Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: XI сыпӑк

Пай: Дубровский –> Иккӗмӗш том

Автор: Никифор Ваҫанкка

Ҫӑлкуҫ: Александр Пушкин. Дубровский. Никифор Ваҫанкка куҫарнӑ. Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1949

Хушнӑ: 2019.08.07 16:13

Пуплевӗш: 113; Сӑмах: 1324

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Паллӑ мар

Повеҫре каярах пулнӑ ӗҫсене ӑнлантарса памашкӑн малтанрах пулса иртни ҫинчен, повеҫе кӗртмесӗр хӑварнине халӗ калас пулать. Ҫавна калама вулаканран ирӗк ыйтса илетӗп.

Станцинче, смотритель ҫуртӗнче (ун ҫинчен эпир маларах каланӑччӗ) кӗтесре пӗр лӑпкӑ та чӑтӑмлӑ сӑн-сӑпатлӑ, пуштӑ трактӗнче хыттӑн калаҫма пултарайман ҫын, те разночинец, те ют ҫӗршывран килнӗскер, ларать. Кӳми ун картишӗнче, ураписене сӗрессе кӗтсе ларать. Ун ҫумӗнче, ку ҫын питех те пуян маррине палӑртса, пӗчӗк чемодан выртать. Иртен-ҫӳрен хӑйне валли ни чей, ни кофей ыйтса илмест, юнашар пӳлӗмре ларакан смотрительшӑна питӗ тарӑхтарса, кантӑкран пӑха-пӑха, шав шӑхӑрать.

— Ӑҫтан турӑ кӳрсе ячӗ-ши ку шӑпӑрлана, — тесе мӑкӑртатать лешӗ? — ха, шӑхӑрать, ҫӗр ҫӑтманскер, басурман.

— Мӗнех вара? — тет смотрителӗ, — шӑхӑрин, ара, тем инкекӗ пултӑр уншӑн.

— Мӗнле тем инкекӗ? — тет ӑна хирӗҫ хаяр арӑмӗ, — ай, ваттисем асӑрхаттарнине мантӑн-им?

— Мӗн асӑрхаттарни унта? Шӑхӑрни вӑл укҫа кӗсьере тӑмасса пӗлтерет. И! Пахомовна, пирӗн, акӑ, шӑхӑрсан-шӑхӑрмасан та, укҫи пурӗ-пӗр ҫук.

— Ӑсат ӗнтӗ ӑна, Сидорыч. Чарса тӑратӑн ҫав эсреле. Лаша пар та, тухса кайтӑр пӗрех хутчен ҫӑва патне.

— Лартӑр-и, Пахомовна; витере мӗнпурӗ те виҫӗ тройка кӑна, тӑваттӑмӑшӗ канать. Кӗҫ-вӗҫ ак чыслӑ ҫулҫӳренсем кӳлсе тухӗҫ те, вара ман сан французушӑн патак ҫиес-и? Чим! ак хайхисем килеҫҫӗ те. Э-хе, темле пит хӑвӑрт; генерал мар-и?

Кӳме пӳрт умне ҫитсе чарӑнчӗ. Тарҫӑ ларчӑк ҫинчен сиксе анчӗ, кӳме алӑкне уҫрӗ, кӑшт тӑхтасан, шинеллӗ, шурӑ картуслӑ ҫамрӑк ҫын смотритель патне кӗрсе те тӑчӗ — ун хыҫҫӑн, ҫул ҫӳрекенӗн япалисене ҫӗклесе, тарҫӑ кӗчӗ. Япалисене чӳрече умне лартрӗ.

— Лав пар, — терӗ офицер хушакан сасӑпа.

— Халех, — ответлерӗ смотритель. — Ҫул хутне парӑр-ха.

— Ҫук ман ҫул хучӗ. Эпӗ хам каятӑп… Эсӗ мана палламастӑн-им?

Смотритель, хыпӑнса ӳксе, ямшӑксене васкатма чупрӗ. Ҫамрӑк ҫын пӳлӗм тӑрӑх каллӗ-маллӗ уткаласа ҫӳренӗ май, смотрительша ларнӑ ҫӗре кӗрсе, шӑппӑн:
— Ку ҫулҫӳрекен кам вара? — тесе ыйтрӗ.

— Тур пӗлет-и ӑна, — терӗ смотрительша, — француз, тет хӑй. Пилӗк сехет ӗнте, лаша кӗтсе, шӑхӑрса ларать. Пӗтӗмпе йӑлӑхтарса ҫитерчӗ.

Ҫамрӑк ҫын ҫулҫӳренпе французла калаҫа пуҫларӗ.

— Ӑҫталла ҫул тытатӑр, — ыйтрӗ вӑл.

— Ҫывӑхри хулана, — тет француз, — унтан пӗр помещик патне, вӑл мана хӑй курмасӑрах учитель пулма чӗнсе илчӗ. Эпе паян вырӑна ҫитесшӗнччӗ те, господин смотритель урӑхла шутларӗ пулас — ку ҫӗр-шывра лав тупма хӗн иккен, господин офицер.

— Кунти помещиксенчен хӑшин патне кӗрешнӗ вара эсир? — ыйтрӗ офицер.

— Господин Троекуров патне, — тет француз.

— Троекуров патне? Кам вара вӑл Троекуров?

— Ма fol, monsier… (Чӑнахах, офицерӗм) эпӗ ун ҫинчен ыррине сахал илтнӗ. Вӑл мӑнаҫлӑ, чурӑс улпут теҫҫӗ, килтисене калама ҫук хытӑ тыткалать-мӗн, унпала никам та килӗштереймест, унӑн ятне асӑннипех пурте чӗтреҫҫӗ, тет, учительсене те (аves les outchitels) вӑл ним вырӑнне хумасть иккен, вӗсенчен иккӗшне хӗнесех вӗлернӗ пулать.

— Каҫарсамӑр! Мӗнле ҫавнашкал тискер ҫын патне кӗрешме килӗшрӗр вара эсир?

— Мӗн тӑвас тетӗн, г-н офицер. Вӑл мана лайӑх шалу пама пулчӗ, ҫулталӑкне 3000 тенкӗ, ӗҫме-ҫиме те хатӗр. Тен, эпӗ ыттисенчен телейлӗрех пулӑп. Манӑн ватӑлнӑ аннем пур, ҫур шалуне ун патне ярса тӑрӑп, ыттине, майӗпен пухса, пӗр пилӗк ҫул хушшинче малалла хам тӗлӗшшӗн пурӑнмалӑх укҫа тӑватӑп, вара bоnsoir Парижа кайса, суту-илӳ ӗҫне тытӑнатӑп.

— Троекуров килйышӗнче сире кам та пулин паллакан ҫын пур-и вара? — тесе ыйтать вӑл.

— Никам та ҫук, — тет учитель, — мана вӑл Мускавран хӑй паллакан ҫын урлӑ ҫырса илчӗ, лешин поварӗ, манпа пӗр ҫӗршыври ҫын, мана чӗнсе илме сӗннӗ, рекомендаци пачӗ. Эпӗ, сире пӗлтерем-ха акӑ, учитель мар, кондитор пулма хатӗрленнӗччӗ те, анчах мана сирӗн ҫӗршывӑрта учитель званийӗ тупӑшлӑрах, терӗҫ…

Офицер шухӑша кайрӗ.

— Итлӗр-ха, — терӗ вӑл француза пӳлсе, — сирӗн ҫак пуласлӑх вырӑнне 10.000 таса укҫа илсе, халех Парижа каялла таврӑнас пулсан, мӗнле пулӗччӗ-ши?

Француз офицер ҫине тӗлӗнсе пӑхрӗ, куланҫи пулса, вӑл пуҫне сӗлтрӗ.

— Лашасем хатӗр, — терӗ смотритель, пӳрте кӗрсе. Тарҫӑ та ҫавнах каларӗ.

— Халех, — терӗ офицер, — пӗр самантлӑха тухӑр-ха. Смотрительпе тарҫӑ тухса кайрӗҫ. — Эпӗ шӳт тумастӑп, — терӗ вӑл французла, — сире 10.000 пама пултаратӑп, мана сирӗн хутӑрсем тата эсир кунта ҫукки кӑна кирлӗ.

Ҫапла каларӗ те, укҫа шкатулкине уҫса, пӗр купа ассигнаци туртса кӑларчӗ.

Француз куҫне-пуҫне чарсах пӑрахрӗ. Вӑл ним тума аптӑрарӗ.

— Эпӗ кунта ҫукки… манӑн хутсем, — тет вӑл тӗлӗннипе, — акӑ ман хутсем… эсир шӳт тӑватӑр пулӗ: мӗн тума кирлӗ сире манӑн хутӑмсем?

Француз хӑйне хӑй ӗненмесӗр, ҫамрӑк офицере хучӗсене тыттарчӗ, лешӗ вӗсене хӑвӑрт пӑхса тухрӗ.

— Ку сирӗн паспорт… аван — рекомендаци хучӗ, малалла пӑхар — хӑҫан ҫуралнине кӑтартакан хут, пит аван. Акӑ сире укҫа, кайӑрах каялла. Сывӑ пулӑр…

Француз шӑнк хытса тӑчӗ. Офицер каялла таврӑнчӗ.

— Эпӗ чи кирлине кӑштах манман: ҫакӑнта мӗн пулни пурте пирӗн хушӑмӑрта юлтӑр тесе сӑмах парӑр, чӑн сӑмах.

— Чӑннипех ҫапла пултӑр, — терӗ француз. — Анчах манӑн хутсем… мӗн тумалла-ха ман вӗсемсӗр?

— Ҫывӑхри хулана ҫитсенех эсир Дубровский ҫаратрӗ, тесе пӗлтерӗр. Сире ӗненӗҫ, кирлӗ свидетельствӑсем парӗҫ. Сывӑ пулӑр. Парижа часрах ҫитсе, аннӗре ырӑ чыслӑхлӑн, сывӑ курма турӑ пулӑштӑр сире.

Дубровский пӳртрен тухрӗ те кӳмене ларса малалла вӗҫтерчӗ.

Смотритель, кӳме кайнине кантӑк витӗр пӑхса тӑчӗ-тӑчӗ те, арӑмӗ еннелле ҫаврӑнса:

— Пахомовна, ку кам пулнине палласа юлтӑн-и эсӗ? Дубровский вӗт вӑл, — терӗ.

Смотрительша кантӑк умне сиксе ӳкрӗ, анчах кая пулчӗ: Дубровский куҫран та ҫухалнӑ-мӗн. Вӑл вара упӑшкине ятлама тытӑнчӗ:

— Турӑран та хӑрамастӑн эсӗ, Сидорыч, мӗншӗн маларах каламарӑн, эпӗ хӑть хӑрах куҫпа курса юлнӑ пулӑттӑм ҫав Дубровские, халь ӗнтӗ кӗт ӑна, тепре кӗрессе. Намӑссӑр эсӗ, чӑнах та намӑссӑр!

Французӗ вӑл вӑхӑтра юпа пек, ним хускалми тӑрать. Офицерпе калаҫса татӑлни, лешӗ укҫа парса хӑварни, пурте ӑна тӗлӗкри пек туйӑнать. Анчах кӗсьере пӗр тӗрке укҫа выртни ку ӗҫ чӑн-чӑнах пулнине куҫ-кӗретех палӑртать.

Вӑл вара хулана кайма шут тытрӗ. Ямшӑк ӑна пӗр васкамасӑр илсе кайрӗ, каҫ пулсассӑн тин вӗсем хулана сӗтӗрӗнсе ҫитрӗҫ.

Часовой тӑрас вырӑнта пӗр ҫӗмӗрӗлсе пӗтнӗ будка кӑна ларакан застава патне ҫитеспе, француз ямшӑка чарӑнма хушрӗ, — кӳмерен тухса, малалла ҫурран утрӗ, кӳмипе чемоданне ямшӑка эрехлӗх пама кӑмӑл тунине ӑнлантаркаласа пачӗ. Хӑйне кунашкал парне тивнипе лешӗ, Дубровский сӗнӗвӗпе француз тӗлӗннинчен кая мар, тӗлӗнчӗ. Анчах, ку нимӗҫ ухмаха ернӗ пуль тесе тавҫӑрса илнӗ хыҫҫӑн, ӑна тӑрӑшсах тав турӗ те, хулана кӗмесӗр-тумасӑрах, хӑй пӗлекен савӑнӑҫ ҫуртне сулӑнчӗ. Ҫӗр хутах вӑл унта пулчӗ, ирхине вара, чемодансӑр-мӗнсӗр, шыҫӑнса хӗрелнӗ пит-куҫпала тухса, пушӑ тройкипе кӑна хӑйӗн ҫулӗпе вӗҫтерчӗ.

Дубровский, француз хучӗсене туяннӑскер, Троекуров патне пӗр шиксӗр пырса кӗрсе, ун патӗнче пурӑнма пуҫланине куртӑмӑр ӗнтӗ эпир… Унӑн вӑрттӑн шухӑшӗсем темле пулнӑ ӗнтӗ (ӑна эпир кайран пӗлӗпӗр), анчах вӑл хӑйне тыткаланинче нимӗн хурламалли те пулман. Чӑн та, вӑл пӗчӗк Сашӑна вӗрентес тесе тӑрӑшсах кайман, ӑна алхасма ирӗк панӑ, йӑлишӗн кӑна пулакан урокӗсенче хытах ыйтман, — анчах музыкӑна ӑнӑҫлӑн вӗренсе пыракан хӗр вӗренӳре мӗнле ӗлкӗрнине тӑрӑшсах сӑнанӑ вара, сехечӗ-сехечӗпе унпа юнашар фортепьяно умӗнче ларса ирттернӗ. Пурте ҫамрӑк учителе юратнӑ — Кирила Петрович сунарта вӑл хастар та ҫивӗч пулнишӗн, Марья Кириловна — вӗҫӗмсӗр тӑрӑшса ӗҫленӗшӗн тата, кӑшах именсе пулин те, ӑна ялан юрама хатӗрришӗн, Саша — хӑй ашкӑнсан та лешӗ ӑна хытах ятламаннишӗн, килтисем — вӑл ырӑ та пурлӑхне кура мар тараватлӑ пулнишӗн ӑна хисепленӗ. Хӑй вӑл пӗтӗм кил-йыша юратса, ыттисемпе пӗр ҫемьери ҫын вырӑнне хунӑн туйӑннӑ.

Вӑл учитель пулса пурӑнма пуҫланӑранпа паллӑ праҫник ҫитиччен пӗр уйӑха яхӑн иртнӗ, анчах ҫак хӑйне тӑп-тӑп тытакан ҫамрӑк француз — таврари пур улпутсен сехрине хӑпартнӑ хӑрушӑ разбойнкк пулнине никам та сисмен. Ку хушӑра Дубровский Покровскинчен ниҫта та тухса ҫӳремен, анчах ялти ҫынсем сӑмах вӗҫтерме хавассине пула, ҫаратусем ҫинчен сас-хура пӗтмен, тен, пуҫлӑхӗ ҫук пулин те, унӑн шайки хӑйӗн ӗҫне тума пӑрахман-тӑр.

Хӑйӗн тӑшманӗ тата хӑйсене пурлӑхсӑр тӑратса хӑварса, хӗн-хур кӳрекенсенчен пӗри пулнӑ ҫынпа пӗр пӳлӗмре ҫывӑрнӑ чухне Дубровский хӑйне хӑй тытса чарайман ӗнтӗ. Вӑл, лешин укҫа енчӗкӗ пуррине пӗлсе, ӑна тытса илме шут тытнӑ. Учительрен сасартӑк разбойник пулса тӑнипе, мӗскӗн Антон Пафнутьича вӑл мӗн тери тӗлӗнтерсе сехрине хӑпартнине куртӑмӑр ӗнтӗ эпир.

Ирпеле тӑхӑр сехетре Покровскинче ҫӗр каҫнӑ хӑнасем пӗрин хыҫҫӑн тепри гостинӑя, вӗресе ларакан самовар патне, пухӑннӑ. Самовар сӗтелӗ хушшинче ирхи платье тӑхӑннӑ Марья Кириловна, тата унтах — ҫине ӑшӑ пустав сюртук, урине туфли тӑхӑннӑ Кирила Петрович та хӑйӗн чӑм евӗрлӗ сарлака чашкинчен чей ӗҫсе ларнӑ. Антон Пафнутьич пуринчен те кая юлса пырса кӗчӗ; вӑл ҫав тери сӑнран ӳкнине кура, пурте тӗлӗнсе кайрӗҫ, Кирила Петрович вара тимлесех унӑн сывлӑхӗ ҫинчен ыйтса пӗлчӗ. Спицын, ним пулман пек ларакан учитель ҫине чун-хавалӗпе сехӗрленсе пӑхса, ӑсран тухнӑ пек, этем ӑнланайми чӗлхепе тем сӳпӗлтетет. Кӑшт тӑрсанах тарҫи кӗчӗ те, Спицына кӳми хатӗрри ҫинчен пӗлтерчӗ. Антон Пафнутьич, кил хуҫи ӳкӗтне кӗмесӗрех, васкавлӑн пуҫ тайрӗ те ҫавӑнтах тухса кайрӗ. Ӑна мӗн пулнине никам та ӑнланаймарӗ; Кирила Петрович, ку ытлашширех ҫисе чирлерӗ пулӗ, тесе шутларӗ вара. Чей ӗҫсе ирхи апат ҫинӗ хыҫҫӑн хӑнасем килӗсене саланма тытӑнчӗҫ, часах Покровски сали пушанса юлчӗ, пурте вара хӑйӗн кулленхи йӗркине кӗчӗ.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех