса ҫитнӗ пулсан, — терӗм.

— Чӑнах-и? — терӗ графиня питӗ интересленнӗ пек пулса.

— Эсӗ, тусӑм, вӑтӑр утӑмран карта тивертейӗн-и? — терӗ вӑл упӑшкине.

— Хӑҫан та пулсан персе пӑхӑпӑр-ха, — терӗ граф. — Ӗлӗксенче эпӗ те начарах пеместӗм, анчах халӗ пистолет тытса пӑхманни те тӑватӑ ҫул ҫитрӗ ӗнтӗ, — терӗ.

— О, апла пулсан, — терӗм эпӗ, — заклад хурсах та тавлашма пулать: эсӗр халӗ карта ҫирӗм утӑмран та тивертес ҫук, мӗншӗн тесен пистолетран кулленех пемелле. Эпӗ ӑна питӗ лайӑх сӑнанӑ. Хамӑр полкра эпӗ чи лайӑх перекенсен шутӗнчеччӗ. Пӗрре эпӗ ҫапла пистолета пӗр уйӑх алла тытмасӑр пурӑнтӑм, хамӑнне юсама панӑччӗ. Кайран каллех пеме тытӑнтӑм. Мӗнле пере пуҫларӑм тесе шухӑшлатӑр эсӗр, ваше сиятельство? Малтанхи хутӗнче тӑваттӑ персе ҫирӗм пилӗк утӑмра ларакан бутылкӑна та тивертеймерӗм. Пирӗн шӳт тума, кулма юратакан ротмистр пурччӗ; вӑл ун чухне манран: «Санӑн, шӑллӑм, бутылкӑна пеме аллу ҫӗкленеймест иккен», — тесе те кулчӗ. Ҫук, ваше сиятельство, ку хӑнӑхуран туртӑнмала мар, алла пӑшал тытмасан, пеме пачах манма пулать. Эпӗ курнӑ, пӗр чи лайӑх перекен ҫын кашни кун перетчӗ, кашни апат умӗн вӑл виҫшер хутран сахал пемен. Вӑл ӑна апат умӗн пӗр черкке эрех ӗҫесси пекех манмастчӗ, —терӗм.

Графпа графиня эпӗ калаҫа пуҫланипе хӗпӗртерӗҫ.

— Епле перетчӗ вӑл? — тесе ыйтрӗ граф.

— Акӑ мӗнле, ваше сиятельство. Акӑ вӑл, сӑмахран, стена ҫине шӑна ларнине курать, эсӗр кулатӑр, графиня. Чӑнах та ҫапла. Шӑнана курать те «Куҫкӑ, пистолет!» — тесе кӑшкӑрать. Куҫкӑ ун патне авӑрланӑ пистолет илсе пырать. Вӑл кӗрслеттерет те шӑнана стена ӑшнелле путарса лартать, — терӗм.

— Ку чӑнах та тӗлӗнмелле! — терӗ граф. — Мӗн ятлӑччӗ вӑл? — терӗ.

—Силвио, ваше сиятельство, — терӗм.

— Силвио! — тесе кӑшкӑрса ячӗ граф хӑйӗн вырӑнӗнчен сиксе тӑрса. — Эсӗр Силвиона пӗлетӗр-им?

— Епле пӗлес мар, ваше сиятельство, эпӗр унпа туслӑччӗ; ӑна пирӗн полкра хамӑр тӑван пекех хисеплетчӗҫ. Акӑ ӗнтӗ пилӗк ҫул ун ҫинчен нимӗнле хыпар-хӑнар та ҫук. Апла, ваше сиятельство, эсӗр те пӗлнӗ ӑна? — терӗм.

— Пӗлнӗ, питӗ лайӑх пӗлнӗ. Сире вӑл пирӗн хушшӑмӑрта пулса иртнӗ тӗлӗнмелле ӗҫ ҫинчен каласа памарӗ-и? — ыйтрӗ граф.

— Темӗнле каскӑн ҫынран балра ҫупкӑ ҫини мар-ши вӑл, ваше сиятельство? — терӗм.

— Вӑл ҫав каскӑнӑн ятне каламан-и сире? — терӗ граф.

— Ҫук, ваше сиятельство, каламан… Ах! ваше сиятельство, каҫарӑр… Эпӗ пӗлмен… Эсӗр мар-ши ҫав ҫын?.. — терӗм эпӗ вӑл иккенне сиссе.

— Эпӗ хамах вӑл, — ответлерӗ граф, питӗ салхулӑланса… — Акӑ, ҫак персе шӑтарнӑ картина эпӗр унпа юлашки хут тӗл пулнине кӑтартакан паллӑ, — терӗ.

— Ах, чунӑм, — терӗ графиня ҫав вӑхӑтрах, — туршӑн та ан кала ун ҫинчен, эпӗ хӑратӑп, — терӗ.

— Ҫук, эпӗ тӗппипех каласа паратӑп ӑна; вӑл эпӗ ун юлташне мӗнле кӳрентерни ҫинчен пӗлет; ан тив, Силвио мана мӗнле тавӑрни ҫинчен те пӗлтӗр, — тесе хирӗҫлерӗ граф.

Граф ман валли кресло шутарчӗ те, эпӗ малалла каланӑ калава хӑлхана тӑратсах итлерӗм.

— Эпӗ авланни пилӗк ҫул ҫитрӗ ӗнтӗ. Пирвайхи уйӑха эпӗ кунта, ҫак ялта, ирттертӗм. Ку ҫуртра манӑн чи лайӑх самантсем иртрӗҫ, анчах ҫак ҫуртпах манӑн чи йӑвӑр асаилӳсем ҫыхӑнса тӑраҫҫӗ.

Пӗр каҫхине эпӗр арӑмпа иксӗмӗр юланутпа кайрӑмӑр. Арӑмӑн лаши темӗн хирӗҫрӗ, арӑм хӑрарӗ те, лашине мана парса, хӑй киле ҫуран утрӗ; эпӗ киле унтан маларах ҫитрӗм. Эпӗ ҫитнӗ ҫӗре карташӗнче пӗр урапа тӑрать; мана ман кабинетра ҫын ларать тесе пӗлтерчӗҫ. Вӑл ҫын хӑй ятне пӗлтересшӗн пулман, ӗҫ пур анчах тенӗ. Эпӗ пӳлӗме кӗтӗм, тӗттӗмре тусанланнӑ, сухал пуснӑ ҫынна куртӑм. Вӑл ак ҫакӑнта камин патӗнче тӑратчӗ. Эпӗ ун патне пытӑм та, ку ҫынна ӑҫта курнӑ-ши тесе, аса илме тӑрӑшрӑм. «Эсӗ мана паллаймарӑн-и, граф?» — терӗ вӑл чӗтрекен сасӑпа. «Силвио!» — тесе кӑшкӑрса ятӑм та эпӗ, сасартӑках хамӑн ҫӳҫ-пуҫ вирелле тӑнине сисрӗм. «Ҫавах, манӑн сана пемелле, эпӗ хамӑн пистолета пушатма килтӗм. Эсӗ хатӗр-и?» — терӗ вӑл. Пистолечӗ хӑйӗн кӗсйинченех курӑнса тӑрать. Эпӗ вун икӗ утӑм виҫрӗм те ҫав кӗтесе кайса тӑтӑм. Арӑм таврӑниччен часрах пеме ыйтрӑм. Вӑл васкамарӗ — хӑйӑ ҫуттарчӗ. Пире ҫуртасем ҫутса пачӗҫ. Эпӗ алӑка питӗртӗм те никама та кӗме хушмарӑм, хам каллех часрах пеме ыйтрӑм. Вӑл пистолетне кӑларчӗ те тӗллерӗ… Эпӗ кашни ҫеккунта шутлатӑп… Арӑм ҫинчен шухӑшлатӑп, хӑрушӑ минут пулчӗ вӑл! Силвио аллине аяла усрӗ. «Шел, пистолета черешня вӑррисемпе авӑрламан… Пуля йывӑр. Мана пӗртте дуель пек туйӑнмасть, ҫын вӗлернӗ пек анчах туйӑнать: эпӗ хеҫ-пӑшалсӑр ҫынна тӗллеме хӑнӑхман. Ҫӗнӗрен пуҫлар: шӑпа ярӑпӑр, кама малтан пеме тухать», — терӗ вӑл. Манӑн пуҫ ҫавӑрӑнса кайрӗ… Эпӗ килӗшесшӗн марччӗ пек… Юлашкинчен ҫапах та эпӗр тепӗр пистолет авӑрларӑмӑр, икӗ билет пӗтӗртӗмӗр; билетсене вӑл эпӗ ӗлӗк персе шӑтарнӑ карттус ӑшне хучӗ; эпӗ каллех пӗрремӗш номер туртса кӑлартӑм. «Эсӗ, граф, шуйттан пек телейлӗ», — терӗ Силвио тарӑхса. Ҫав кулла эпӗ нихӑҫан та манас ҫук. Халиччен те ӑнланаймастӑп хам мӗн тунине, мӗнле майпа вӑл мана ирӗксӗрлесе пертернине… Анчах эпӗ ҫапах та петӗм те ҫак картинӑна тивертрӗм. (Граф, пӳрнипе тӗллесе, персе шӑтарнӑ картина ҫине кӑтартрӗ; ун пичӗ вут пек хӗрелсе кайрӗ, графня хӑйӗн тутӑрӗнчен те ытларах шурса кайрӗ, эпӗ кӑшкӑрса ямасӑр чӑтаймарӑм). — Эпӗ петӗм, — терӗ граф, — халь те тем пекех турра тав тӑватӑп, тивертеймерӗм; вара Силвио (ҫав вӑхӑтра вӑл калама ҫук хӑрушӑччӗ), Силвио ман ҫине тӗллеме тытӑнчӗ. Сасартӑк алӑк уҫӑлчӗ те, Маша чупса кӗрсе мана мӑйран ыталаса илчӗ, ҫухӑрса ячӗ. Вӑл пуррипе эпӗ сывлӑш ҫавӑртӑм. «Чунӑм, — терӗм эпӗ, — эсӗ курмастӑн-им эпӗр шӳт тунине? Эсӗ пит хӑраса ӳкрен, кайса пӗр стакан шыв ӗҫ те пирӗн пата кил. Эпӗ сана хамӑн авалхи туспа, юлташпа паллаштарӑп», — терӗм. Маша ӗненмест. «Упӑшка чӑнах та тӗрӗс калать-и?» — тесе ыйтать вӑл хӑрушӑ Силвио еннеле ҫавӑрӑнса, — чӑнах та эсӗр шӳтле анчах хӑтланатӑр-и? — тет. «Вӑл пӗрмаях шӳт тӑвать, графиня», — терӗ ӑна хирӗҫ Силвио, — пӗрре вӑл мана шӳтпе ҫупса ячӗ, шӳт туса ҫак ман карттуса персе шӑтарчӗ, шӳт тусах: халӗ мана персе тивертеймерӗ; халӗ ӗнтӗ эпӗ те шӳт тӑвасшӑн», — терӗ. Ҫак сӑмахсем хыҫҫӑн вӑл ман ҫине тӗллеме тытӑнчӗ… арӑм умӗнчех! Маша ун ури патне ыткӑнчӗ. «Тӑр, Маша, намӑс! — тесе кӑшкӑртӑм эпӗ урнӑ пек ҫилленсе. «А, эсӗр, сударь, мӗскӗн хӗрарӑмран кулма чарӑнатӑр-и? Перетӗр-и эсӗр, ҫук-и?» — терӗм. «Пеместӗп, — терӗ Силвио, — ман кӑмӑл тулчӗ: эпӗ эсӗ хӑранине куртӑм, сана хама пертертӗм. Мана ку ҫитет. Мана халь ӗнтӗ манмӑн. Малашне ху пӗлнӗ пек пурӑн». Ҫапла каларӗ те тухма тӑчӗ, анчах алӑк умӗнче чарӑнчӗ те, эпӗ персе шӑтарнӑ картина ҫине ҫа-вӑрӑнса пӑхрӗ, унтан тӗллемесӗр тенӗ пекех ун ҫине персе хӑварса тухса ҫухалчӗ. Арӑм ӑнсӑр пулса ӳксе юлчӗ; ман ҫынсем Силвиона чарма хӑймарӗҫ, ун ҫине хӑраса ҫеҫ пӑхса юлчӗҫ: вӑл крыльца ҫине тухса ямшӑкне чӗнчӗ те, эпӗ мӗн пулнине ӑнланса иличчен, ларса тухса кайрӗ.

Граф чарӑнчӗ. Ҫапла вара эпӗ тӗлӗнмелле пуҫланнӑ повесть мӗнле пӗтнине пӗлтӗм. Ун геройне эпӗ урӑх тӗл пулмарӑм. Ҫынсем каланӑ тӑрӑх, Силвио Александр Ипсиланти пӑлханнӑ вӑхӑтра етерис отрядне ертсе пынӑ пулать те, ӑна Скулоан патӗнчи ҫапӑҫура вӗлернӗ пулать.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех