Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: 19 сыпӑк

Пай: Чӑн-чӑн этем ҫинчен ҫырнӑ повесть –> Пӗрремӗш пайӗ

Автор: Леонид Агаков, Александр Артемьев

Ҫӑлкуҫ: Борис Полевой. Чӑн-чӑн этем ҫинчен ҫырнӑ повесть. Леонид Агаковпа Александр Артемьев куҫарнӑ. Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1950

Хушнӑ: 2019.08.02 19:55

Пуплевӗш: 202; Сӑмах: 2600

Текст тӗсӗ: Прозӑллӑ хайлав

Вырӑсла Тема: Ҫар

Хӑйӗн тӑван аэродромӗ ҫине вӑл чи хӗрӳллӗ вӗҫев пынӑ вӑхӑтра пырса ҫитрӗ. Аэродром ҫинче ҫак ҫурхи кун, яланхи пекех, питӗ нумай самолёт пулнӑ.

Мотор шавӗ пӗр минутлӑха та шӑпланман. Пӗр эскадрилья бензин тултарма анса ларсанах, ун вырӑнне тепри, иккӗмӗшӗ, виҫҫӗмӗшӗ сывлӑша ҫӗкленнӗ. Лётчиксенчен пуҫласа бензоцистерна шоферӗсемпе горючи паракан кладовщиксене ҫитиех — пурте ларма-тӑма пӗлмесӗр чупкаланӑ. Штаб начальникӗн сасси ҫӗтсе ларнӑ та, халӗ вӑл темле ҫинҫен кӑна хӑйӑлтатнӑ.

Ҫапах та, пурте ҫав тери ӗҫлӗ пулин те, паян вӗсем Мересьева тӳсейми кӗтсе тӑнӑ.

— Илсе килмерӗҫ-и? — кӑшкӑрса ыйтнӑ пилотсем хӑйсен механикӗсенчен, капонир умне ҫитсе ларнӑ-ларманах.

— Ун ҫинчен хыпар ҫук-и? — пӗлесшӗн ҫуннӑ «бензин королӗсем», ҫӗр айне чавса лартнӑ цистернӑсем патне черетлӗ бензовоз пырса ҫитсен.

Пурте вара ӑҫта та пулин вӑрман ҫинче полкри санитари самолёчӗн палланӑ шавӗ илтӗнессе кӗтнӗ.

Алексей хуллен силленекен носилка ҫинче куҫне уҫрӗ те хӑй тавра палланӑ ҫынсем тӑнине курчӗ. Ушкӑн шавлама пуҫларӗ, такам «ура» кӑшкӑрса ячӗ. Носилка умӗнчех вӑл пӗр хусканмасӑр кӑшт ҫеҫ йӑлкӑшса кулакан полк командирӗн ҫамрӑк сӑнне курчӗ, унпа юнашарах — штаб начальникӗн сарлака та хӗрлӗ, тарланӑ пичӗ тата БАО начальникӗн тулли те шурӑ сӑнлӑ пичӗ курӑнчӗҫ, — формалистла хӑтланнӑшӑн тата ытла хытӑ пулнӑшӑн, БАО начальникне Алексей тӳсме те пултарайман. Мӗн чухлӗ палланӑ ҫын! Носилкӑна тӑсланкӑ Юра йӑтса пырать. Вӑл тек-текех каялла, Алексей ҫине, ҫаврӑнса пӑхасшӑн, ҫавӑнпа та кашни утӑмрах такӑнать. Юнашарах хӗрлӗ ҫӳҫлӗ хӗр чупса пырать. Ку хӗр Метеостанцири сержант. Алексей ӑна яланах «Метеорологи сержанчӗ» тесе чӗнетчӗ е вӑрҫтарма юрататчӗ.

Носилка хыҫӗнче Кукушкин лётчик вӗттӗн пускаласа пырать. Кукушкин — илемсӗр, ҫиллес сӑнлӑ ҫын. Хӑйне чӑркӑш тыткаланӑран эскадрильӑра ӑна никам та кӑмӑлламастчӗ. Халӗ вӑл та кулкалать кӑна, вӑрӑм утӑмлӑ Юрӑпа харӑс утса пыма тӑрӑшать. Алексей хӑй вӗҫеве тухас умӗн пысӑк компани умӗнчех ҫак Кукушкинран питех те ҫивӗччӗн тӑрӑхласа кулнине аса илчӗ; кӳренӗве манман этем пулсан ӑна, тен, нихҫан та каҫарман пулӗччӗ. Халӗ вӑл ун носилки тавра чупкалать, ӑна асӑрхануллӑн тыткалать, носилкӑна хупӑрласа пыракан ҫынсене чавсисемпе хаяррӑн тӗккелесе аяккалла сирет.

Алексей хӑйӗн тусӗсем кун чухлӗ пуласса нихҫан та шутламан. Акӑ хӑҫан палӑраҫҫӗ иккен вӗсем, ҫынсем! Халӗ вӑл БАО начальникӗ умӗнче те хӑйне хӑй аван мар пек туйрӗ: ун ҫинчен вӑл сахал мар шӳтлӗ анекдотсем сарнӑччӗ. Кукушкинран та каҫару ыйтас килчӗ, ун пирки юлташӗсене те «вӑл пӗртте чӑркӑш чунлӑ та япӑх ҫын мар» тесе калас килчӗ. Алексей, нумай асапланса ирттернӗ хыҫҫӑн, тинех хайӗн тӑван ҫемйине килсе ҫитнине туйрӗ, кунта уншӑн пурте чӗререн хавасланнӑ.

Ҫара хурӑн вӑрманӗ хӗрринче кӗмӗл тӗслӗ санитари самолётне пытарса лартнӑ-мӗн. Алексее халӗ уй урлӑ, асӑрхануллӑн йӑтса, ҫавӑнта илсе кайрӗҫ. Резина амортизаторпа усӑ курса, техниксем санитари самолёчӗн пропеллерне ҫавӑрма тытӑнни курӑнчӗ.

— Майор юлташ… — терӗ сасартӑк Мересьев полк командирне, май килнӗ таран хытӑрах та ҫирӗпреххӗн калама тӑрӑшса.

Командир, хай йӑлипе, яланхи пекех шӑппӑн та ытарлӑн кулкаласа, ун патнелле пӗшкӗнчӗ.

— Майор юлташ, Мускава мар, кунтах, хӑвӑрпа пӗрле юлма ирӗк парӑрччӗ мана… — хушса хучӗ Мересьев.

Командир итлеме чӑрмантаракан шлемне туртса хыврӗ.

— Мускава ӑсатма кирлӗ мар, эпӗ кунтах, медсанбатрах сываласшӑн…

Майор ҫӑмлӑ перчеткине хыврӗ те, Алексей аллине одеял айӗнче хыпашласа тупса чӑмӑртарӗ:
— Тӗлӗнтермӗш этем, сире питӗ нумайччен сыватас пулать, чӑннипех эмеллес пулать! — терӗ вӑл.

Алексей пуҫӗпе сулчӗ. Ӑна халь питӗ канлӗ те ырӑ. Мӗн пулса иртни те, урисем ыратни те халь ӑна хӑрушшӑн туйӑнмарӗҫ.

— Мӗн тет вӑл? — хӑйӑлтатса ыйтрӗ штаб начальникӗ.

— Хӑйне кунта, хамӑрпа пӗрле хӑварма ыйтать, — ответлерӗ командир кулса.

Хальхинче ун кулли, ытти чухнехи пек вӑрттӑн мар, ӑшӑ та салхуллӑ пек туйӑнчӗ.

— Ухмах! Романтика! «Пионерская правда» валли тӗслӗх! — хӑйӑлтатрӗ штаб начальникӗ. — Ӑна чыс тӑваҫҫӗ, ҫар командуюшийӗ хушнӑ тӑрӑх, ун патне Мускавран самолёт ярса параҫҫӗ, а вӑл… пӑх-ха ӑна…

Мересьев хӑй нимле романтик та марри ҫинчен каласшӑнччӗ, вӑл акӑ мӗне чӗререн шаннӑ: кунти медсанбат палаткинчех, тӑван атмосферӑра выртсан, таҫти пӗлмен канлӗхре, Мускав клиникинче выртса сывалнинчен хӑвӑртрах сывалма пулать, тенӗ. Кунта вӑл, пӗррехинче, ҫӗмрӗлнӗ самолёчӗпе ҫӗр ҫине майсӑр ларнӑ чух урине ҫӑмӑллӑн хуҫсан темиҫе кун выртнӑччӗ. Штаб начальникне калас тесе, вӑл ҫивчӗ сӑмахсем те шухӑшласа тупрӗ, анчах та калама ӗлкӗреймерӗ.

Сирена салхуллӑн уласа ячӗ. Пурин те хаваслӑ сӑнӗсем сасартӑк улшӑнчӗҫ. Майор кӗскен кӑна темиҫе приказани пачӗ те, ҫынсем, кӑткӑсем пекех, чупса саланчӗҫ: хӑшӗсем вӑрман хӗрринче пытарса лартнӑ самолётсем патне, хӑшӗсем уй хӗрринче тӗмеске пек мӑкӑрӑлса тӑракан команднӑй пункт ҫӗрпӳрчӗ патне, хӑшӗсем вӑрманта пытарса лартнӑ машинӑсем патне ыткӑнчӗҫ. Алексей тӳпере хӳреллӗ кӑвак тӗтӗм кӑларса майӗпен сӳнекен темиҫе ракетӑна курчӗ те тӳрех ӑнланчӗ: «Сывлӑш!» Ун чӗри хыттӑн тапма пуҫларӗ, сӑмси ҫунаттисем сиккелеме тытӑнчӗҫ, вара вӑл хӑйӗн вӑйсӑр шӑмшакне сивӗ чӗтретнине туйрӗ, — халиччен хӑрушӑ самант ҫывхарсан ҫеҫ яланах ҫапла пулатчӗ унӑн. Леночка, Юра тата Метеорологи сержанчӗ, — аэродром ҫинче тревога вӗресе тӑнӑ чух кӑна ним те туманскерсем, — виҫҫӗш те носилкӑна ярса илчӗҫ те, пурте пӗр харӑс пусма тӑрӑшса, ҫапах та пӑлханнипе харӑс пусаймасӑр ҫывӑхри вӑрман уҫланкинелле чупса кайрӗҫ.

Алексей йынӑшса ярсан, вӗсем утма тытӑнчӗҫ. Аякра автоматически зениткӑсем шатӑртатаҫҫӗ. Вӗҫсе хӑпармалли ҫул ҫине пӗрин хыҫҫӑн тепри шуса тухса, самолётсен звенисем пӗлӗтелле ҫӗкленчӗҫ. Хамӑр моторсен палланӑ кӗрлевӗ хушшинче Алексей аякран капланса килекен кӗрлеве уйӑрса илчӗ те, унӑн мускулӗсем хӑйсемех чӑмӑрккан-чӑмӑрккан пулса хытрӗҫ, шӑнӑрланчӗҫ: вӑл вара, вӑйсӑрскерех, носилка ҫине ҫыхса хунӑскер, хӑйне хӑй кабинӑри пек, хӑйӗн истребителӗпе тӑшман ҫине ыткӑннӑ пек, хӑйне хӑй тискер кайӑка хӑвалакан ҫын пек туйрӗ.

Ансӑр окопа носилка кӗмерӗ. Тӑрӑшса ӗҫлекен Юрӑпа хӗрсем носилкӑна ал вӗҫҫӗн тытса окопа антарма тӑрсан, Алексей вӗсемпе килӗшмерӗ. Вӑл ҫавӑнтах хӑйне вӑрман уҫланкинчи пӗр пысӑк, лаштра хурӑн хӳттине лартма хушрӗ. Хурӑн айӗнче выртнӑ чух вӑл малалла мӗн пулса иртнине, йывӑр тӗлӗкри пекех хӑвӑрт пулса иртекен ӗҫсене сӑнарӗ. Сывлӑшри ҫапӑҫӑва лётчиксен ҫӗр ҫинчен сӑнама сайра-хутра ҫеҫ тӗл килет. Мересьев, вӑрҫӑ пуҫланнӑранпах боевой авиацире пулнӑскер, сывлӑшри ҫапӑҫӑва ҫӗрте тӑрса пӗрре те сӑнаманччӗ. Акӑ вӑл, сывлӑшри ҫапӑҫура ҫиҫӗмле хӑвӑртлӑхпа вӗҫме хӑнӑхнӑскер, тӗлӗнсе кӑна сӑнать: сывлӑшри ҫапӑҫу, ҫӗр ҫинчен пӑхнӑ чух, питӗ вӑраххӑн та пӗрре те хӑрушӑ мар пек курӑнать, пуклак сӑмсаллӑ «ишачоксем» хуллен кӑна вӗҫеҫҫӗ, вӗсен пулемёчӗсен аслати пек сасси кунта кӑшт ҫеҫ илтӗнет, — вӑл темӗнле килти сасса: ҫӗвӗ машини сассине е хуллен ҫурӑлакан коленкор ҫатӑртатнине кӑна аса илтерет.

Вуникӗ нимӗҫ бомбардировщикӗ аэродром айккипе умлӑн-хыҫлӑн вӗҫсе иртрӗҫ те тӳпери хӗвел ҫуттинче курӑнми пулчӗҫ. Хӗвел ҫуттинче йӑлтӑртатакан кӑтра пӗлӗтсем ҫине пӑхмалли те ҫук — куҫа шартарать, ҫав пӗлӗтсем енчен самолётсен моторӗсем кӗрлени ҫурхи нӑрӑсен сасси пекех илтӗнет. Автоматически перекен зениткӑсем пӗчӗк вӑрманта пушшех те хытӑрах вӗрме тытӑнчӗҫ. Кашни снарячӗ сывлӑшра ҫурӑлмассерен, одуванчик вӑррисем вӗҫнӗ пек, тӳпере тӗтӗм ункӑланса сарӑлать. Сайра-хутра ҫеҫ истребитель ҫунаттисем йӑлкӑшса илнисӗр пуҫне урӑх нимӗн те уйӑрса илме ҫук.

Ҫурхи пысӑк нӑрӑсем пек кӗрлекен моторсен сассине час-часах коленкор ҫурӑлнӑ пек илтӗнекен пулемёт сасси хупласа хурать: «трр, трр, трр!» Йӑлтӑрти хӗвел ҫуттинче ҫӗр ҫинчен курӑнман ҫапӑҫу пырать, анчах вӑл Алексейшӑн халӗ пӗрре те сывлӑшри пек хӑрушшӑн туйӑнмасть, — нимӗнех те мар, интереслӗ те мар пек курӑнать, ҫавӑнпа та лётчик ӑна ним пӑлханмасӑр сӑнаса выртать.

Акӑ ҫӳлтен чуна ҫурса яракан сасӑ илтӗнчӗ, унтан вара, кисточка ҫинчен хура тумламсем сирпӗннӗ пек, темиҫе бомба ҫӗрелле вирхӗнчӗҫ те аялалла аннӑҫемӗн пысӑклӑнсах пычӗҫ. Ҫапах та Алексей хӑраса ӳкмерӗ, бомбӑсем ӑҫта ӳкнине курас тесе вӑл пуҫне кӑштах ҫӗклерӗ.

Ҫак самантра Алексее Метеорологи сержанчӗ калама ҫук тӗлӗнтерчӗ. Бомбӑсем чи хӑрушшӑн шӑхӑрма пуҫласан, окопра пилӗк таран курӑнса тӑракан хӗр ача сасартӑках шӑтӑкран сиксе тухрӗ те, носилка патне чупса пырса, ӑна хӑйӗн пӑлханнипе тата хӑранипе чӗтрекен кӗлеткипе хупласа, ҫӗр ҫумне пусса выртрӗ.

Алексей пӗр самантлӑха хӑйӗн куҫӗ умӗнчех хӗрӗн хӗвелпе хуралса кайнӑ, ачанни пек ҫамрӑк тӗслӗ питне, кӑштах мӑкӑрӑлса тӑракан кӳпшек тутине тата ҫилпе кушӑрканӑ сӑмсине асӑрхарӗ. Таҫта вӑрманта бомба ӳксе ҫурӑлчӗ. Унтан ҫывӑхрах тепри, виҫҫӗмӗшӗ, тӑваттӑмӗшӗ кӗрлесе кайрӗҫ. Пиллӗкмӗшӗ ҫав тери ҫывӑха ӳкрӗ, — ҫӗр чӗтресе кӗрлесе илчӗ, ҫурмаран хуҫӑлнӑ хурӑн тӑрри хуллен кӑна шӑхӑрса, лаплатса ӳкрӗ. Хӑранипе шурса илемсӗрленсе кайнӑ хӗр сӑнӗ тепӗр хут курӑнчӗ, татах икӗ черет бомба ӳксе ҫурӑлнӑ хушӑра, хӗр хӑраса та шӑппӑн:
— Савнӑ ҫыннӑм!..
Савнӑ ҫыннӑм! — тесе илчӗ.

Каллех тепӗр тапхӑр бомба ӳкрӗ те, ҫӗр чӗтренсе кайрӗ. Аэродром ҫинче, пӗр рет лартса тухнӑ йывӑҫсем пурте пӗр харӑс ҫӳлелле ывтӑннӑ пек, пӗлӗтелле взрыв юписем ҫӗкленчӗҫ, унтан вӗсем сывлӑшрах саланчӗҫ те — ҫӗр ҫине шӑннӑ тӑпра муклашкисем кӗрлесе тӑкӑнчӗҫ; сывлӑша ыхра шӑрши калакан, куҫа ҫиекен хӑмӑр тӗслӗ тӗтӗм сарӑлчӗ.

Тӗтӗм сирӗлсен, тавралӑх шӑпланчӗ. Сывлӑшри ҫапӑҫу шавӗ вӑрман хыҫӗнчен кӑшт ҫеҫ илтӗнет. Хӗр ура ҫине сиксе тӑчӗ, унӑн шурса кӑвакарса кайнӑ питне хӗрлӗ сӑн ҫапрӗ, вӑл, макӑрса ярас пекех хӗрелсе кайнӑскер, Алексей ҫине пӑхмасӑрах, унран каҫару ыйтрӗ:

— Эпӗ сире ыраттармарӑм-и? Ухмах эпӗ, ухмах! Каҫарӑр мана!

— Халь тин мӗн ӳкӗнмелли пур ӗнтӗ! — мӑкӑртатрӗ Юра; вӑл хӑйӗн тусне хӑй мар, ҫӑк метеостанцири хӗрача хӑй кӗлеткипе хупласа хӳтӗленӗшӗн вӑтанчӗ.

Мӑкӑртаткаласа, вӑл хӑйӗн комбинезонне силлесе тасатрӗ; ӗнсине хыҫса илчӗ те осколкӑсем чӗрпӗклесе хуҫса пӗтернӗ хурӑн ҫине пӑхса, пуҫне пӑркаларӗ; хурӑн вулли тӑрӑх ҫутӑ сӗткен шывӗ шӑпӑртатса юхнӑ та — мӑкланнӑ хуппи тӑрӑх ҫӗр ҫинелле тумлать, вӑл, куҫҫулӗ пекех, ҫутӑ та витӗр курӑнать.

— Пӑхӑр-ха, хурӑн йӗрет, — терӗ Леночка, хӑруша самантра та хӑйӗн тӗлӗнмелле чӑрсӑр сӑнне ҫухатманскер.

— Макӑрӑн! — салхуллӑн ответлерӗ Юра. — Ну, сеанс пӗтрӗ! Йӑтса каяр. Санитар сывах-и, хӗртсе илмен-и ӑна?

— Ҫуркунне! — терӗ Мересьев, аманнӑ йываҫ вуллинчен ҫӗр ҫине хӗвел ҫутипе йӑлтӑртатса юхакан таса сӗткен шывӗ ҫине тата каҫӑр сӑмсаллӑ, пысӑк шинель тӑхӑннӑ «Метеорологи сержанчӗ» ҫине пӑхса; вӑл унӑн ятне те пӗлмен.

Виҫҫӗн — Юра малтан, хӗрсем хыҫалтан йӑтса — носилкӑна ҫаплах тӗтӗмпе йӑсӑрланакан, ҫурхи шывпа тулакан бомба шӑтӑкӗсем урлах самолёт патне ҫӗклесе пынӑ чух, Алексей шинель ҫанни вӗҫӗнчен курӑнакан пӗчӗк те ҫирӗп алӑ ҫине юратсах пӑхрӗ, вӑл носилка аврине хытӑ ҫатӑрласа тытнӑ. «Мӗнле-ха вӑл? Ҫав сӑмахсем ӑна хӑранипе ҫапла каланӑ пек илтӗнчӗҫ-ши?» — тесе шухӑшларӗ Алексей.

Алексей Мересьевшӑн ҫак паллӑ кун тата тепӗр паллӑ ӗҫ пулса иртрӗ. Хӗрлӗ хӗреслӗ кӗмӗл тӗслӗ самолёт та ҫывӑхрах. Ун ҫунаттисем ҫинче те, кӳлепи ҫинче те — хӗрлӗ ҫӑлтӑр; самолёт йӗри-тавра бортмеханик пуҫне пӑркаласа ҫӳрет, машинӑна осколкӑсем тивсе е сывлӑш хумӗ ҫапса ӑҫтан та пулин ҫӗмӗрмен-ши тесе тӗрӗслет вӑл. Ҫав самантра истребительсем пӗрин хыҫҫӑн тепри аэродром ҫине анса ларма тытӑнчӗҫ. Вӗсем вӑрман хыҫӗнчен вӗҫсе тухаҫҫӗ те, ытти чухнехи пекех, аэродром ҫийӗн ҫаврӑнмасӑр, тӳрех аялалла ярӑнса анса хӑйсен вӑрман хӗрринчи капонирӗсем патне пырса вырнаҫаҫҫӗ.

Часах тӳпе шӑпланчӗ. Аэродром тасалчӗ, вӑрманта моторсен сасси илтӗнми пулчӗ. Анчах та команднӑй пункт патӗнче ҫынсем ҫаплах тӑраҫҫӗ-ха. Пурте вӗсем, куҫӗсене хӗвелтен ал тупанӗпе картласа, пӗлӗт ҫинелле тинкереҫҫӗ.

— «Девятка» килмерӗ! Кукушкин таҫта ҫӗтсе юлнӑ! — пӗлтерчӗ Юра.

Алексей Кукушкинӑн яланах кӑмӑлсӑррӑн курӑнакан пӗчӗкҫеҫ те йӳҫек пит-куҫне аса илчӗ, ҫав хушӑрах тата паян вӑл носилкӑна епле тирпейлӗн тыткалани те аса килчӗ. Неушлӗ пӗтрӗ пуль? Ҫак шухӑш, хӗрӳллӗ кунсенче лётчиксемшӗн ытлашши нимех те хӑрушӑ марскер, халӗ, Алексей аэродром пурнӑҫӗнчен уйрӑлсан, ӑна ҫӳҫентерсе илчӗ. Ҫак вӑхӑтрах сывлӑшра мотор шавӗ илтӗнчӗ. Юра хаваслӑн кӑшкӑрса ячӗ:

— Акӑ вӑл!

Команднӑй пункт патӗнче те хумханма пуҫларӗҫ. Темскер пулнах! «Девятка» ҫӗре анса лармасть, аэродром ҫийӗн ҫаврӑнса вӗҫет. Вӑл пуҫ ҫинченех вӗҫсе иртнӗ чух Алексей акӑ мӗн асӑрхарӗ: самолётӑн хӑрах ҫунатти вӗҫӗ хуҫӑлса ӳкнӗ тата — чи хӑрушши фюзеляжран пӗр кустӑрми ҫеҫ курӑнать. Сывлӑша темиҫе хӗрлӗ ракета ярӑнса хӑпарчӗҫ. Кукушкин каллех пуҫ ҫинченех вӗҫсе иртрӗ. Унӑн самолёчӗ халь арканнӑ йӑви ҫинче ӑҫта ларасса пӗлмесӗр вӗҫекен кайӑк пекех туйӑннӑ. Вӑл виҫҫӗмӗш хут ҫаврӑнма пуҫларӗ.

— Халех сикет, бензинӗ пӗтсе ҫитнӗ унӑн, халь юлашки вӑйпа ҫеҫ тытӑнса тӑрать, — пӑшӑлтатрӗ Юра, сехет ҫине пӑхса.

Кун пек вӑхӑтра, ҫӗр ҫине анса ларма ниепле те май килмен чухне, лётчик, самолётпа ҫӳлерех хӑпарса, хӑй парашютпа сикме пултарать. «Девятка» та ҫӗр ҫинчен ҫакнашкал приказ илнӗ пулмалла. Анчах ҫапах та вӑл малтанхи пекех вӗҫсе ҫаврӑнса ҫӳрет.

Юра пӗрре самолёт ҫине; тепре сехет ҫине пӑхать. Мотор хулленрех, ӗҫлеме тытӑннӑ пек туйӑнсанах, самолёт, аяккалла ҫаврӑнса, анса ларма тытӑнчӗ. Чӑнах та вӑл машинӑна ҫӑлмах шутлать-ши? «Сик! Сик ӗнтӗ!» шутлаҫҫӗ пурте.

Аэродром ҫинчен пӗр истребитель, хӳри ҫине единица ҫырнӑскер, сывлӑша ҫӗкленчӗ те, пӗрре ҫаврӑнса илсех «девятка» ҫумне питӗ ӑстан вӗҫсе пычӗ. Самолёт питӗ лӑпкӑн та ӑстан вӗҫнине кура, Алексей ку полк командирӗ хӑех иккенне пӗлчӗ. Кукушкинӑн е радиоаппарачӗ ҫӗмӗрӗлнӗ е вӑл хӑй хӑранипе ҫухалса кайрӗ пуль тесе пулмалла, полк командирӗ ун патне вӗҫсе пычӗ те, самолёт ҫунаттисемпе сулкаласа, «эпӗ мӗн тунине ту» тесе хушса, ҫӳлелле хӑпарма пуҫларӗ. Шӑп ҫӑк самантра Кукушкин, мотора вӑраххӑн ӗҫлеттерсе, самолётне аяккалла тытрӗ. Хуҫӑк ҫунатлӑ аманнӑ самолёт Алексей пуҫӗ ҫийӗпех вӗҫсе иртрӗ те ҫӗр ҫумнелле анса пычӗ. Акӑ вӑл ҫӗр ҫумне перӗнес чухне сулахай еннелле хытӑ тайӑлчӗ, хӑйӗн хӑрах кустӑрми ҫинчех вӑраххӑнтарах чупса кайрӗ, унтан сылтӑм енне тайӑлса ӳкрӗ те, хӑйӗн тӗрӗс ҫунаттипе ҫӗр ҫине тӑрӑнса, хӑй тӗнӗлӗ ҫинче хӑвӑрт ҫаврӑнса илчӗ, — ун таврашӗнчи юр пӗлӗт пекех ҫӗкленчӗ.

Юлашки самантра вӑл куҫран ҫухалчӗ. Юр тусанӗ сирӗлсен кӑна акӑ мӗн курӑнчӗ: хӑрах аякки ҫине тӳннӗ, аманнӑ машинӑран аяккарах, юр ҫинче темскер хуран курӑнса выртать. Ҫав хура мӗлке патнелле ҫынсем чупма пуҫларӗҫ, ҫав еннеллех санитари машини те кӑшкӑртса вӗҫтерчӗ.

— Хӑтарчӗ, хӑтарчӗ самолёта! Ай, Кукушкин! Хӑҫан вӑл кун пек ӑсталӑха вӗреннӗ-ха? — шутларӗ Мересьев, носилка ҫинче выртнӑ ҫӗртех хӑйӗн юлташӗн паттӑрлӑхне хапсӑнса.

Унӑн хӑйӗн те ҫавӑнтах мӗнпур вӑйран чупса каяс килчӗ: унта, юр ҫинче, халиччен никам та савман пӗчӗкҫеҫ ҫын выртать, халӗ вӑл хӑйӗн ҫирӗплӗхне, хӑйӗн ӑсталӑхне кӑтартрӗ. Анчах та Алексее каллех чӗркерӗҫ те носилка пирӗ ҫумне ҫыхса хӗстерчӗҫ; пӑлханни иртсе кайсанах, нервӑсем лӑплансан, ун суранӗ тепӗр хут чӑтмалла мар ыратма пуҫлани сисӗнчӗ.

Ҫак ӗҫсем йӑлтах пӗр сехет хушшинче пулса иртрӗҫ, анчах та вӗсем ҫав тери нумай пулчӗҫ, — Алексей вӗсене тӳрех тавҫӑрса та илеймерӗ. Хӑйӗн носилкине санитари самолёчӗ ӑшне вырнаҫтарсан тин, хӑй ӑнсӑртран ҫеҫ тепӗр хут «Метеорологи сержантне» асӑрхасан тин, Алексей ҫак хӗрӗн паттӑрлӑхне тӗрӗссипе хакларӗ. Ку вӑхӑтчен хӑй ҫав хӗр ятне пӗлменни ӑна иментерсех ячӗ.

— Сержант юлташ… — шӑппӑн каларӗ вӑл, хӗр ҫине чӗререн тав тӑвакан кӑмӑлпа пӑхса.

Тин ҫеҫ кӗрлеме тытӑннӑ мотор шавӗнче, тен, ун сассине хӗр илтеймерӗ те пуль. Ҫапах та вӑл Алексей умне пычӗ те ӑна пӗр ҫыхӑ ҫыру тӑсса кӑтартрӗ:

— Старший лейтенант юлташ, кусем сирӗн ҫырусем. Эпӗ вӗсене упрарӑм. Эсир чӗрӗ иккенне, эсир таврӑнасса пӗлсех тӑтӑм эпӗ. Пӗлтӗм, туйса тӑтӑм…

Хӗр Алексей кӑкри ҫине ҫырусен ҫӳхе тӗркине хучӗ. Вӗсем хушшинче вӑл ватӑ ҫын аллипе чӗрмелесе ҫырнӑ амӑшӗн виҫ кӗтеслӗ конверчӗсене тата палланӑ конвертсене, хӑйсен гимнастёрки кӗсйинче ҫӳрекеннисем йышшисене, асӑрхарӗ. Ҫак конвертсене курсанах вӑл савӑнса, ҫуталса кайрӗ, одеяло айӗнчен аллине кӑларас тесе хускалчӗ.

— Хӗр ҫырӑвӗсем-и кусем? — салхуллӑн ыйтрӗ «Метеорологи сержанчӗ», хӑй ҫав тери хӗрелсе кайрӗ, унӑн куҫ хӑрпӑкӗсем куҫҫулӗпе йӗпенчӗҫ.

Мересьев паҫӑр, бомба ҫурӑлнӑ чухне, хӗр каланӑ сӑмахсене аса илчӗ те тӗрӗслӗхе уҫма хӑяймарӗ.

— Ҫук, ку ҫырусене качча тухнӑ аппам ҫырнӑ. Унӑн хушамачӗ урӑхла, — терӗ вӑл, вырӑнсӑр суеҫтернӗшӗн хӑйне хӑй сивлесе.

Мотор кӗрленӗ хушӑрах такамсем калаҫни илтӗнчӗ. Айӑкри люк уҫӑлчӗ те, самолёт ӑшне шинель ҫийӗн шур халат тӑхӑннӑ палламан врач кӗчӗ…

— Пӗр аманни кунтах-и? — ыйтрӗ вӑл, Мересьев ҫине пӑхса. — Пит аван! Теприне те илсе кӗртӗр, халех вӗҫсе каятпӑр. Эсир тата кунта мӗн тӑватӑр, мадам? — ыйтрӗ вӑл, тарланӑ куҫлӑхӗ витӗр «Метеорологи сержанчӗ» ҫине пӑхса; лешӗ Юра хыҫне пытанма тӑрӑшать-мӗн. — Тухма ыйтатӑп, халех вӗҫсе каятпӑр. Эй! Носилка парӑр!

— Ҫырӑр, тархасшӑн, ҫырӑр, эпӗ кӗтетӗп! — тесе, хӗр пӑшӑлтатнине Алексей илтсе юлчӗ.

Юрӑпа ун юлташӗсем пулӑшнипе врач самолёт ӑшне тепӗр носилка кӗртсе лартрӗ, ун ҫинче такам вӑрӑммӑн та хуллен йынӑшать. Ӑна хай вырӑнне хунӑ чух простыня уҫӑлса кайрӗ те, Мересьев носилка ҫинче выртакан ҫын Кукушкин иккенне палласа илчӗ, асапланнипе, унӑн сӑнӗ илемсӗрленсе кайнӑ. Врач аллисене шӑлкаларӗ, кабинӑна сӑнаса пӑхрӗ, вара Мересьева хырӑмран лӑпкаса илчӗ те:

— Пит аван, калама та ҫук! Ну, ҫамрӑк ҫыннам, акӑ сире валли юлташ, — вӗҫмешкӗн кичемех пулмӗ. Э? Халь ӗнтӗ кирлӗ маррисем пурте тухӑр кунтан! Леш сержант званиллӗ Лорелея ҫухалчӗ те-им? Пит аван. Тапранма ыйтатӑп!.. — тесе хучӗ.

Алӑк умӗнче тем тӑрмашакан Юрӑна вӑл тӗртсех кӑларчӗ. Алӑксене хупрӗҫ, самолёт чӗтренсе илчӗ те хускалчӗ, сиккеленчӗ, — унтан каллех лӑпланчӗ те, моторсем пӗр пек кӗрленӗ май, ярӑнса кайма пуҫларӗ. Врач, стенасенчен тыткаласа, Мересьев патне пычӗ.

— Хӑвӑра мӗнле туятӑр? Ал тымарне тӗрӗслер-ха… — Вӑл тӗлӗнсе, пуҫне пӑркаласа илчӗ:

— М-да! Вӑйлӑ этем! Сирӗн приключенисем пирки тусусем ытла та тӗлӗнсе каймалла каласа параҫҫӗ. Джек Лондон калавӗсенчи пекех, — терӗ.

Вӑл хӑйӗн кресли ҫине майлашса ларчӗ те часах ҫемҫелсе шӑпланчӗ, унтан пуҫне чиксе ҫывӑрса кайрӗ. Ҫак ватӑлма пуҫланӑ шуранка сӑнлӑ ҫын вилес пекех ывӑнни пӗрре пӑхсах паллӑ пулчӗ.

«Джек Лондон калавӗнчи пекех!» шутларӗ те Алексей, ҫав самантрах ӑна хӑйӗн ачалӑхӗ аса килчӗ, унпа пӗрлех Джек Лондон калавӗнчи: «…аманнӑ ураллӑ этем пушӑ хир урлӑ шӑвать, ӑна чирлӗ те выҫӑ тискер кайӑк хӑвалать», тени асне килсе тухрӗ. Ҫывратса ямалла пӗрпек кӗрлекен моторсен шавӗнче мӗнпур шухӑшсем арпашӑнса кайрӗҫ, тӗлӗрме тытӑннӑ Алексейӑн юлашки шухӑшӗ ҫакӑ пулчӗ: ҫӗр ҫинче вӑрҫӑ та, бомбӑсем ҫурӑлни те ҫук; урасем те пӗр лӑпланмасӑр асаплӑн сурса ыратмаҫҫӗ пек, Мускавалла вӗҫекен самолёт та ҫук; ҫаксем пурте Алексее, хӑй тахҫан катари Камышин хулинче, ача чухне тӗлӗнмелле кӗнекере вуласа курнӑ пек ҫеҫ туйӑнчӗҫ.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех