Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи

Текст: Чӑваш Ен Пуҫлӑхӗ 2015 ҫулта Патшалӑх Канашӗ патне янӑ Ҫыру

Автор: Михаил Игнатьев

Ҫӑлкуҫ: http://gov.cap.ru/SiteMap.aspx?gov_id=49 ... id=1937945

Хушнӑ: 2016.02.23 12:02

Пуплевӗш: 476; Сӑмах: 7836

Текст тӗсӗ: Статья

Вырӑсла Тема: Паллӑ мар

Хисеплӗ депутатсем, ӗҫтешсем, Чӑваш Енре пурӑнакансем!

Иртнӗ ҫул пысӑк пӗлтерӗшлӗ пулӑмсемпе пуян пулчӗ. Вӗсенчен хӑшӗ-пӗри паянхи социаллӑ пурнӑҫпа экономика тата политика лару-тӑрӑвӗ ҫине пысӑк витӗм кӳме ӗлкӗрчӗ ӗнтӗ, ыттисем хӑйсем ҫинчен каярах аса илтерӗҫ, ҫавӑнпа та малашлӑхра вӗсен витӗмне туйма тата ҫакӑ Раҫҫей Федерацийӗн тата Чӑваш Республикин аталанӑвӗшӗн мӗнлерех пӗлтерӗшлӗ пулассине ӑса хывма тивет.

Пӗлтӗрхи нарӑс уйӑхӗнче Сочи хулинче ҫӗршывра пуҫласа хӗллехи Олимп вӑййисем иртрӗҫ. Чӑваш Енре пурӑнакан кашни ҫынах Раҫҫей спортсменӗсемшӗн чунтан хумханчӗ, вӗсен чаплӑ та мухтавлӑ ҫитӗнӗвӗсемшӗн тем пекех савӑнчӗ. Эпир чун хавалӗпе вӑйлӑ ҫын тума ҫуккине те тума пултарнине ҫирӗплетсе панӑ хамӑрӑн паралимпиецсен паттӑрлӑхӗпе хавхалантӑмӑр!

Раҫҫейӗн пӗрлештернӗ Олимп команди йышӗнче нумай ҫул хушшинче пуҫласа хӗллехи спорт тӗсӗсем енӗпе пирӗн республика спортсменки те ӑмӑртни уйрӑмах камӑллӑ пулчӗ. Ку, паллах, ҫитӗнӳ, ҫавна май эпӗ шанатӑп: Чӑваш Ен спортсменӗсем ҫывӑх вӑхӑтрах хӗллехи олимпиадӑсен пьедесталӗсене тем тесен те парӑнтарӗҫ.

2014 ҫулта пысӑк пӗлтерӗшлӗ пулӑм пулса иртрӗ: Раҫҫей Федерацийӗн йышне икӗ ҫӗнӗ субъект - Крым Республики тата Севастополь хули кӗчӗҫ. Чӑваш Ен Крым тата Севастополь, унта пирӗн икӗ пин ҫурӑ ытла ентеш пурӑнать, Раҫҫейӗн туслӑ ҫемйине хутшӑнма кӑмӑл тунине хӗрӳллӗн ырласа йышӑнчӗ. Туслӑн килӗштерсе ӗҫлесси ҫинчен калакан килӗшӳсене алӑ пуснӑ та ӗнтӗ, вӗсем пирӗн регионсем хушшинчи экономика, наука, социаллӑ пурнӑҫпа культура ҫыхӑнӑвӗсене малалла анлӑлатса пыма никӗс хываҫҫӗ.

Юпа уйӑхӗн 9-мӗшӗнчен пуҫласа 11-мӗшӗччен Чӑваш Енре Пӗтӗм тӗнчери V «Раҫҫей - спорт ҫӗршывӗ» спорт форумӗ иртрӗ. Эпир ҫак пысӑк пӗлтерӗшлӗ мероприятие йӗркелесе ирттерме тӗплӗн хатӗрлентӗмӗр тата ӑна питех те ҫӳллӗ шайра ирттертӗмӗр. Республикӑра пурӑнакансем хӑйсен хастарлӑхӗпе, ырӑ кӑмӑлӗпе, чунтан тухакан йӑл куллипе тӗлӗнмелле лару-тӑру йӗркелерӗҫ, ют ҫӗршыври пирӗн ӗҫтешсем палӑртнӑ тӑрӑх, ҫавнашкалли вӗсен патӗнче Раштав уявне паллӑ тунӑ вӑхӑтра кӑна пулать.

Раҫҫей Федерацийӗн Президенчӗ Владимир Владимирович Путин тата мӗнпур хӑна форума йӗркеленине, Чӑваш Ен халӑхӗн ырӑ кӑмӑлӗпе тараватлӑхне тивӗҫлипе хакларӗҫ.

Вӗсем республикӑра пурӑнакансем спортпа туслӑ пулнине, хӑйӗн Тӑван ҫӗршывне тата тӑван ҫӗрне чунтан юратнине курса ӗненчӗҫ.

Анчах та пӗлтӗр ырӑ пулӑмсем кӑна пулмарӗҫ. Спорт форумӗ вӗҫленнӗ хыҫҫӑн темиҫе кунранах ҫутҫанталӑк пирӗн ҫирӗплӗхе тӗрӗслесе пӑхрӗ. Хуласемпе ялсем ҫине йӑтӑнса аннӑ пӑрлӑ ҫумӑр электричествӑпа тивӗҫтерекен линисен бетон юписене тӳнтерчӗ, пралуксене татрӗ тата йывӑҫсене хуҫрӗ. Районсем, ял ҫӗрӗнчи халӑх пурӑнакан вырӑнсен виҫҫӗмӗш пайӗ ҫутӑсӑр тӑрса юлчӗ.

Ҫак йывӑр вӑхӑтра никам та хӑраса ӳксе ҫухалса каймарӗ. Чӑваш Ен ҫыннисем пирӗн йыхрава йышӑнса кӳршӗ регионсенчен пулӑшма килнӗ энергетиксемпе ҫума-ҫумӑн тӑрса электричествӑпа тивӗҫтерес тӗлӗшпе пӗрле тӑрӑшрӗҫ, урамсемпе картишсене йӗркене кӗртрӗҫ. Вӗсен ырми-канми ӗҫне пула ҫутҫанталӑк инкекӗн сиенӗсене кӗске вӑхӑтра пӗтерме май килчӗ.

Ҫав кунсенче эпир хамӑр пӗрпӗтӗм халӑх пулнине, юратнӑ республика ырлӑхӗшӗн пӗрлешме пултарнине ҫирӗплетсе патӑмӑр! Эпир кирек мӗнле йывӑрлӑха ҫӗнме те, чи пысӑк тӗллевсене пурнӑҫлама та вӑй-хал ҫитеретпӗр!

Шкулсенче, больницӑсенче, республикӑра пурӑнакансен ҫынсен ҫурчӗсенче каллех ӑшӑ та ҫутӑ пултӑр тесе ҫил ҫинче тата сивӗре, ҫумӑрпа юр айӗнче хӑйсен сывлӑхне шеллемесӗр ӗҫленӗ мӗнпур ҫынна тепӗр хут пӗтӗм чунтан тав тӑвас тетӗп. Тавтапуҫ сире, хаклӑ туссем!

Ҫак Ҫырӑва хатӗрленӗ ҫӗре йӑлана кӗнӗ пекех политика партийӗсем, общество организацийӗсем, Чӑваш Енре пурӑнакансем хутшӑнчӗҫ.

Ку манӑн Патшалӑх Канашне тата Чӑваш Республикин халӑхне янӑ пиллӗкмӗш ҫыру, ҫавӑнпа та эпӗ маларах тунӑ ӗҫӗн хӑш-пӗр пӗтӗмлетӗвне илсе кӑтартас тетӗп.

Эпӗ Чӑваш Ен Президенчӗн должноҫне кӗнӗ 2010 ҫула аса илер. Республика территорийӗнче ун чухне вӑрмансенче пушарсем алхасатчӗҫ, вӑраха тӑсӑлакан шӑрӑх та типӗ ҫанталӑка пула ялхуҫалӑхӗ пысӑк тӑкак тӳсетчӗ, ӗҫсӗрлӗх шайӗ 9,5 процента ҫитнӗ, ӗҫ укҫи енӗпе пухӑннӑ парӑм 120 миллион тенкӗрен те иртнӗччӗ. Пир-авӑр комбинатӗнче, Шупашкарти трикотаж фабрикинче, Ҫӗнӗ Шупашкарти ҫурт-йӗр тӑвакан комбинатра панкрутлӑх лару-тӑрӑвӗ йӗркеленнӗччӗ, пиншер ҫын ӗҫсӗр тӑрса юлнӑччӗ.

Тӳрӗ мар кӑмӑллӑ инвесторсен преступлениллӗ ӗҫӗсене пула темиҫе ҫӗр пайҫӑ хӑйсене пама шантарнӑ хваттерсӗр тӑрса юлнӑ, вӗсен умӗнчи пурнӑҫламан тивӗҫсен виҫи 2 миллиард тенке ҫитнӗ, ҫурт-йӗре комплекслӑ майпа лартмалли «Ҫӗнӗ хула» чи пысӑк проект пурнӑҫланма чарӑнса ларнӑ.

Халӑх хӑй хальлӗн вилесси чарӑнманччӗ, унӑн кӑтартӑвӗ пилӗк ҫул хушшинче - 2005 ҫултан пуҫласа 2010 ҫулта - 21 пине яхӑн ҫынпа танлашатчӗ.

Чӑваш Ен Правительствине, вырӑнти хӑйтытӑмлӑх органӗсене, республикӑра пурӑнакан кашни ҫыннах васкавлӑн, уҫӑмлӑн, пӗтӗм вӑя хурса килӗшӳллӗн ӗҫлеме, чӑтӑмлӑ та тӑрӑшуллӑ пулма ыйтакан васкавлӑ мерӑсем йышӑнмаллаччӗ.

Паян эпир тулли кӑмӑлпа палӑртма пултаратпӑр: ҫӳлерех асӑннӑ ҫивӗч ыйтусенчен ытларахӑшне татса панӑ.

Экономика палӑрмаллах ҫирӗпленчӗ. Тӑватӑ ҫул хушшинче пӗр пысӑк предприятире те панкрутлӑх ӗҫӗсене пуҫарман. Пачах урӑхла, эпир вуншар пысӑк технологиллӗ ҫӗнӗ производствӑсем туса хута ятӑмӑр, пысӑк ӗҫ укҫи тӳлекен пиншер ӗҫ вырӑнӗ йӗркелерӗмӗр.

Уйрӑммӑн палӑртатӑп: ял ҫӗрӗнчи таса уйра кӗске вӑхӑт хушшинче производство культури ҫӳллӗ шайра шутланакан ку чухнехи хӑватлӑ заводсем туса лартнӑ. Ҫак проектсене ӑнӑҫлӑн пурнӑҫлани Чӑваш Енӗн инвестици вӑй-хӑвачӗ пысӑк пулнине кӑтартать, республикӑра пурӑнакансене малашлӑх ҫине ырӑ куҫпа пӑхма шанӑҫ кӳрет.

Патшалӑх харпӑрлӑхӗпе усӑ курасси унчченхинчен чылай тухӑҫлӑрах пулса пырать, республикӑн ҫӗр айӗнчи пурлӑхӗсемпе усӑ курнӑшӑн кӗрекен укҫа-тенкӗ вуншар хут ӳсрӗ.

Шута илекен ӗҫсӗрлӗх 2,5 яхӑн чакрӗ, нумай хваттерлӗ пурӑнмалли ҫурт-йӗр тӑвассин калӑпӑшӗ 55 процент ӳсрӗ.

Пулӑшу кирлисене, чӑн малтанах нумай ачаллӑ ҫемьесене тата ветерансене, социаллӑ пулӑшу парасси вӑйланчӗ, бюджет сферинче ӗҫлекенсен ӗҫ укҫийӗ палӑрмаллах пысӑкланчӗ, ҫавна пула республикӑри чухӑнлӑхра пурӑнакансен шучӗ 14 процент чухлӗ чакрӗ, Чӑваш Енре халӑх йышӗ хӑй хальлӗн ӳснине виҫҫӗмӗш ҫул шута илетпӗр! Ку чухнехи ача сачӗсем тумалли, нумай хваттерлӗ ҫуртсене, картишсене тата вӗсен патне пымалли ҫулсене тӗпрен юсамалли, спорт площадкисене оборудованипе тивӗҫтермелли программӑсем йӗркеллӗн пурнӑҫланаҫҫӗ.

Чӑваш Ен ял ҫӗрӗнче фельдшерпа акушер пункчӗсен тытӑмне тата пӗтӗмӗшле практика врачӗн офисӗсене аталантарас енӗпе Раҫҫейри чи лайӑх сакӑр регион йышне кӗчӗ.

Юлашки икӗ ҫулта республикӑри ялсемпе саласенче ку чухнехи модульлӗ 60 фельдшерпа акушер пункчӗ туса лартнӑ, кӑҫалхи ҫурла уйӑхӗнче «Ял ҫыннисене - 100 ФАП» проекта вӗҫлетпӗр.

Пирӗн хресченсем, тӑрантаруҫӑ-ҫӗр ӗҫченӗсем, пурнӑҫ тӑршшӗпех колхозра е совхозра вӑй хунӑ ветерансем халӗ пахалӑхлӑ медицина пулӑшӑвне лайӑх шайри хӑтлӑ условисенче илме пултарӗҫ!

Юлашки ҫулсенче пурнӑҫланӑ пӗтӗм ӗҫшӗн эпӗ, хисеплӗ депутатсем, сире тав тӑватӑп, хӑйсен ӗҫ вырӑнӗнче тӑван республика ырлӑхӗшӗн тӳрӗ кӑмӑлпа тата ырми-канми ӗҫлекен Чӑваш Енӗн мӗнпур ҫыннине тав сӑмахӗ калатӑп! Ӗҫ ҫыннисене чыс та мухтав!

Эпир пустуях нимӗн те шантармастпӑр, шантарнине вара - пурнӑҫлатпӑр! Эпӗ пӗлетӗп: ҫӗнӗ ҫул-йӗр пурне те килӗшмест. Уйрӑмах коррупципе кӗрешес ӗҫ вӑйлӑ хирӗҫ тӑрупа тӗл пулать, ӑна эпир юлашки ҫулсенче ҫирӗппӗн пурнӑҫласа пыратпӑр. Ахӑртнех, хӑшӗсен иртнӗ тапхӑра, миллиардшар тенкӗ бюджет укҫине, Чӑваш ҫӗрӗнчи вӑрман туприпе ҫӗр айӗнчи пуянлӑха ручкӑпа пӗрре сулсах, конкурссемпе аукционсем ирттермесӗрех ҫывӑх ҫынсен хушшинче пайланӑ чухнехи вӑхӑта, каялла тавӑрас килет-тӗр.

Общество-политика лару-тӑрӑвне хускантарса яма, йӗркеленсе ҫитнӗ ҫирӗплӗхе аркатма хӑтланакан уйрӑм тӗслӗхсем тӗл пулаҫҫӗ. Пирӗн республикӑра пулса иртекен пулӑмсем ҫинчен тӑрӑшсах суя хыпар сараҫҫӗ, эпир юлашки ҫулсенче тунӑ ҫитӗнӳсене хурласси ҫаплах чарӑнмасть.

2015 ҫул - суйлавсен ҫулӗ. Ҫавна май Чӑваш Ене каялла ҫавӑрма хӑтланни чӑннипе вӑйланса пырӗ. Анчах та эпӗ шанатӑп - вӗсен ӗҫ тухмӗ. Прогреса чарма ҫук! Ҫапла, пирӗн ӗҫре ҫитменлӗхсем пур. Ҫапла, шухӑшласа хунинчен пурте пурнӑҫланаймасть. Анчах та эпир республикӑра пурӑнакансем пурте пекех хамӑра шаннине тата вӗсен пулӑшӑвне туйса тӑратпӑр. Эпир тӗрӗс ҫул ҫинче тата унран ниҫталла та пӑрӑнмастпӑр!

Ҫывӑх вӑхӑтрах экономикӑра, социаллӑ пурнӑҫпа культура сферисенче пӗлтерӗшлӗ тӗллевсене пурнӑҫлама тивет. Ҫакна тулашри тата шалти рыноксенчи лару-тӑрӑва йывӑрлатнӑ пӗтӗм тӗнчери политика лару-тӑрӑвӗ ҫивӗчленсе ҫитнӗ условисенче тума ҫӑмӑлах мар. 2014 ҫул пӗтӗм ҫӗршывшӑн пекех пирӗн республикӑшӑн та йывӑр ҫул пулчӗ. Ют ҫӗршывсем Раҫҫей компанийӗсене хирӗҫ йышӑннӑ суту-илӳпе экономика санкцийӗсем Чӑваш Ен предприятийӗсен ӗҫӗ-хӗлӗ ҫине те япӑх витӗм кӳчӗҫ.

Ҫав вӑхӑтрах санкци мерисене пӗрешкел япӑх хаклама кирлӗ мар. Пӗр енчен пӑхсан, вӗсем чӑн та, экономикӑн уйрӑм секторӗсенче ӳсӗм хӑвӑртлӑхне чакарчӗҫ. Тепӗр енчен - ҫав санкцисемех хамӑрӑн тавар туса кӑларакансене аталанма ҫӗнӗ майсем, инновациллӗ шухӑшсене чӑн проект шайне ҫитерме хушма хавхалану кӳчӗҫ.

2014 ҫулхи авӑн уйӑхӗн 18-мӗшӗнче иртнӗ Раҫҫей Федерацийӗн Патшалӑх Канашӗн ларӑвӗнче Раҫҫей Президенчӗ Владимир Владимирович Путин ҫакӑн пек палӑртрӗ: «Пирӗн тӗп тӗллев - Раҫҫее конкуренцире вӑйлӑрах пулма пулӑшакан чи пӗлтерӗшлӗ майсенчен пӗринпе, шалти пысӑк рынокпа усӑ курасси, ӑна ҫӗршыв экономикин чӑн секторӗсем туса кӑларакан лайӑх пахалӑхлӑ таварсемпе тултарасси пулса тӑрать...».

Ҫавна май Чӑваш Республикин Министрсен Кабинечӗ умне пулма пултаракан хӑрушлӑхсене тупса палӑртас тата чакарас тӗллевпе Чӑваш Республикин «2012-2020 ҫулсем валли йышӑннӑ экономика аталанӑвӗ тата инновациллӗ экономика» патшалӑх программи шайӗнче «Чӑваш Республикин экономикин уйрӑм отраслӗсенче импорта улӑштарассине аталантарасси» ҫум программӑна туса хатӗрлеме тӗллев лартатӑп.

Асӑннӑ ҫум программӑна пурнӑҫлани республикӑри импорта улӑштармалли тата конкурентлӑ продукци калӑпӑшӗсене ӳстерме пулӑшать.

Сӑмах май каласан, пирӗн чылай предприяти ют ҫӗршыв чӗр таварне тата комплектламалли япаласене тапхӑрӑн-тапхӑрӑн Раҫҫейри аналогсемпе улӑштарас, изделисене серипе туса кӑларас ӗҫе пуҫӑнчӗ.

Промышленноҫ производствин индексӗ Чӑваш Енре юлашки тӑватӑ ҫулта Раҫҫейри кӑтартусенчен те иртекен кал-кал аталанупа палӑрать. 2014 ҫулта вӑл, хаклав тӑрӑх, 104,5 процентран кая мар пулмалла.

2014 ҫул пӗтӗмлетӗвӗсем тӑрӑх, тирпейлекен производствӑри ӗҫ тухӑҫлӑхӗ республикӑра вӑтамран 7 процент ытла ӳснӗ, чылай предприяти пысӑк ӗҫ тухӑҫлӑхӗпе, хӑтлӑ ӗҫ условийӗсемпе тата тивӗҫлӗ ӗҫ укҫи тӳленипе палӑрса тӑрать.

Паянхи куна республика предприятийӗсенче пысӑк тухӑҫлӑ ӗҫ вырӑнӗ пӗтӗмпе 160 пин ытла шутланать, ҫакӑ 2011 ҫулхи шайран 1,6 хут пысӑкрах.

Манӑн 2010 ҫулхи «Ҫамрӑксене шанмалла!» Ҫырура пирӗн тӗп ресурс вӑл - ҫын, унӑн аталанас туртӑмлӑ тата техника тӗлӗшӗнчен мала иртме ӑнтӑлакан ӑс-тӑнӗ, пӗлӗвӗ пулнине палӑртнӑччӗ.

Ҫак ҫулсем хушшинче ҫын вӑй-хӑватне аталантарас ӗҫе инвестицисем хывассине тӗллевлӗн пурнӑҫласа пыни хӑйӗн уссине кӳчӗ. 2014 ҫулта республикӑри предприятисем тиесе ӑсатнӑ инноваци продукцийӗн танлаштаруллӑ виҫи 2011 ҫулхи шайран икӗ хут ытларах - 6,1 процентран 13,6 процент таран ӳсрӗ. Асӑннӑ продукци Раҫҫей экономикин стратегилле отраслӗсенче ют ҫӗршыв продукцине ӑнӑҫлӑн улӑштарать. Ҫапла вара Чӑваш Ене аталантармалли ку чухнехи ҫӗнӗ экономика моделӗ йӗркеленет.

Промышленноҫ производствин калӑпӑшӗсене ӳстерес ӗҫе малалла хавхалантарасси, малта пыракан технологисемпе оборудование ӗҫе кӗртесси, пысӑк тухӑҫлӑ ӗҫ вырӑнӗсем йӗркелесси пирӗн экономика политикин чи ҫывӑх ҫулсенчи тӗп тӗллевӗсем пулса тӑраҫҫӗ.

Вӗсене татса парасси ытларах экономикӑн чӑн секторне хывакан инвестицисенчен килет. 2014 ҫулта Чӑваш Республики федерацин Атӑлҫи округӗн чӑн сектор валли каякан тӑкаксене пӗчӗклетмен кӑна мар, вӗсене 24,5 процента яхӑн - 9,3 миллиард тенкӗ таран ӳстернӗ йышлах мар регионӗсенчен пӗри пулса тӑчӗ.

Эпир тавар кӑларакансене налук ҫӑмӑллӑхӗсем памалли майпа тухӑҫлӑн пулӑшма тӑрӑшатпӑр, 2014 ҫулта кӑна вӗсен пӗтӗмӗшле калӑпӑшӗ 672,5 миллион тенкӗпе танлашнӑ. Республика бюджетӗнчен «Промтрактор-Промлит», «Чӑвашкабель» завод, «АККОНД», «Элита», «Шупашкарти электротехника тата автоматика», «Хӗвел» тата ытти ҫавнашкал предприятисен инвестици проекчӗсене пулӑшу панӑ.

Пӗтӗмпе 2011 ҫултан пуҫласа Чӑваш Енре пысӑк пӗлтерӗшлӗ 100 яхӑн инвестици проектне, ҫав шутра ют ҫӗршыв капиталне хутшӑнтарса, пурнӑҫланӑ, ҫакӑ Чӑваш Ен экономикине 130 миллиард тенкӗ ытла инвестици явӑҫтарма, 12 пине яхӑн ӗҫ вырӑнӗ йӗркелеме май панӑ.

Тӗслӗхрен, «ВНИИР-Прогресс» компани шанчӑклӑхне лайӑхлатнӑ сассӑр ӗҫлекен усилительсен сайра йышши производствине йӗркеленӗ.

«В.И.Чапаев ячӗллӗ Шупашкарти производство пӗрлешӗвӗ» акционерсен обществи пысӑк калӑпӑшлӑ изделисем кӑларакан пысӑк технологиллӗ ҫӗнӗ комплекс туса хатӗрленӗ.

«ШЭАЗ» АХО пысӑк тӑтӑшлӑхлӑ йӗркелесе тӑмалли приводсем, ҫавӑн пекех пӗчӗк вольтлӑ валеҫекен щитсем валли автоматла выключательсем туса кӑларассине алла илет.

«ЭЛАРА» акционерсен уҫӑ обществинче авиаци, чукун ҫул отраслӗсен нушисем валли ҫӗнӗ продукци туса кӑлараҫҫӗ.

«Техмашхолдинг» ТМЯО ҫиҫӗмрен хӳтӗлекен тимӗр сетка туса кӑлармалли сериллӗ станоксен производствине йӗркелет.

Пӗлтӗрхи юпа уйӑхӗнче Ҫӗнӗ Шупашкарта «Экоклинкер» тулли мар яваплӑ обществӑн илемлетмелли пысӑк пахалӑхлӑ клинкер керамика плиткисем туса кӑларакан Раҫҫейри пӗрремӗш завочӗ уҫӑлнӑ.

Кӑҫал пысӑк пахалӑхлӑ клинкер брусчатки тата ҫулталӑкне 36 миллион штук пиччӗн клинкер кирпӗч туса кӑларакан предприяти хута кайӗ. Ҫулталӑк вӗҫне вара пухӑнакан монолит каркас изделийӗсен заводне туса пӗтермелле.

Асӑннӑ инвестици проекчӗсене пурнӑҫлани бюджета кӗрекен укҫа-тенке ӳстерме тата 500 ытла пысӑк тӳлевлӗ ӗҫ вырӑнӗсем йӗркелеме май парать.

2014 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче «ЭКРА» НПП тулли мар яваплӑ обществӑра производство комплексӗн пӗрремӗш черечӗ хута кайрӗ. Паян кунта 200 ҫын вӑй хурать, 2015 тата 2016 ҫулсенче хута яма палӑртнӑ иккӗмӗшпе виҫҫӗмӗш черетсем ӗҫе кӗрсен вара пысӑк тухӑҫлӑ ӗҫ вырӑнӗсен шучӗ 600 таран, производство калӑпӑшӗ 60 процент чухлӗ пысӑкланать.

Иртнӗ ҫул «Бреслер» НПП тулли мар яваплӑ обществӑра реле хӳтӗлевӗн аппаратурине тата аварирен сыхланмалли автоматикӑна туса кӑларакан ҫӗнӗ производство уҫӑлнӑ.

Шупашкар хулинче индустри паркне тӑвас ӗҫ малалла пырать, унта халех вуншар предприятие тапхӑрӑн-тапхӑрӑн вырнаҫтарма площадкӑсем хатӗрлеҫҫӗ. Кунта 720 ытла ҫӗнӗ ӗҫ вырӑнӗ йӗркелеме, миллиард тенкӗ ытла инвестици хывма палӑртнӑ.

Кӑҫал тата тепӗр проект - Шупашкарта ВТБ 24 Банкӑн пӗр пин ҫурӑ ӗҫ вырӑнӗллӗ пӗрлехи сервис центрне тӑвасси - пурнӑҫланмалла, вӑл банк клиенчӗсене Раҫҫейре кӑна мар, тӗнчипех пулӑшу кӳрӗ.

Ют ҫӗршыв предпринимателӗсене проектсем пурнӑҫлама лайӑх майсем туса парас тесе Чӑваш Республикин экономикине ют ҫӗршыв инвестицийӗсене явӑҫтарасси ҫинчен калакан саккун йышӑннӑ.

Унӑн витӗмӗн малтанхи кӑтартӑвӗсем ҫинчен халех калама пулать. Сӑмахран, 2015 ҫулта республикӑра ют ҫӗршыври ӗҫтешсене хутшӑнтарса ҫӗнӗ предприятисем йӗркелеме палӑртнӑ. «Шупашкарти электроаппарат завочӗ» АХО территорийӗнче Фуджикура Аутомотив яппун компанийӗпе пӗрле автомобиль промышленноҫӗ валли жгут туса кӑларассине йӗркелемелле.

Унсӑр пуҫне, «Турбоком-Инвест» производствӑпа коммерци фирмин турбокомпрессорсем туса хатӗрлекен Раҫҫейри пӗртен-пӗр завочӗ хута каймалла, вӑл ют ҫӗршыври паллӑ тавар туса кӑларакансен продукцине улӑштарассине тивӗҫтерӗ.

Асӑннӑ проектсене пурнӑҫлани малтанхи тапхӑртах 1200 яхӑн пысӑк тухӑҫлӑ ӗҫ вырӑнӗ, проектпа пӑхнӑ хӑватпа ӗҫлеме пуҫласан вара - 3000 таран ӗҫ вырӑнӗ йӗркелеме май парать.

Ҫӗнӗ производствӑсем тунипе пӗрлех кадрсем ҫитменнипе ҫыхӑннӑ ҫивӗч ыйтӑва татса парасси ҫине те тимлӗн пӑхмалла. Палӑртма кӑмӑллӑ: 2010 ҫулпа танлаштарсан, ҫамрӑксем ӗҫ профессийӗсемпе тата техника специальноҫӗсемпе кӑсӑкланасси палӑрмаллах вӑйланчӗ.

Вӑтам професси пӗлӗвӗ паракан вӗренӳ заведенийӗсенче техника специальноҫӗсем енӗпе палӑртнӑ бюджет вырӑнӗсен конкурсӗ пӗрре ҫурӑна яхӑн ӳсрӗ, вӗсенчен вӗренсе тухакансем пурте ӗҫе вырнаҫаҫҫӗ.

2014 ҫулхи ака уйӑхӗнче ҫамрӑксен инноваци пултарулӑхӗн центрӗ уҫӑлчӗ, вӑл ҫамрӑксене хӑйсен техника тӗлӗшӗнчи идейисене пурнӑҫлама, вӗренме тата пӗр-пӗрин опычӗпе паллашма пулӑшакан вырӑн пулса тӑрать. Пулас инженерсемпе конструкторсем специальноҫсене шкул саккинченех алла илме тытӑнаҫҫӗ. Центр ӗҫӗпе ачасем хӑйсем кӑна мар, вӗсен ашшӗ-амӑшӗ те пикенсех кӑсӑкланаҫҫӗ, ҫакӑ вӗренӳ ӗҫӗнче техника ҫул-йӗрне малалла аталантарма кирлине палӑртать.

Чӑваш Республикин Министрсен Кабинечӗн умне 2015 ҫулта ҫамрӑксен ҫавнашкал ҫичӗ центрне уҫма тӗллев лартатӑп. Ҫынна инвестицисем хывасси пирӗн патшалӑх инвестици политикин яланхи тӗп ҫул-йӗрӗ пулса юлӗ.

Ҫамрӑксем ӑнӑҫлӑ карьера тума тата ҫирӗп ҫемье ҫавӑрма пултарччӑр тесен, пирӗн вӗсене хӑйсен пултарулӑхӗпе туллин усӑ курма вӗрентмелле. Мӗншӗн тесен туслӑ та ҫирӗп ҫемье вӑл - халӑхӑн тата патшалӑхӑн тӗревӗ.

Хисеплӗ депутатсем!

Паян республикӑра пӗтӗмӗшле калӑпӑшӗ 290 миллиард тенкӗрен те иртекен инвестици портфельне йӗркеленӗ. Ҫакӑ Чӑваш Ен илӗртӳллӗ инвестици площадки пулнине палӑртать. Влаҫпа бизнес пӗр-пӗрне итлеме кӑна мар, илтме те вӗренсе ҫитрӗҫ. Ҫакӑ питӗ пӗлтерӗшлӗ. Пӗр-пӗрне шанса, хисеплесе ӗҫлесен ҫеҫ тата илнӗ тивӗҫсемшӗн яваплӑха туйса тӑрсан кӑна экономикӑна аталантарма, малалла кайма пулать.

Ҫакна та ӑнланмалла: инвестор чӑн малтанах пайӑр муниципалитета килет, унта вара ирӗк памалли ӗҫсен ытларах пайӗ - вырӑнти хӑйтытӑмлӑх органӗсен тивӗҫӗ. Инвестор ҫӗр лаптӑкӗсене илнӗ, строительство пирки калаҫса килӗшнӗ, инженери инфратытӑмӗпе ҫыхӑнтарнӑ чухне муниципалитет шайӗнче ҫивӗч ыйтусемпе тӗл пулать пулсан, вӑл урӑх территорие е урӑх региона куҫать тата ӑна ҫакна тума нимле инвестици ҫӑмӑллӑхӗсем те чарма пултараймаҫҫӗ.

Ҫавӑнпа та кашни муниципалитет пӗрлӗхӗнчех, управлени ӗҫӗн чи лайӑх мелӗсемпе усӑ курса ӗҫлӗхлӗ климата лайӑхлатас тата предпринимательлӗх хастарлӑхне пулӑшас, калаҫса килӗшмелли йӗркесен вӑхӑтне чакарас енӗпе харпӑр хӑй «ҫул карттине» туса хатӗрлемелле.

Манӑн 2012 ҫулхи Ҫырура вак тата вӑтам предприятисем туса кӑларакан таварсен тӳпине 15 процента ҫити ӳстерме тӗллев лартнӑччӗ. Хӑш-пӗр политик ку цифрӑна ытлашши каппайчӑклӑ тата ӑна пурнӑҫлама май ҫук тесе хакларӗ. Паян, спортри пек каласан, ку ҫӳллӗше запаспа парӑнтарнӑ тата асӑннӑ кӑтарту 17,6 процентпа танлашать.

2011 ҫултан пуҫласа 2014 ҫулччен вак тата вӑтам предпринимательлӗх субъекчӗсене грантсем тата субсидисем пама 1,4 миллиард ытла тенкӗ янӑ.

Чӑваш Енре вак бизнес хӑйӗн кун-ҫулӗнче патшалӑхран нихӑҫан та ҫавнашкал пысӑк калӑпӑшпа пулӑшу илмен!

Шел пулин те, пур предприниматель те бюджетран уйӑрса панӑ субсидисемпе тухӑҫлӑ усӑ кураймарӗ. Хӑшӗ-пӗри, хӑйӗн вӑйне тӗрӗс хакламаннине пула, палӑртса хунӑ проекта пурнӑҫлаймарӗ. Ун пек ҫынсен бюджет укҫине каялла тавӑрма тиврӗ. Анчах та пирӗн вак бизнесра вӑй хуракансенчен ытларахӑшӗ патшалӑх пулӑшӑвӗпе хӑйӗн тата республика экономикин ырлӑхӗшӗн ӑнӑҫлӑ усӑ курма пултарчӗ.

2015 ҫулта вак тата вӑтам предпринимательлӗхе патшалӑх пулӑшӑвӗ памалли условисем инноваци технологийӗсене ӗҫе кӗртни, производствӑна модернизацилени тата техника тӗлӗшӗнчен пуянлатни, инноваци продукцийӗн тӳпине пысӑклатни, производство калӑпӑшӗн тата ӗҫ тухӑҫлӑхӗн ӳсӗмӗ, пысӑк тухӑҫлӑ ӗҫ вырӑнӗсем йӗркелени пулса тӑрӗҫ.

Хисеплӗ ӗҫтешсем!

Республика патшалӑхпа уйрӑм ҫынсен ӗҫтешлӗхӗн проекчӗсене пурнӑҫлас енӗпе япӑх мар опыт пухнӑ.

2014 ҫулта Шупашкарпа Ҫӗнӗ Шупашкар хулисем тата Шупашкар районӗ валли тӑвакан йӑлари хытӑ каяшсене тирпейлемелли тата чавса чикмелли полигонӑн 1-мӗш управ карттин строительствине вӗҫленӗ. «Каяшсемпе усӑ курасси» акционерсен хупӑ обществипе концесси килӗшӗвӗ тунӑ тата кӑҫалхи III кварталта кунта йӑлари каяшсене йышӑнма тытӑнаҫҫӗ.

Полигона ӗҫлеттермелли вӑхӑт 40 ҫултан кая мар шутланать. Ҫав полигонра ҫӳп-ҫапа чавса чикессипе ҫыхӑннӑ ыйту тахҫантанпах ҫивӗч шутланакан Канаш хулипе Канаш районӗн йӑлари хытӑ каяшӗсене тирпейлеме пултармалли мая пӑхса тухма тӗллев лартатӑп.

Ҫапла шутлатӑп: патшалӑхпа уйрӑм ҫынсен ӗҫтешлӗхӗн шайӗнче проектсем пурнӑҫламалли практикӑна пурӑнмалли ҫурт-йӗрпе коммуналлӑ хуҫалӑхра, строительствӑра, транспорт комплексӗнче, культурӑра тата социаллӑ пурнӑҫпа экономикӑн ытти сферисенче те хастарлӑн ӗҫе кӗртмелле.

Монопрофильлӗ муниципалитет пӗрлӗхӗсене аталантарасси республикӑн инвестици политикинче уйрӑм вырӑн йышӑнать.

Чӑваш Ен Правительстви тухӑҫлӑ ӗҫленине пула Ҫӗнӗ Шупашкар тата Улатӑр хулисене аталантарма федераци укҫи-тенкине явӑҫтарнӑ. Патшалӑх пулӑшӑвӗ асӑннӑ муниципалитетсенче предпринимательлӗх ӗҫне хавхалантарма пулӑшрӗ, инфратытӑмпа ҫыхӑннӑ темиҫе проекта пурнӑҫлама, ӗҫ рынокӗнчи ҫивӗчлӗхе чакарма май пачӗ.

Правительствӑн экономика аталанӑвӗ тата интеграци енӗпе ӗҫлекен комиссийӗ ҫумӗнчи монохуласене модернизацилес енӗпе ӗҫлекен ӗҫ ушкӑнӗпе Чӑваш Ен тачӑ ҫыхӑну тытать. Федераци укҫи-тенкине кӑҫал Канаш монохулана аталантарас ӗҫе явӑҫтарма палӑртнӑ.

Чӑваш Республикин Министрсен Кабинетне вырӑнти хӑйтытӑмлӑхӑн тивӗҫлӗ органӗсемпе пӗрле монохуласене аталантаракан фонд укҫи-тенки шутӗнчен пирӗн ытти хуласем валли те пулӑшу илме хушма заявкӑсем тӑратассине тивӗҫтерме хушатӑп.

Патшалӑх Канашне янӑ хамӑн «Пӗтӗмпех ҫын валли тата ҫыншӑн» Ҫырура эпӗ бюджет тӑкакӗсене программа майӗпе тӗллевлӗн планламалли меслете лайӑхлатма тата программӑллӑ бюджет ҫине куҫма тӗллев лартнӑччӗ.

Ку енӗпе мӗн тунӑ? 2011-2012 ҫулсенче республика бюджетне программа майӗпе йӗркелеме никӗс хывса хӑварнӑ. Раҫҫей Финанс министерстви ирттернӗ рейтинг пӗтӗмлетӗвӗсем тӑрӑх, программа тӑкакӗсен тӳпи енӗпе Чӑваш Ен 2013 ҫулта Раҫҫей Федерацийӗнче виҫҫӗмӗш вырӑн йышӑннӑ.

2014 ҫулхи тата планпа пӑхнӑ 2015-2016 ҫулсенчи Чӑваш Республикин бюджетне пӗтӗмпех патшалӑх программисене тӗпе хурса йӗркеленӗ. Унти программа тӑкакӗсен тӳпи 99 процентпа танлашать.

Хальхи вӑхӑтра республикӑра Чӑваш Республикин патшалӑхӑн 15 программи, вӗсен шутне 96 ҫум программа кӗрет, пурнӑҫланать. Унсӑр пуҫне, муниципалитетӑн 337 программине йышӑннӑ тата вӗсем вӑйра тӑраҫҫӗ.

Общество укҫи-тенкипе усӑ курассин пысӑк тухӑҫлӑхӗ тата уҫҫӑнлӑхӗ бюджет кредичӗсене ҫулталӑкне 0,1 процент ставкӑпа явӑҫтарма май пачӗ, ҫакӑ заемсене тивӗҫтернипе пулакан республика бюджечӗн тӑкакӗсене палӑрмаллах чакарчӗ.

Ҫакӑн пек каларӑш пур: «Перекетленӗ пӗр тенкӗ вӑл - ӗҫлесе илнӗ укҫа». Вӑт ҫапла, вӑхӑтра йышӑннӑ мерӑсене пула эпир Чӑваш Республикин патшалӑх парӑмне тивӗҫтернӗ чухне 391,2 миллион тенкӗ перекетлерӗмӗр. Ку укҫа-тенкӗ калӑпӑшне 2 шкул е 3 ача сачӗ тума каякан хакпа танлаштарма пулать.

Хисеплӗ ӗҫтешсем!

Эсир пӗлетӗр: пӗлтӗр Раҫҫее хирӗҫ йышӑннӑ санкцисем майлӑ пулнӑ ҫӗршывсенчен продуктсем кӳрсе килме чарчӗҫ. Республикӑри ҫӗр ӗҫченӗсемшӗн тата аграри секторӗшӗн хушма майсем уҫӑлчӗҫ. Паян ӳсен-тӑран ҫитӗнтерес тата выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетес енӗпе ӗҫлекен отрасльсен продукцийӗ потребитель рынокӗнче уйрӑмах кирлӗ, унӑн хальхи хакӗ пирки те пирӗн хресченсем унччентерех ӗмӗтленме кӑна пултарнӑ. Ҫак ырӑ туртӑмсем чи ҫывӑх малашлӑхра та сыхланса юлмалла.

Республикӑри пысӑк ялхуҫалӑх таварӗсем туса илекенсем майлӑ самантпа усӑ курни тата потребитель рынокӗнче уйрӑмах кирлӗ ялхуҫалӑх продукцийӗсен тата тирпейлесе хатӗрлекен продуктсен производствин калӑпӑшӗсене ӳстерме май паракан миллиардшар тенкӗлӗх инвестици проекчӗсене пурнӑҫлани савӑнтарать.

2014 ҫулта Чӑваш Республикинче пӗр вӑхӑтлӑха 25 пин тонна ытла пурлӑх йышӑнма пултаракан ҫӗрулмипе пахча ҫимӗҫ упрамалли 10 хранилище тунӑ тата юсаса ҫӗнетнӗ.

Йӗркеленнӗ лайӑх лару-тӑрӑва, ҫавӑн пекех Раҫҫей Федерацийӗн Правительстви ялхуҫалӑх продукцине упрамалли тата тирпейлемелли логистика центрӗсене аталантарас енӗпе палӑртнӑ тӗллевсене шута илсе асӑннӑ ӗҫе малалла тӑсмалла.

Пысӑк аграри предприятийӗсемпе пӗрлех ялта пӗчӗк калӑпӑшлӑ хуҫалӑхсем те аталанаҫҫӗ. 2006 ҫултан пуҫласа вӗсем явӑҫтарнӑ кредитсен калӑпӑшӗ 24,6 миллиард тенке ҫитнӗ.

Патшалӑх пулӑшӑвне пула пӗчӗк калӑпӑшлӑ хуҫалӑхсем производствӑна механизацилеме тата производство культурине ӳстерме, ӗҫ тухӑҫлӑхне пысӑклатассине тата пур пек ресурссемпе тухӑҫлӑ усӑ курассине тивӗҫтерме, хӑйсен укҫа-тенкӗ тупӑшӗсене ӳстерме пултарчӗҫ.

Унсӑр пуҫне, 2015 ҫулта ялхуҫалӑх кооперативӗсене пурлӑхпа техника никӗсне туса хума, анлӑлатма тата ҫӗнетме грант пулӑшӑвӗ пама палӑртнӑ.

Сӗт паракан выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетес ӗҫре темиҫе проекта пурнӑҫланӑ. Сӗт туса илесси ҫулталӑкӗпех тупӑш илме май паракан тухӑҫлӑ отрасль шутланать. Анчах та вӑл лайӑх ӗҫлетӗр тесен рынока хутшӑ-накансен - сӗт туса илекенсен, ӑна пуҫтаракансен тата тирпейлекен организацисен - хӑйсен хушшинче пӗр-пӗриншӗн усӑллӑ вӑрах вӑхӑтлӑх хутшӑнусем йӗркелемелле.

Республикӑра туса илекен сӗтӗн ҫуррине яхӑн пайне вӑрах вӑхӑт хушши ӗнтӗ унӑн тулашне турттарса тӑраҫҫӗ. Ҫавна пула Чӑваш Енри тирпейлекен предприятисем час-часах пахалӑхлӑ чӗр тавар ҫитменнине туяҫҫӗ, рынокра йӗркеленекен туяну хакӗсем вара сӗт туса илекенсене тӑрӑшса ӗҫлеме хавхалантармаҫҫӗ.

Юлашки ҫулсенче влаҫ органӗсем асӑннӑ отрасльти рынока хутшӑнакансем хушшинче конкуренцие аталантарас енӗпе пысӑк ӗҫ туса ирттернӗ. Анчах та ку кӑна ҫителӗксӗр.

Сӗт туса илекен пӗчӗк калӑпӑшлӑ хуҫалӑхсен ӗҫченӗсем кашни ҫулах ҫуркуннепе ҫуллахи тапхӑрта йӗркеленекен туяну хакӗсем йӳнӗрен кӑмӑлсӑр пулнине тӗрӗсех палӑртаҫҫӗ.

Ҫавӑнпа та Чӑваш Ен Ялхуҫалӑх министерствипе Экономика аталанӑвӗн министерстви, Патшалӑх ветеринари служби тата районсемпе хуласен администрацийӗсен умне чӗрӗ сӗт пахалӑхӗпе калӑпӑшне тата сӗт туса илекенсен таврашӗнче йӗркеленекен хаксене патшалӑх тӗрӗслесе тӑрассине тивӗҫтерме тӗллев лартатӑп.

Ҫавӑн пекех сӗт туса илекен килти хушма хуҫалӑхсемпе, вӗсем паракан сӗт пахалӑхне шута илсе, тӳлесе татӑлмалли тухӑҫлӑ тытӑма 2015 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 1-мӗшӗччен туса хума хушатӑп. Пысӑк хуҫалӑх субъекчӗсемпе туса илнӗ сӗтшӗн тӳлесе татӑлнӑ чухне ҫавнашкал тытӑмпа усӑ кураҫҫӗ ӗнтӗ. Ҫапла шутлатӑп: ку ыйтура тӗрӗслӗхе уҫҫӑн палӑртмалла тата тӗрлӗ формӑллӑ хуҫалӑхсене тытса пыма пӗр пек лайӑх майсем туса памалла.

Ялӑн социаллӑ аталанӑвӗ ҫине пысӑк тимлӗхпе пӑхатпӑр. Маларах вӑйра тӑнӑ патшалӑх пулӑшӑвӗн мӗнпур майне сыхласа хӑварнӑ. Унтан та ытларах, ял ҫӗрӗнчи ҫамрӑк ҫемьесемпе ҫамрӑк специалистсемшӗн кӑна мар, ялта ӗҫлесе пурӑнакан граждансемшӗн те ҫурт-йӗр тума /туянма/ каякан шутласа палӑртнӑ хакӑн 70 проценчӗпе танлашакан виҫепе социаллӑ тӳлевсем ҫирӗплетнӗ.

Аса илтеретӗп: 2003 ҫултан пуҫласа федераци тата республика программисен шайӗнче паракан патшалӑх пулӑшӑвӗпе усӑ курса ялта пурӑнакан 7700 ытла ҫемье хӑйсен пурӑнмалли ҫурт-йӗр условийӗсене лайӑхлатнӑ.

Чӑваш Республикин Министрсен Кабинечӗ, ҫавӑн пекех вырӑнти хӑйтытӑмлӑх органӗсем уйрӑмах тимлӗн пӑхакан пӗлтерӗшлӗ ҫул-йӗр ҫӗрпе усӑ курассин тухӑҫлӑхне ӳстересси пулса тӑрать. Анчах та халичченех ялхуҫалӑх пӗлтерӗшлӗ 40 пин ытла гектар ҫӗр усӑ курманнисен йышӗнче шутланать.

Пӗлтӗр муниципалитетсен умне хуҫасӑр ҫӗр пайӗсемпе вырӑнлӑ усӑ курассине тата бюджетӑн тупӑш пайне пысӑклатассине тивӗҫтерме вӗсене муниципалитет харпӑрлӑхне шута илмелли ӗҫе виҫӗ ҫулта вӗҫлеме тӗллев лартнӑччӗ.

«Халӑх инвентаризацийӗн» пӗрремӗш тапхӑрӗнче 1700 ытла хуҫасӑр е тухӑҫсӑр усӑ куракан ҫӗр лаптӑкне тупса палӑртнӑ, вӗсене кирлӗ пек ҫырса йӗркелемелле тата ҫаврӑнӑша кӗртмелле.

Йӗркелесе ҫитернӗ ирӗклӗ ҫӗр лаптӑкӗсем пурри пурӑнмалли ҫурт-йӗр строительствин хӑвӑртлӑхне тата калӑпӑшне ӳстересси ҫине пысӑк витӗм кӳрет. 2014 ҫул пӗтӗмлетӗвӗсем тӑрӑх, Чӑваш Енре пӗр ҫын пуҫне 0,7 тӑваткал метр пурӑнмалли ҫурт-йӗр хута янӑ. Ку вӑл федерацин Атӑлҫи округӗнчи чи лайӑх кӑтартусенчен пӗри.

Пурӑнмалли ҫурт-йӗр тӑвас сферӑра эпир пысӑк ӗҫ туса ирттертӗмӗр. Хута янӑ объектсем ҫинчен калакан даннӑйсен пӗрлехи бази йӗркеленет, ҫакӑ иккӗмӗш хут шута илессине тата туса лартнӑ пурӑнмалли ҫурт-йӗр ҫинчен пӗлтерекен сведенисене пӑсса кӑтартассине сирме май парать.

Шупашкарта «Ҫӗнӗ хула», «Солнечный», «Волжский-3», «Радужный» тата ытти микрорайон территорийӗсенче комплекслӑ майпа ҫурт-йӗр лартас ӗҫ пырать, унта темиҫе миллион тӑваткал метр пурӑнмалли ҫурт-йӗр хута яма палӑртнӑ.

Социаллӑ хӳтлӗхсӗр граждансен ушкӑнӗсене пулӑшу парас ӗҫ палӑрмаллах вӑйланчӗ. 2010 ҫултан пуҫласа республика хӑйӗн укҫи-тенки шучӗпе кӑна тӑлӑх ачасен пурӑнмалли ҫурт-йӗр условийӗсене лайӑхлатма каякан тӑкаксем валли укҫа-тенкӗ уйӑрассине 6,3 хут, ҫамрӑк ҫемьесем пурӑнмалли ҫурт-йӗр туянассине субсидилессине - 2 хута яхӑн, нумай ачаллӑ ҫемьесене ҫав тӗллевсемпех паракан укҫа-тенкӗ шутне - 1,4 хут ӳстерчӗ. Пӗтӗмӗшле илсен, асӑннӑ категорири граждансене пурӑнмалли ҫурт-йӗр условийӗсене лайӑхлатма уйӑракан укҫа-тенкӗн пӗтӗмӗшле калӑпӑшӗ 1,5 хут пысӑкланнӑ.

Пурӑнмалли ҫурт-йӗр тума е туянма ипотека кредичӗсем уйӑрса парасси аталанать. 2010 ҫултан пуҫласа Чӑваш Енре ипотека кредичӗсемпе заемӗсене илнисен шучӗ - 2,4 хут, ипотека кредичӗсемпе туяннӑ пурӑнмалли ҫурт-йӗр лаптӑкӗ вара - 2,5 хут ытла ӳснӗ.

2012 ҫулччен ишӗлекен тесе йышӑннӑ пурӑнмалли ҫурт-йӗр фондӗнчен граждансене урӑх вырӑна пурӑнма куҫарас ӗҫ хастар пырать. Программа темиҫе тапхӑрпа пурнӑҫланать. Пӗтӗмпе 2017 ҫул тӗлне 860 ишӗлекен ҫуртра пурӑнакан 5 пине яхӑн ҫемьене урӑх вырӑна пурӑнма куҫармалла.

2014 ҫулта республика «Раҫҫей ҫемйи валли кил-ҫурт» программӑна хутшӑнакансен йышне кӗчӗ, унӑн шайӗнче 210 пин тӑваткал метр эконом-класс йышши пурӑнмалли ҫурт-йӗр тума палӑртнӑ. Ҫавнашкал пурӑнмалли ҫурт-йӗре вӑтам шайра пурӑнакан 5000 яхӑн ҫемье юрӑхлӑ хакпа туянма тата ҫапла майпа хӑйсен пурӑнмалли ҫурт-йӗр условийӗсене лайӑхлатма пултарать.

Тӗллев лартатӑп: 2015 ҫул вӗҫне республикӑра хута яракан пурӑнмалли ҫурт-йӗрӗн пӗтӗм калӑпӑшӗн 48 процентӗнчен кая мар пайӗ /415 пин тӑваткал метр/ эконом-класс йышши пурӑнмалли ҫурт-йӗр пулмалла.

Хисеплӗ депутатсем!

Ҫак иртнӗ ҫулсенче эпир пурӑнмалли ҫурт-йӗрпе коммуналлӑ пулӑшу ӗҫӗсемшӗн тӳлекен хаксем ӳсессине чарса тӑмалли политикӑна йӗркеллӗн тытса пытӑмӑр. Паянхи куна Чӑваш Енре сивӗ тата вӗри шывпа тивӗҫтернӗшӗн, шыва юхтарса кӑларнӑшӑн, электроэнергишӗн тата ӑшӑшӑн тӳлемелли хаксем федерацин Атӑлҫи округӗнче чи пӗчӗккисенчен пӗрисем шутланаҫҫӗ.

Хаксем енӗпе ҫирӗплетнӗ йышӑнусем тӑрӑх граждансем коммуналлӑ пулӑшу ӗҫӗсемшӗн тӳлекен хаксем Чӑваш Республикинче 2014 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 1-мӗшӗнчен пуҫласа вӑтамран 3,9 процент чухлӗ ӳснӗ. Инфляцин ҫулталӑкри шайӗ 10,9 процента /Раҫҫейӗпе - 11,4 процент/ ҫитнӗ вӑхӑтра чи пысӑк ӳсӗм шайӗ 4,9 процентпа танлашнӑ.

Унсӑр пуҫне, 2014 ҫулта Чӑваш Енри 19 пине яхӑн ҫемье пурӑнмалли ҫурт-йӗрпе коммуналлӑ пулӑшу ӗҫӗсемшӗн тӳлеме уйӑракан субсидисемпе усӑ курнӑ. Ҫак тӗллевсем валли 218 миллион тенкӗ уйӑрнӑ.

Влаҫ органӗсемпе нумай хваттерлӗ ҫуртсенче пурӑнакансем пӗрле вӑй хурса ӗҫленине пула тӳрӗ мар кӑмӑллӑ, хӑйсен ӗҫӗ-хӗлӗн уҫҫӑнлӑхне тивӗҫтерес темен управляющи компанисен шучӗ палӑрмаллах чакрӗ. Ҫавна пӑхмасӑр, энерги ресурсӗсемпе тивӗҫтерекенсен умӗнчи парӑмсемпе, укҫа-тенке республика тулашне илсе тухассипе ҫыхӑннӑ кӑткӑс ыйту хӑйӗн ҫивӗчлӗхне ҫаплипех ҫухатман-ха. Ҫавӑнпа та пурӑнмалли ҫурт-йӗрпе коммуналлӑ хуҫалӑх сферинчи лару-тӑрӑва тӑтӑшах тӗрӗслесе тӑмалла, ӑна мӗнле калас, «алӑпа ӗҫлеттермелли майпа» йӗркелесе пымалла тата кирлӗ пулсан право сыхлавӗн органӗсемпе пӗрле витӗмлӗ мерӑсем йышӑнмалла.

Тӳрӗ мар кӑмӑллӑ управляющи компанисене «алласа суйламалли» тухӑҫлӑ мел вӗсен ӗҫ-хӗлне лицензилемелли тытӑм пулса тӑрӗ, вӑл кӑҫалхи ҫу уйӑхӗн 1-мӗшӗнчен туллин ӗҫлесе каймалла.

Нумай хваттерлӗ ҫуртсен картишӗсене юсама республика бюджетӗнчен вуншар ҫул хушши укҫа-тенкӗ уйӑрман. Вӑхӑт иртнӗҫемӗн чылай картишӗнчи ҫулсем юрӑхсӑра тухрӗҫ. Енчен те тротуарсем ҫӗмрӗк пулнӑран асламӑшӗ хӑйӗн мӑнукӗпе уҫӑлса ҫӳреме те тухма пултараймасть пулсан, мӗнле хӑтлӑ майсем ҫинчен калаҫма пулать?

2011 ҫулта эпир республикӑри хуласенче картиш территорийӗсене тата вӗсен патне пымалли ҫулсене тӗпрен юсамалли программӑна пурнӑҫлама тытӑнтӑмӑр. Ҫакӑ тӗрӗс йышӑну пулчӗ, ӑна халӑх хӗрӳллӗн ырларӗ.

Шупашкарта кӑна 2015 ҫул пуҫламӑшӗ тӗлне 510 картиш территорине тирпей-илем кӗртнӗ тата вӗсен патне пымалли 221 ҫула юсанӑ. Ку вӑл тумалли ӗҫсен 62 проценчӗпе танлашать. Программа малашне те йӗркеллӗн ӗҫе кӗрсе пырӗ, Правительство хӑй ҫине илнӗ тивӗҫсене пурне те пурнӑҫлать.

Шел пулин те, Чӑваш Енӗн пысӑкӑшпе иккӗмӗш вырӑнта тӑракан хулинче - Ҫӗнӗ Шупашкарта - ку ӗҫе юлашки вӑхӑтченех кирлӗ пек туса пыман. Ҫавӑнпа та хулан ҫӗнӗ ертӳлӗхне ку тӗлӗшпе хастартарах ӗҫлеме, республика Правительствине вара Ҫӗнӗ Шупашкара картишсен территорийӗсене юсама хушма укҫа-тенкӗ уйӑрса памалли майсене пӑхса тухма сӗнетӗп.

Пӗлтӗр федераци трасси вӗсен урлӑ иртекен халӑх пурӑнакан вырӑнсен ҫул лаптӑкӗсене ҫутӑпа тивӗҫтерес ӗҫе вӗҫленӗ. Ҫакӑ водительсемпе ҫуран ҫӳрекенсен хӑрушсӑрлӑхне палӑрмаллах ӳстерчӗ.

Ҫав хушӑрах халӑх пурӑнакан вырӑнсенчи урамри ҫулсем япӑх шайра пулни пирки граждансем мана пӗр хутчен ҫеҫ мар ӳпкелешсе пӗлтерчӗҫ.

Эпӗ вӗсен пӑшӑрханӑвне ӑнланатӑп тата асӑннӑ ыйтусен тӗрӗслӗхне йышӑнатӑп. Республикӑри халӑх пурӑнакан кашни вырӑнах хытӑ сийлӗ ҫулпа ҫыхӑнтармалли программӑна пурнӑҫланинчен кӗтнӗ соци-аллӑ пурнӑҫпа экономика эффекчӗ бюджет тӑкакӗсемпе шайлашуллӑ пулса тухаймарӗ.

Асӑннӑ программӑна хывнӑ питӗ нумай укҫа-тенкӗ, хавхаланчӑк прогнозсене пӑхмасӑр, инҫетри ялсенче производство ӗҫне аталантарма катализатор евӗр витӗм кӳреймерӗ, ҫавӑнпа та поселени бюджечӗсем налукран кӗрекен шантарнӑ йышлӑ нухрата илеймерӗҫ. Паян поселенисен ҫулсене тытса тӑма та, ҫулсем тума та укҫа ҫук.

Йӗркеленнӗ лару-тӑрӑва тата районсенче пурӑнакансен шухӑш-кӑмӑлне шута илсе эпӗ Чӑваш Республикинчи халӑх пурӑнакан вырӑнсенчи урамсемпе ҫул-йӗр тытӑмӗн регионти пахалӑх стандарчӗсене туса хатӗрлеме хушрӑм.

Ҫав стандартсемпе килӗшӳллӗн 2015 ҫултан пуҫласа ял ҫӗрӗнчи халӑх пурӑнакан вырӑнсенче куҫӑмлӑ сийлӗ автомобиль ҫулӗсем тума тытӑнаҫҫӗ.

Асӑннӑ мерӑсене тивӗҫтересси пысӑк тӑкаксемпе ҫыхӑннӑ, анчах вӗсене пурнӑҫлама тахҫанах вӑхӑт ҫитнӗ, ку ӗҫе урӑх кая хӑварма юрамасть. Ял халӑхӗ лайӑх условисенче пурӑнма тивӗҫ тата вӑл ку правӑна ӗҫлесе илнӗ. Пирӗн ҫав майсене туса памалла!

Хисеплӗ ӗҫтешсем!

Бюджет тӑкакӗсен тухӑҫлӑхӗн никӗсне патшалӑх /муниципалитет/ туяну ӗҫӗсене пурнӑҫланин тухӑҫлӑхӗ йӗркелет.

Ҫак ӗҫ конкуренцие аталантарассине тивӗҫтермелле, ӑна уҫҫӑн, тӳрӗ кӑмӑлпа, коррупцирен шанчӑклӑн хӳтелесе пурнӑҫламалла. Йӗркелӳҫӗсем хаксене сӑлтавсӑрах ӳстерме, аукционсене хутшӑнакансем пӗр-пӗринпе каварлашма, контрактсене пӗлсе тӑрсах компетенцисӗр пурнӑҫлакансемпе тума пултармалли майсене сирмелле.

Эпир аукционсем иртнӗ тапхӑрта патшалӑх е муниципалитет заказне пурнӑҫлама палӑртнӑ малтанхи хака чакармалли, перекетленӗ укҫа-тенке вара Чӑваш Енре пурӑнакансене хушма пулӑшу ӗҫӗсем кӳме ямалли майсене ҫирӗплетес тесе ҫине тӑратпӑр.

2014 ҫулта заказсене вырнаҫтарнин тухӑҫлӑхӗ 9,3 процент шайӗнче йӗркеленнӗ, муниципалитет нушисене тивӗҫтерес тӗллевпе туяну ӗҫӗсене пурнӑҫланӑ чухнехи конкуренци йӗркисен тӳпи 89 процентпа танлашнӑ тата, 2013 ҫулхипе танлаштарсан, 15,5 процент чухлӗ ӳснӗ. Ку лайӑх кӑтарту. Туяну ӗҫӗсене пурнӑҫланӑ чухнехи конкуренци йӗркисен чи пысӑк тӳпине Элӗк районӗнче /95,2 процент/, Шупашкар /95,3 процент/ тата Ҫӗмӗрле /96,4 процент/ хулисенче шута илнӗ. Чи пӗчӗк кӑтартусем вара Вӑрмар /41,1 процент/ тата Патӑрьел /52,1 процент/ районӗсенче йӗркеленнӗ.

Ҫав вӑхӑтрах ҫакна палӑртмалла: патшалӑх тата муниципалитет заказчикӗсем подрядчиксем контракт условийӗсене кирлӗ пек пурнӑҫланине пур чухне те ҫирӗп тӗрӗслесе тӑмаҫҫӗ, унпа ҫыхӑннӑ тӗслӗхсем вара республикӑри халӑх пурнӑҫӗ ҫине япӑх витӗм кӳреҫҫӗ.

Ҫавӑнпа та влаҫ органӗсен должноҫри мӗнпур ҫыннишӗн туянусен чи пысӑк шайри тухӑҫлӑхне тата ҫирӗплетнӗ контрактсене пахалӑхлӑн, вӑхӑтра пурнӑҫлассине тивӗҫтересси чи малтан татса памалли тӗллев пулса тӑрать. Юлса пыракан муниципалитетсен малта пыракансен опытне шута илмелле, управлени ӗҫӗн чи лайӑх тӗслӗхӗсемпе усӑ курмалла. Тепӗр хут аса илтеретӗп: аукционсен бюджет тухӑҫлӑхӗ сирӗн муниципалитет пӗрлӗхӗнче пурӑнакан ҫынсен нушисем валли хушма укҫа-тенкӗ уйӑрассине тивӗҫтерет. Ӑна илме пултармалли мая ан вӗҫертӗр.

Юлашки ҫулсенче республикӑра нумай функциллӗ 27 центр - НФЦ йӗркеленӗ. Вӗсен тӗллевӗ - патшалӑх е муниципалитет пулӑшӑвне илес текен граждансене тӗрлӗ справкӑна илессишӗн инстанцисем тӑрӑх ҫӳресрен хӑтарасси.

2014 ҫулта кӑна нумай функциллӗ центрсене патшалӑх тата муниципалитет паракан 150 тӗслӗ пулӑшу ӗҫӗсемпе тивӗҫтерме ыйтса 290 пин ҫын пынӑ. Ялта пурӑнакансем те 7 пине яхӑн консультаци тата 232 тӗслӗх библиотека никӗсӗ ҫинче йӗркеленӗ «чӳречесенче» патшалӑхӑн тата муниципалитетӑн 1400 пулӑшӑвне илнӗ.

2015 ҫул пуҫламӑшӗ тӗлне эпир республикӑра пурӑнакансен 68 проценчӗ патшалӑх паракан пулӑшу ӗҫӗсене «пӗр чӳрече» йӗркепе илме пултарассине тивӗҫтертӗмӗр, ҫулталӑк вӗҫне НФЦ пулӑшӑвне халӑхӑн 90 проценчӗ илме пултарӗ.

Пулӑшу ӗҫӗсене «пӗр чӳрече» йӗркепе тивӗҫтерессине хастарлӑн ӗҫе кӗртекен муниципалитетсене палӑртса хӑварас тетӗп, вӗсем - Шупашкар тата Канаш хулисем, ҫавӑн пекех Канаш, Хӗрлӗ Чутай, Елчӗк районӗсем.

Элӗк, Сӗнтӗрвӑрри, Вӑрмар, Ҫӗмӗрле тата Тӑвай районӗсен ку енӗпе кӑҫал хастартарах ӗҫлемелле.

Мӗнпур НФЦра, ҫавӑн пекех халӑха ӗҫпе тивӗҫтерекен центрсенче республикӑра пурӑнакансем Патшалӑх тата маниципалитет пулӑшӑвӗн /ӗҫӗсен/ пӗрлехи порталӗнче регистраци иртме пултараҫҫӗ. 2014 ҫулта электронлӑ черетӗн пӗрлехи тытӑмӗ урлӑ пепкесене ача садне ҫырӑнтарассине ӗҫе кӗртнӗ. Республика асӑннӑ пулӑшу ӗҫне кӳрессине Раҫҫей Президенчӗ палӑртнӑ вӑхӑтра йӗркеленӗ ҫӗршыври пӗрремӗш регионсенчен пӗри пулса тӑчӗ. Ҫитменнине эпир ӑна хамӑр тӗллӗн, федерацин пилот проектне хутшӑнмасӑр тума пултартӑмӑр.

Паллӑ ӗнтӗ, Чӑваш Республикинчи халӑх пурӑнакан мӗнпур вырӑнтах Интернетпа ҫыхӑнмалли лайӑх майсем йӗркелемесӗр электронлӑ пулӑшӑва аталантарма май ҫук.

Паянхи кун тӗлне Чӑваш Енре халӑх пурӑнакан вырӑнсен 42 процентне, унта халӑхӑн 77 проценчӗ пурӑнать, пӗтӗм тӗнчери сетьпе сарлака ярӑмлӑ пралук ҫыхӑнӑвӗ урлӑ ҫыхӑнтарнӑ. «Цифрӑллӑ танмарлӑха пӗтересси» проектпа 2018 ҫулччен оптика чӗлкӗмлӗ сетьпе йышӗ 250 ҫынран пуҫласа 500 ҫын таран шутланакан республикӑри тата 327 халӑх пурӑнакан вырӑна ҫыхӑнтарма палӑртнӑ.

Асӑннӑ проекта йышӗ 500 ҫынран ытларах шутланакан халӑх пурӑнакан вырӑнсем кӗмен. Ҫавна май Чӑваш Республикин Министрсен Кабинетне 2015 ҫулта Чӑваш Енре сарлака ярӑмлӑ Интернет сечӗпе ҫыхӑнтармалли инфратытӑма ҫавнашкал халӑх пурӑнакан вырӑнсенче аталантармалли «ҫул карттине», проекта 2018 ҫулта вӗҫлеме палӑртса, ҫирӗплетме хушатӑп. Ӗҫсене укҫа-тенкӗпе патшалӑхпа уйрӑм ҫынсен ӗҫтешлӗхне аталантарнӑ шайра тивӗҫтермелле.

Интернет сечӗпе усӑ курни ҫынна пысӑк пулӑшу кӳрет, ҫав шутра ӗҫ шырас тӗлӗшпе те. Юлашки ҫулсенче республикӑра пӗтӗмӗшле ӗҫсӗрлӗх шайӗ, ӑна Пӗтӗм тӗнчери ӗҫлев организацийӗн методологийӗ тӑрӑх шутласа палӑртаҫҫӗ, 1,5 яхӑн чакнӑ тата 5 процентпа танлашнӑ. 2014 ҫулта ӗҫ шырас тӗллевпе пулӑшу ыйтнӑ граждансен пӗтӗмӗшле йышӗн 87,4 процентне ӗҫе вырнаҫтарнӑ. Сусӑрсене ӗҫе вырнаҫтарас енӗпе /66,4:/ Чӑваш Ен Раҫҫейре улттӑмӗш вырӑнта тӑрать.

Ӗҫ тӑвакан влаҫ органӗсем, вырӑнти хӑйтытӑмлӑх органӗсем, пысӑк предприятисемпе организацисен ертӳҫисем, вак тата вӑтам бизнес представителӗсем, вӗренӳ учрежденийӗсем пӗр-пӗринпе тачӑ ҫыхӑнса ӗҫлессине йӗркеленӗ. Халӑха ӗҫпе тивӗҫтерекен службӑна Чӑваш Енри организацисенчен килекен заявкӑсем тӑрӑх кашни ҫулах 40 пин ытла ҫын ӗҫе вырнаҫать.

Чӑваш Енре халӑха ӗҫпе тивӗҫтерекен сферӑри ырӑ туртӑмсем, промышленноҫпа ялхуҫалӑхӗн аталанӑвӗ, строительство ӗҫӗн хӑвӑртлӑхӗсен ӳсӗмӗ ҫитес ҫулсенче те сыхланса юлаҫҫӗ. Ҫакӑ республикӑра обществӑпа политикӑн ҫирӗп лару-тӑрӑвӗ малашне те сыхланса юлассине шанчӑклӑн ҫирӗплетме май парать.

Обществӑри килӗшӳлӗхе ҫирӗплетекен тепӗр витӗмлӗ вӑй вӑл граждансен социаллӑ хӳтлӗхӗн ҫӳллӗ шайӗ пулса тӑрать.

Пӗлтӗр халӑха социаллӑ пулӑшу пама Чӑваш Республикин пӗрлештернӗ бюджетӗнчен тата патшалӑхӑн бюджет тулашӗнчи фончӗсенчен тӳрӗ тӳлевсем урлӑ социаллӑ пулӑшу пама 13 миллиард тенкӗ ытла уйӑ-рнӑ. Физически сӑпатсен тупӑшӗнчен илекен налук енӗпе пурлӑх тата налук кӑларӑвӗсем евӗр пулӑшу панине шута илсен вара халӑха уйӑрса панӑ укҫӑ-тенкӗ калӑпӑшӗ 22 миллиард тенкӗрен те иртнӗ, урӑхла каласан, Чӑваш Енре пурӑнакан /918 681 ҫын/ кашни вунӑ ҫынран ҫиччӗшӗ 2014 ҫулта вӑл е ку формӑпа патшалӑх пулӑшӑвне илнӗ!

2015 ҫулта аслӑ ҫулти ҫынсене социаллӑ хӳтлӗх парассин шайне ӳстерес тӗллевпе «Чӑваш Республикин ӗҫ ветеранӗ» ята тивӗҫмелли ӗҫ стажне 2,5 ҫити чакарнӑ, халӗ вӑл хӗрарӑмсемшӗн - 37 ҫул та 6 уйӑхпа, арҫынсемшӗн - 42 ҫул та 6 уйӑхпа танлашать. Ҫак мера Чӑваш Енре пурӑнакан тата вунӑ пине яхӑн ҫынна хӑйсене тивӗҫлӗ ята, унпа пӗрле вара социаллӑ ҫӑмӑллӑхсем илме май парать.

Хӑш-пӗр критик республика Правительстви халӑха пулӑшу пама ытлашши нумай укҫа-тенкӗ ярать тесе ҫирӗплетет. Вӗсем пирӗн яваплӑ социаллӑ политикӑна «бюджета ҫисе яни» теҫҫӗ. Калаччӑрах. Манӑн урӑхла шухӑш. Эпир хамӑр халӑхпа мухтанма тивӗҫлӗ. Ырӑ та уҫӑ кӑмӑллӑскерпе, тӳрӗ чунлӑскерпе, ӗҫченскерпе. Ҫавна май эпӗ республи-кӑра пурӑнакансене пӗтӗм яваплӑхпа шантаратӑп: Чӑваш Ен Правительстви патшалӑх пулӑшӑвӗ кирлӗ мӗнпур ҫынна малашне те пулӑшса пырӗ. Чӑн малтанах, хӑйсен пурнӑҫӗ тӑршшӗпех ҫӗршывпа общество ырлӑхӗшӗн ӗҫленӗ ветерансене! Ку пирӗн таса тивӗҫӗмӗр, ҫавӑнпа та эпир ӑна кирлӗ пек пурнӑҫлӑпӑр!

Демографи лару-тӑрӑвне лайӑхлатасси влаҫ органӗсен ӗҫӗнчи чи пӗлтерӗшлӗ ыйту пулса тӑрать.

Эпӗ должноҫри ҫынсене медицина пулӑшӑвӗн пахалӑхне ӳстерни тата халӑха социаллӑ хӳтлӗх памалли тытӑма лайӑхлатни, вӗсем пирки официаллӑ тӗрлӗ мероприятире нумай калаҫаҫҫӗ, пӗртен-пӗр тӗллев пулманнине шута илме ыйтатӑп. Вӗсем - ӗҫ хатӗрӗ, палӑртса калатӑп - пӗлтерӗшлӗ, анчах та ача ҫураласлӑха ӳстерме, вилеслӗхе чакарма, Чӑваш Енри пурнӑҫӑн вӑтам тӑршшӗне пысӑклатма май паракан ӗҫ хатӗрӗ кӑна.

Паянхи куна республикӑра халӑхӑн кӗтекен пурнӑҫ тӑршшӗн ҫирӗп ӳсӗмне шута илнӗ. Вӑл - медицинӑпа демографи лару-тӑрӑвӗн тӗп характеристики. Чӑваш Енре вӑтамран палӑртакан ҫын юлашки виҫӗ ҫулта 2,3 ҫул ытларах пурӑнма пуҫларӗ, пурнӑҫӑн кӗтекен вӑтам тӑршшӗ вара 71 ҫулпа танлашрӗ. Республикӑра вӑрӑм ӗмӗрлӗ ҫынсен шучӗ 2010 ҫултан пуҫласа 18,5 процент чухлӗ ӳсрӗ.

Нумай ачаллӑ ҫемьесен шучӗ 25 процента ҫити пысӑкланнӑ. Паян Чӑваш Енри кашни вунпиллӗкмӗш ҫемье виҫӗ тата ытларах ача пӑхса ҫитӗнтерет тата ҫакӑ нормӑна кӗрсе пырать.

Демографи енӗпе тытса пыракан патшалӑх политикин саккунлӑ пӗтӗмлетӗвӗ республикӑра юлашки виҫӗ ҫул хушшинче шута илекен халӑх йышӗ хӑй хальлӗн ӳсни пулса тӑчӗ. 2014 ҫулта вӑл 848 ҫынпа танлашнӑ.

Лайӑх кӑтартусене эпир ку чухнехи медицина технологийӗсене ӗҫе кӗртнине пурне те диспансеризаци ирттерессипе ҫыхӑнтарса, ҫавӑн пекех ҫемьене тата ачасене пулӑшас тӗлӗшпе тӗллевлӗн ӗҫлесе тума пултартӑмӑр. Пурнӑҫра спортпа туслашма кирлине тата сывӑ апатланӑва лайӑх шайра пропагандӑлани те хӑйӗн ырӑ витӗмне кӳчӗ.

«Чӑваш Республикин сывлӑх профильне» туса хатӗрленӗ, вӑл халӑхӑн пурнӑҫ пахалӑхне лайӑхлатас тӗллевлӗ общество аталанӑвӗн стратегине палӑртать. 2015 ҫулта республикӑри кашни муниципали-тетӑн, ҫавӑн пекех кашни ҫемьен хӑйӗн «Сывлӑх профилӗ» пулмалла тесе шутлатӑп.

Ҫакна асра тытмалла: Пӗтӗм тӗнчери сывлӑх сыхлав организацийӗн даннӑйӗсем тӑрӑх, ҫын сывлӑхӗн тӑрӑмӗн 10-15 проценчӗ кӑна медицина шайӗнчен килет. Ытти вӑл - таврари хутлӑх, сывӑ пурнӑҫ йӗрки, тӗрӗс апатлану тата чун лӑпкӑлӑхӗ. Кашни ҫынах табак туртма, ӗҫкӗпе иртӗхме пӑрахма, тӗрӗс мар апатланасран асӑрханма, физкультурӑпа тата спортпа туслашма пултарать. Сывлӑха лайӑх шайра тытма уҫӑ сывлӑшра куллен ҫур сехет уҫӑлса ҫӳрени те ҫителӗклӗ. Ӑна тума хаклӑ тӑракан инвентарь е хатӗр-хӗтӗр те кирлӗ мар.

Физкультурӑпа сывӑ апатлану хальхи пурнӑҫӑн уйрӑлми пайӗсем пулса тӑнине ашшӗ-амӑшӗн хӑйсен тӗслӗхӗпе кӑтартса памалла. Ачасене йӑлана кӗнӗ ҫемье хаклӑхӗсене хисеплеме тата сывӑ пурнӑҫ йӗркине тытса пыма мӗн пӗчӗкрен вӗрентсе ӳстермелле.

Сывлӑх тӗлӗшӗнчен хевтесӗр ҫынсем валли пурӑнма лайӑх хутлӑх туса хурасси пысӑк пӗлтерӗшлӗ социаллӑ тӗллев шутланать. Республикӑра сусӑрсем тата халӑхӑн питех куҫса ҫӳреймен ытти ушкӑнӗнчи ҫынсем больницӑсене, культурӑпа спорт тата суту-илӳ учрежденийӗсене килсе ҫӳреме пултармалла тӑвас ӗҫ пырать. Ҫӗнӗ Шупашкар урамӗсенче инвалид кӳмисемпе усӑ куракан ҫынсем валли ятарлӑ троллейбуссем ҫӳреме пуҫланӑ, ҫывӑх вӑхӑтрах вара республикӑн тӗп хулин урамӗсем тӑрӑх та «ятарлӑ» транспорт ҫула тухӗ.

Пирӗн сывлӑх тӗлӗшӗнчен хевтесӗр ҫынсен ҫивӗч ыйтӑвӗсемпе нушисем ҫине обществӑра ырӑ куҫпа пӑхассине йӗркене кӗртмелле, вӗсене активлӑ тата тулли пурнӑҫпа пурӑнма мӗнпур май туса памалла.

Шел пулин те, иртнӗ ҫулта ҫынсем ҫул ҫинчи транспорт инкекӗсенче вилессине палӑрмаллах чакарма пултараймарӑмӑр. Ӳсӗр пуҫпа тунӑ ҫул ҫинчи инкексен шучӗ виҫҫӗмӗш пай чухлӗ ӳснӗ, ӳсӗр водительсен айӑпне пула пурнӑҫран уйрӑлнисен шучӗ икӗ хут пысӑкланнӑ.

Ӗҫкӗпе иртӗхни ҫул ҫинчи аварисен сӑлтавӗ кӑна шутланмасть, вӑл ҫаплах ҫынна, ҫемьене тата пӗтӗм обществӑна йӗркерен кӑларакан паллӑ япӑх фактор та пулса тӑрать. 2015 ҫулта эрех-сӑрапа иртӗхессине асӑрхаттармалли мӗнпур майсемпе, ҫав шутра курӑмлӑ агитаципе те усӑ курмалла тата ҫак ӗҫе массӑллӑ информаци хатӗрӗсене явӑҫтармалла.

Хисеплӗ ӗҫтешсем!

Юлашки виҫӗ-тӑватӑ ҫулта вӗренӳ тытӑмӗнче пысӑк улшӑнусем пулса иртрӗҫ. 2014 ҫулта ҫак сфера валли каякан тӑкаксем, 2009 ҫулхипе танлаштарсан, 1,8 хут ӳсрӗҫ тата 14,9 миллиард тенкӗпе е Чӑваш Республикин пӗрлештернӗ бюджечӗн калӑпӑшӗн 31,2 проценчӗпе танлашрӗҫ.

Виҫӗ ҫул каялла ҫеҫ-ха ача сачӗсенчи вырӑнсемпе ҫыхӑннӑ ҫивӗч ыйтӑва татса пама май та ҫук пек туйӑнатчӗ. Паян вара ӑна кун йӗркинчен кӑларнӑ!

2014 ҫулта 15 ҫӗнӗ ача сачӗ туса хута янӑ, виҫӗ пине яхӑн ачапа ашшӗ-амӑшӗ тахҫантанпах кӗтнӗ парнене тивӗҫрӗҫ. Шантарнӑ пекех, Шупашкарти бассейнлӑ ку чухнехи 300 вырӑнлӑ ҫӗнӗ ача садне Чӑваш Ен Правительствине тухӑҫлӑ ӗҫленӗшӗн панӑ преми шучӗпе туяннӑ.

2015 ҫулта эпир тата ҫичӗ ҫӗнӗ ача сачӗ уҫатпӑр, ҫапла майпа шкулчченхи учрежденисем тумалли программӑна вӗҫлетпӗр. Чӑваш Енри виҫӗ ҫултан аслӑ мӗнпур ача, муниципалитетсен ҫурринче вара пепкесем ҫулталӑк ҫурӑран тытӑнса ача садне ҫӳреме пултарӗҫ!

Эпӗ пӗлетӗп: чылай «единорос»-депутат ҫак ҫивӗч ыйтӑва татса парассине хӑйсен суйлав умӗнхи программине кӗртнӗ. Саламлатӑп сире, хисеплӗ ӗҫтешсем! Хӑвӑр суйлавҫӑрсен куҫӗнчен пӑхма намӑс мар сире.

Юлашки ҫулсенче эпир шкултан вӗренсе тухакансем професси суйласа илес ӗҫри лару-тӑрӑва йӗркене кӗртме пултартӑмӑр.

Нумаях пулмасть кӑна-ха ӗҫ рынокӗнче пысӑк ӑсталӑхлӑ рабочисем ҫитменни, ҫав хушӑрах вара гуманитари специалисчӗсем ытлашши пулни вӑйлах палӑратчӗ. Паян вӗренӳ тытӑмӗ, бизнес тата ашшӗ-амӑшӗ тухӑҫлӑн тата тӗллевлӗн хутшӑнса ӗҫленине пула ӗҫ паракансен нушисемпе пирӗн шкулсенчен вӗренсе тухакансен професси суйлавӗ хушшинчи шайлашусӑрлӑха тӗппипех пӗтернӗ. Ӗҫ профессийӗсем тӗлӗшӗнчи ҫивӗчлӗх коэффициенчӗ 10 хут чакнӑ.

Экономика нушисемпе килӗшӳллӗн юлашки икӗ ҫулта Чӑваш Енре математика пӗлӗвне аталантарасси ҫине пусӑм тунӑ, республикӑри шкулсен виҫҫӗмӗш пайӗнче робот техники, авиа- тата карап моделӗсем тӑвас енӗпе ӗҫлекен инженер класӗсем уҫнӑ. Техникумсемпе колледжсем социаллӑ ӗҫтешсемпе тухӑҫлӑн ҫыхӑнса ӗҫлессине йӗркеленӗ, кадрсене вӗрентсе хатӗрленӗ чухне ӗҫ паракансем вӗренсе тухакансен умне професси пӗлӗвӗ тата хӑнӑхӑвӗ тӗлӗшпе лартакан требованисене шута илеҫҫӗ.

Ӗҫ паракансем кадрсене вӗрентсе хатӗрлес ӗҫе хӑйсем те хутшӑнни питех те пӗлтерӗшлӗ. Юлашки виҫӗ ҫулта вӗсем ӗҫлев квалификацийӗн нумай функциллӗ центрӗсене тума, студентсен производство практикине йӗркелеме, предприяти ӗҫченӗсене вырӑнта вӗрентме, преподавательсен тата производство вӗрентӗвӗн мастерӗсен стажировкисене йӗркелеме 85 миллион ытла тенкӗ уйӑрнӑ. 2015 ҫулта асӑннӑ тӗллевсем валли вӗсем 90 миллионран сахал мар укҫа-тенкӗ яма палӑртаҫҫӗ.

Техникумсемпе колледжсен чи хастар ӗҫтешӗсенчен «ЭЛАРА» наукӑпа производство комплексне, Шупашкарти электроаппарат заводне, «ТУС» строительство организацине, «ТехноНиколь» концерна тата «Транснефть» акционерсен компанине палӑртатӑп.

Социаллӑ тӗллевлӗ бизнеса тытса пыракан асӑннӑ компанисен ертӳҫисене тав тӑватӑп тата пысӑк ӑсталӑхлӑ рабочисемпе специалистсем вӗрентсе хатӗрлеме вӗренӳ организацийӗсемпе туслӑн ҫыхӑну тытас ӗҫе республикӑри мӗнпур предприятие хастарлӑн явӑҫма чӗнсе калатӑп.

Паян малта пыракан компанисем кадр ыйтӑвӗ ҫине питех те тимлӗ пӑхаҫҫӗ. Енчен те пирӗн ӗҫ паракансем ӑна самантлӑха кӑна пулсан та куҫран вӗҫертсен, вӗсен ҫывӑх вӑхӑтрах кӑткӑс ыйтусемпе тӗл пулма тивӗ. Классикӑлла лозунга ас тӑвӑр: «Пурне те кадрсем татса параҫҫӗ!»

Паллах ӗнтӗ, Чӑваш Ен шкул ачисен пӗлтӗрхи ҫитӗнӗвӗсене палӑртса хӑварас тетӗп.

Республикӑра, 2013 ҫулхипе танлаштарсан, Пӗтӗм Раҫҫейри шкул ачисен олимпиадисен юлашки тапхӑрӗн ҫӗнтерӳҫисемпе призерӗсен шучӗ пӗрре ҫурӑ хут ытла ӳснӗ.

2014 ҫулта Чӑваш Республикинчи хулари 6 шкул Раҫҫейри чи лайӑх 500 шкул шутне кӗнӗ /Шупашкарти 3-мӗшпе 4-мӗш лицейсем; 1-мӗш, 4-мӗшпе 5-мӗш гимназисем; Ҫӗнӗ Шупашкарти 6-мӗш гимнази/, тата 5 шкул /Элӗкри Иван Яковлев ячӗллӗ шкул, Йӗпреҫри 1-мӗш шкул, Патӑрьелӗнчи 1-мӗш шкул, Вӑрмарти Герман Егоров ячӗллӗ шкул тата Вӑрнарти 2-мӗш шкул/ Раҫҫейри ял ҫӗрӗнчи чи лайӑх 200 шкул йышне кӗнӗ.

Вӗрентекенсене, шкулсен ертӳлӗхне, ашшӗ-амӑшне, ачасене хӑйсене те пысӑк ӗҫшӗн, хастарлӑхшӑн, ӗҫре тата вӗренӳре пысӑк пултарулӑхпа палӑрнӑшӑн, ӗҫчен тата ҫирӗп тӗллевлӗ пулнӑшӑн чунтан тав тӑватӑп.

Маттурсем! Чӑваш Ен сирӗншӗн савӑнать тата сирӗнпе мухтанать! Малашне те ҫапла хастар пулӑр!

2015 ҫулта эпир пултаруллӑ ҫамрӑксене тупса палӑртмалли тата пулӑшу памалли тытӑма лайӑхлатассипе, пуҫаруллӑ ҫамрӑк ҫынсем округри тата пӗтӗм тӗнчери форумсене хутшӑнассине май пур таран пулӑшассипе, ҫамрӑксен проект культурине аталантарассипе ҫыхӑннӑ ӗҫсене малалла тӑсӑпӑр.

Чӑваш Ен Правительствин, вырӑнти хӑйтытӑмлӑх органӗсен ҫамрӑксен пуҫарӑвӗсене пур енлӗн пулӑшса пымалла. Пултаруллӑ яшсемпе хӗрсем хӑйсен вӑй-халӗпе тӑван республикӑра, юратнӑ Раҫҫейре усӑ курма пултармалли, ҫуралнӑ кӗтесре пулса иртекен мӗнпур ӗҫпех хӑйсем те ҫыхӑнура тӑнине туймалли майсем йӗркелемелле.

Тӗрлӗ мероприятире Чӑваш Ене тивӗҫлӗ шайра кӑтартакан ачасен патриотлӑх, мӑнаҫлӑх ҫирӗпленет, вӗсем тӑван ен шӑпишӗн кашниех яваплӑ пулнине ӑса хываҫҫӗ.

Ҫакӑ питех те пӗлтерӗшлӗ, мӗншӗн тесен ашшӗ-амӑшне те, пӗтӗм обществӑна та, вӗренекенсен пӗлӳ шайӗсӗр пуҫне, ҫитӗнекен ӑрӑва воспитани парас ыйту пӑшӑрхантармаллипех пӑшӑрхантарать. Шӑпах ҫавӑнпа эпир ҫемье тата пӗтӗм этемлӗх хаклӑхӗсене, ҫамрӑксен хушшинче сывӑ пурнӑҫ йӗркине тата спорта тӗп вырӑна хуракан модӑна пропагандӑлас ӗҫ ҫине пысӑк тимлӗхпе пӑхатпӑр.

Ҫамрӑксене ҫарпа патриот воспитанийӗ парас ӗҫ тытӑмӗнче кадет юхӑмӗ паллӑ вырӑн йышӑнса тӑрать. Унта хутшӑнни арҫын ачасемпе хӗрачасене кӑмӑл ҫирӗплӗхне аталантарма, дисциплинӑна пӑхӑнма, пысӑк яваплӑхлӑ пулма, юлташлӑх туйӑмне ӑша хывма тата хӑйӗн ҫинчен шухӑшламасӑр ҫынсене пулӑшма хатӗр пулма вӗрентет. Кадет класӗсенчен вӗренсе тухакансем вӗсем - хӑйсен пултарулӑхӗпе усӑ курма хатӗр, пурнӑҫра ҫитӗнӳ тума тата патшалӑхпа обществӑна усӑ кӳме пултаракан, кӑмӑл-сипетпе ӑс-хакӑл тӗлӗшӗнчен йӗркеленсе ҫитнӗ ҫынсем.

Хальхи вӑхӑтра Чӑваш Енре 64 кадет класӗ тата 3 кадет шкулӗ ӗҫлет, вӗсенче 3,5 пин ытла ача вӗренет. Чӑваш Республикинче 2014-2017 ҫулсенче кадет вӗренӗвне аталантармалли «ҫул карттине» ҫирӗплетнӗ.

Республикӑри кадет шкулӗн ҫӗнӗ ҫуртне хута яни пирӗн кадетсен пурнӑҫӗнчи тӗп пулӑмсенчен пӗри пулса тӑрӗ. Ҫавӑн пекех муниципалитетсен кадет шкулӗсене тата пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан организацисенчи кадет класӗсене малалла аталантарас енӗпе тӑвакан ӗҫ те йӗркеллӗн пурнӑҫланса пырӗ.

«Кадетлӑх» проект общество пӗлтерӗш¬лӗ 9 проектран пӗри, вӗсем Раҫҫей Президенчӗн федерацин Атӑлҫи округӗнчи полномочиллӗ представителӗ Михаил Викторович Бабич пуҫарнипе пурнӑҫланаҫҫӗ. Вуннӑмӗшӗ Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫинче Ҫӗнтерӳ тунӑранпа 70 ҫул ҫитнӗ ятпа туса хатӗрленӗ «Ҫӗнтерӳ» проект шутланать. Ун шайӗнче чи лайӑх шкул музейне, регионти чи лайӑх музее, чи лайӑх журналист ӗҫне тупса палӑртас тӗллевпе Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫине халалланӑ конкурссем иртмелле. Ҫакна палӑртма кӑмӑллӑ: «Ҫӗнтерӳ» проекта пурнӑҫлама тытӑнасси ҫинчен Михаил Викторович Бабич федерацин Атӑлҫи округӗн Гражданла общество институчӗсене аталантарас енӗпе ӗҫлекен общество канашӗн ларӑвӗ вӗҫленнӗ хыҫҫӑн Чӑваш ҫӗрӗ ҫинче, Шупашкарта, пӗлтерчӗ.

Кӑҫал Раҫҫей Аслӑ Ҫӗнтерӳ 70 ҫул тултарнине паллӑ тӑвать. 2010 ҫултан пуҫласа пирӗн республикӑра Раҫҫей Президенчӗн указне пурнӑҫланӑ шайра Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫин 5,5 пин ытла ветеранӗ ҫӗнӗ те хӑтлӑ хваттерсем илнӗ. Пурӑнмалли ҫурт-йӗр условийӗсене лайӑхлатма кирлӗ мӗнпур вӑрҫӑ ветераннех пурӑнмалли ҫурт-йӗрпе тивӗҫтерме тӗллев лартнӑ. Паян унашкаллисем 277 ҫын.

Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫин мӗнпур участникӗпе тылра ӗҫленӗ ҫынсене, ҫӗнтерӳҫӗ-салтаксен тӑлӑх арӑмӗсене кирлӗ пек тимлӗхпе пӑхмалла тата патшалӑхпа обществӑн ырми-канми пулӑшӑвӗпе тивӗҫтермелле. Ҫавнашкал тимлӗх паллисенчен пӗри Аслӑ Ҫӗнтерӳ 70 ҫул тултарнӑ ятпа туса хатӗрленӗ юбилей медалӗ пулса тӑрӗ, Чӑваш Енре ӑна Раҫҫей Федерацийӗн Президенчӗ ятӗнчен 24,5 пин ветерана парса чыслӗҫ.

Юлашки вӑхӑтра чикӗ леш енче кӑна мар, хамӑр ҫӗршывра та Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫин пӗтӗмлетӗвӗсене ҫӗнӗрен пӑхса тухма чӗнсе калани час-часах илтӗнет. Пирӗн халӑх этемлӗх историйӗнчи чи хӑрушӑ тата юнлӑ вӑрҫӑра тунӑ ҫӗнтерӳ пӗлтерӗшне пур майпа та пӗчӗклетес тата хаксӑрлатас тесе фактсене пӑсса кӑтартаҫҫӗ. Украинӑра тата унччен Совет Союзӗн йышне кӗнӗ ытти республикӑра пулса иртекен ӗҫсене курма питех те йывӑр, унта паян ҫар мухтавӗн палӑкӗсене чысран кӑлараҫҫӗ.

Пирӗн республикӑра Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫине халалланӑ асӑну вырӑнӗсемпе сооруженийӗсем 1026 ытла шутланаҫҫӗ, ҫав шутра 500 ытла асӑну объекчӗ /обелисксем, мемориалсем, палӑксем, стелӑсем, асӑну паллисем/. Вӗсен пӗр пайне паян юсамалла. Эпӗ хамӑрӑн аслӑ ҫӗршывӑмӑрӑн ирӗклӗхӗпе никама пӑхӑнманлӑхӗшӗн хӑйсен пурнӑҫне панӑ паттӑрсен палӑкӗсене юсаса ҫӗнетес ӗҫе влаҫ органӗсем тата Чӑваш Енре пурӑнакан мӗнпур ҫын хастарлӑн хутшӑнасса шанса тӑратӑп.

Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫин темипе тӑтӑшах ӗҫлемелле, Раҫҫей патшалӑхӗн историйӗн паттӑр тата трагедилле тапхӑрӗ, пирӗн ҫынсем кӑтартнӑ паттӑрлӑх ҫинчен чӑннине каласа памалла, мӗншӗн тесен ҫамрӑксене патриотла тата гражданла воспитани парас ӗҫ истори пулӑмӗсене лайӑх пӗлни ҫинче, Раҫҫей халӑхӗн калама ҫук пысӑк ӑс-хакӑл вӑйӗн, виҫесӗр хӑюлӑхӗпе паттӑрлӑхӗн тӗслӗхӗсем ҫинче никӗсленсе тӑмалла. Хӑйсен пурнӑҫне шеллемесӗр пире тӑнӑҫ пурнӑҫпа ирӗклӗх парнеленӗ паттӑрсем умӗнче эпир ӗмӗр-ӗмӗр парӑмра. Вӗсен ячӗсем тав тӑвакан ӑрусен чӗрисенче яланлӑхах упранӗҫ!

Хисеплӗ депутатсем, чӗннӗ хӑнасем!

Эпӗ каларӑм ӗнтӗ: Пӗтӗм тӗнчери V «Раҫҫей - спорт ҫӗршывӗ» спорт форумӗ республика пурнӑҫӗнчи чи ҫутӑ самант пулса тӑчӗ тата унӑн историне ылтӑн саспаллисемпе ҫырӑнса кӗрсе юлчӗ. Пирӗн пата тӗнчери 20 ҫӗршывпа Раҫҫей Федерацийӗн 81 субъекчӗн представителӗсем, 50 Олимп чемпионӗ килчӗҫ.

Форум шайӗнче пуҫласа РФ Президенчӗ ҫумӗнчи Физкультурӑпа спорта аталантарас енӗпе ӗҫлекен канаш ларӑвӗ иртрӗ. Ҫав ларура Раҫҫейре массӑллӑ спорта аталантарма хушма майпа 3,5 миллиард ҫурӑ тенкӗ уйӑрасси ҫинчен калакан йышӑнӑва ҫирӗплетрӗҫ.

Эпӗ Пӗтӗм тӗнчери V «Раҫҫей - спорт ҫӗршывӗ» спорт форумне хатӗрленсе ирттерес ӗҫе хутшӑннӑ Ҫӗнӗ Шупашкар тата Шупашкар хулисенче пурӑнакан мӗнпур ҫынна тав тӑватӑп. Сывӑ пурнӑҫ йӗркине кӑмӑллакансене пурне те тав сӑмахӗ калатӑп.

Эсир хӑвӑр юлташӑрсене, ӗҫтешӗрсене хавхалантаратӑр, вӗсене физкультурӑпа туслаштаратӑр. Ку питӗ аван! Мӗншӗн тесен, ӑҫта спорт, унта савӑнӑҫпа хастарлӑх хуҫаланать тата питсенче ӑшӑ йӑл кулӑ ҫиҫет!

Таймапуҫ сире ҫакӑншӑн!

Паллах, Раҫҫей халӑхӗн наци лидерӗ пирӗн пӗрлехи ӗҫӗмӗрӗн тӗп кӑтартӑвне - демографи лару-тӑрӑвӗ лайӑхланнине - пысӑка хурса хакланине илтме пире пурсӑмӑра та кӑмӑллӑ. Владимир Владимирович Путин хӑйӗн хаклавне кирлӗ пек кӑтартӑва тума пулӑшнӑ мерӑсен тулли комплексӗпе ҫирӗплетсе пачӗ. Ҫакӑ вӑл - пысӑк технологиллӗ медицинӑна аталантарни, ҫӗнӗ перинаталь центрӗсем туни, амӑшӗн капиталӗ, виҫҫӗмӗш ачана ҫуратма хавхалантарни, ҫемье хаклӑхӗсене ҫирӗплетни тата ҫынсен социаллӑ хӑй туйӑмлӑхне лайӑхлатни.

«Республикӑра демографи 20 ҫул хушши хавшаса пынӑ. 20 ҫул... Юлашки виҫӗ ҫулта вара ҫӗкленӳ, ҫитменнине стабильлӗ тата ҫирӗппӗн палӑракан ҫӗкленӳ!» - Раҫҫей патшалӑхӗн лидерӗн Чӑваш Енре пурӑнакансем ҫинчен каланӑ ҫак ырӑ сӑмахӗсем мухтани пек кӑна янӑрамарӗҫ.

Вӗсем пуриншӗн те малашнехи ӗҫри тӗп ориентир пулса тӑчӗҫ!

Демографи лару-тӑрӑвӗ лайӑхланса пыни пирки каланӑ май, Раҫҫей Федерацийӗн Президенчӗ ҫак ӗҫре физкультурӑпа спорт ҫине тимлӗ пӑхни те пысӑк пӗлтерӗшлӗ пулнине палӑртрӗ. Массӑллӑ спорта аталантарма, тӗрлӗ ӳсӗмри тата сывлӑх шайӗпе уйрӑлса тӑракан ҫынсене унпа туслашма лайӑх майсем туса пама кирлине асӑнчӗ.

Ку енӗпе эпир пӗрремӗш ҫул кӑна ӗҫлеместпӗр ӗнтӗ. Хӑватлӑ инфратытӑм туса хунӑ, чылай объекта Пӗтӗм Раҫҫейри «ПӖРЛӖХЛӖ РАҪҪЕЙ» политика партийӗн социаллӑ проектне пурнӑҫланӑ шайра хута янӑ. Чӑваш Енре пурӑнакансем тата хӑнасем валли спортӑн ҫывӑх вӑхӑтрах хута каймалли ҫӗнӗ керменӗсем ҫӗкленеҫҫӗ.

2014 ҫултан пуҫласа республикӑра кашни уйӑхрах Сывлӑхпа спорт кунӗ иртет, спортпа туслашас текен кашни ҫынах ун чухне спорт объекчӗсемпе тӳлевсӗр усӑ курма пултарать.

Паян Чӑваш Ен халӑхӗн 37 проценчӗ физкультурӑпа тата спортпа тӑтӑшах ҫыхӑну тытать. Пирӗн «Ҫӑлтӑрпа пӗрле зарядкӑна» проекта халӗ ҫӗршывра лайӑх пӗлеҫҫӗ, вӑл республикӑра пурӑнакан пӗтӗм ҫыншӑн физкультурӑпа сывлӑха ҫирӗплетмелли чи юратнӑ массӑллӑ мероприятисенчен пӗри пулса тӑчӗ.

Шӑпах Чӑваш ҫӗрӗнче Пӗтӗм тӗнчери V «Раҫҫей - спорт ҫӗршывӗ» спорт форумӗ шайӗнче «Ӗҫлевпе хӳтӗлеве хатӗр» комплекс нормативӗсене йышӑнмалли пӗрлехи кун иртрӗ, ӑна Раҫҫей Правительстви 2015 ҫултан пуҫласа йӑлана кӗртме палӑртать. «Ӗҫлевпе хӳтӗлеве хатӗр» комплекса пула пирӗн ҫӗршывра хисепе тивӗҫлӗ, ӑнӑҫуллӑ, хастар та сывӑ ҫынсен темиҫе ӑрӑвӗ ӳссе ҫитӗннӗ.

Шӑпах Чӑваш ҫӗрӗнче Раҫҫейре пуҫласа Пӗтӗм тӗнчери утмалли кун старт илчӗ, унта кашни ҫулах тӗнчери 150 ҫӗршыв ҫынни хутшӑнать. Асӑннӑ пулӑма тӳрӗ эфирпа трансляцилерӗҫ. Шупашкара тата Шупашкарта пурӑнакансене тӗнчери мӗнпур спорт каналӗн миллионшар кураканӗ курма пултарчӗ. Федерацин Спорт министерствин хаклавӗ тӑрӑх, 2014 ҫулта «Раҫҫей - спорт ҫӗршывӗ» форум Сочири Олимпиада хыҫҫӑн ҫӗршыври пысӑк пӗлтерӗшлӗ иккӗмӗш спорт мероприятийӗ шутланать.

Кӑҫал пирӗн республикӑн тӗп хули тӗнчери спорт каналӗсен телекураканӗсене каллех хӑй ҫине пӑхтарӗ. 2015 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче Шупашкарта ҫӑмӑл атлетика енӗпе Европӑн командӑсен V чемпионачӗ уҫӑлать. Кун пек ӑмӑрту Раҫҫейре пуҫласа иртет.

Пирӗншӗн пурсӑмӑршӑн та пӗтӗм тӗнчери ытти пысӑк ӑмӑртӑва - Хӑвӑрт утас енӗпе командӑсен тӗнче чемпионатне - йӗркелесе ирттерме кӑсӑк пулӗ, вӑл Шупашкарта 2016 тата 2018 ҫулсенче иртӗ. Уйрӑммӑн палӑртас тетӗп: каллех ку тӗслӗхре те Пӗтӗм тӗнчери ҫӑмӑл атлетика федерацийӗн ассоциацийӗ /ИААФ/ ҫӑмӑл атлетсен сумлӑ ӑмӑртӑвӗсене тӑтӑшах пӗр ҫӗршывра, пӗр хулара икӗ хутчен ирттересси пирки пуҫласа йышӑну турӗ.

Тӗнче шайӗнчи ҫак ҫӗнтерӳсенче чӑваш халӑхӗн чун хавалӗн вӑйӗ, республикӑра пурӑнакан мӗнпур ҫыннӑн пӗрлӗхпе туслӑх тата пӗр-пӗрне пулӑшса пынин вӑй-хӑвачӗ уҫҫӑн палӑрчӗ.

Шупашкарта сумлӑ ӑмӑртусем ирттерни хальхи экономикӑн пӗлтерӗшлӗ сферисенчен пӗри шутланакан туризма аталантарма хушма вӑй кӳрет. Пуҫаруллӑ предпринимательсемшӗн ҫӗнӗ анлӑхсем уҫӑлаҫҫӗ, интереслӗ проектсемпе идейӑсене пурнӑҫлама ҫӗнӗ майсем йӗркеленеҫҫӗ.

Туристсем валли ҫӗнӗ маршрутсем йӗркелемелле. Вӗсем илӗртӳллӗ пулмалла тата ҫав вӑхӑтрах пирӗн патра пурӑнакан халӑхсен этнографи тӗлӗшӗнчи культурӑн хӑйне евӗрлӗхне палӑртмалла.

Чӑваш Ен ҫутҫанталӑкӗ хӑйӗн хӳхӗмлӗхӗпе палӑрса тӑрать. Пирӗн пулӑхлӑ ҫӗр сиплӗ ҫӑлкуҫсемпе пуян, усрав вӑрмансен хӑватлӑ сиплӗх вӑйӗ пурри паллӑ. Ҫавна май пирӗн пысӑк кану тӑрӑхне йӗркелеме тата сиплӗхлӗ туризма аталантарма пӗтӗм май пур.

Промышленноҫ туризмӗн те малашлӑхӗ лайӑх, ӑна предприятисенче туристсен ушкӑнӗсене йышӑнмалли ятарлӑ вырӑнсем йӗркелесе аталантармалла.

Хисеплӗ депутатсем тата Чӑваш Енре пурӑнакансем!

2014 ҫул пӗтӗм Раҫҫейри пекех, Чӑваш Енре те наци культурин еткерӗ патне таврӑнмалли паллӑпа иртрӗ.

Чӑваш Ен халӑхӗ хӑйӗн пуян культурипе палӑрса тӑрать, вӑл мӑн аслашшӗсен нумай ӗмӗре тӑсӑлакан йӑли-йӗркине, вӗсен авалтан пыракан пурнӑҫ йӗркине тирпейлӗн сыхласа упрать тата ӑна ӑруран-ӑрӑва куҫарса пырать. Тӗрлӗ культурӑн нумай енлӗхӗ тата вӗсем пӗр-пӗрне витӗм кӳни нацисем хушшинчи хутшӑнусене ҫирӗплетме, килӗшӳлӗхпе ҫирӗплӗхе упрама пулӑшать.

Пирӗн республикӑра 128 наци ҫынни тата сакӑр халӑх ушкӑнӗ туслӑн та килӗштерсе пурӑнаҫҫӗ. Эпӗ тӗн тата наци диаспорисен представителӗсене тав тӑватӑп, вӗсем тӗрлӗ наци ҫыннисем тата тӗрлӗ тӗне ӗненекенсем хушшинче пӗр-пӗрне хисеплеме, пӗртан диалога тӗп вырӑна хума кирлине шута илекен хутлӑх йӗркелес тӗлӗшпе пысӑк ӗҫ тӑваҫҫӗ.

Ку вӑл ҫапла пулнӑ, малашне те ҫаплах пулӗ, мӗншӗн тесен культура кирек хӑш халӑхӑнне те ӑс-хакӑл тӗшшине, унӑн ӑрасналӑхӗпе хӑйне евӗрлӗхне палӑртать, чун-чӗри вӑйӗпе пултарулӑх вӑй-халне уҫса памалли сфера пулса тӑрать.

Пӗтӗмӗшле культура шайӗ пӗчӗк пулсан экономикӑри темле харсӑр шухӑш-тӗллев те пурнӑҫланма пултараймасть.

Пӗлтӗр пӗрлештернӗ бюджетран культура сферине 1,5 миллиард тенкӗ янӑ, ку вӑл унчченхинчен 10 процент ытларах.

Ялти культура ҫурчӗсене тӗпрен юсамалли тата ҫӗнетмелли анлӑ программа пурнӑҫланать. Енчен те 2008 ҫулта унта ялти 17 культура ҫуртне кӗртнӗ пулсан, вӗсен хальхи шучӗ 186 ӗнтӗ.

Паян республикӑра 4 пин ытла художество пултарулӑх ушкӑнӗ ӗҫлет, вӗсен ӗҫне 55 пин ытла ҫын хутшӑнать. Юлашки пилӗк ҫулта клубсенче 377 ҫӗнӗ кружок уҫӑлнӑ. Халӗ вӗсен шучӗ 6 пин ытла, унта ҫӳрекенсен йышӗ 84 пин ҫынран та иртет.

Музыка шкулӗсене тата ачасен искусство шкулӗсене ҫӳрекен вӗренекенсен тӳпи Чӑваш Енре Раҫҫей Федерацийӗнчи вӑтам шайран пысӑкрах.

Ку ырӑ туртӑма сыхласа хӑвармалла, мӗншӗн тесен культура сферинче паракан хушма пӗлӳ ачасене эстетика воспитанийӗ парас, вӗсен чунӗнче илемлӗх туйӑмӗсене ҫуратас тӗлӗшпе пысӑк пӗлтерӗшлӗ пулса тӑрать.

Раҫҫей Федерацийӗн Президенчӗн указӗпе килӗшӳллӗн 2015 ҫул Литература ҫулталӑкӗ шутланать. Чӑваш Енре ҫак ҫула Константин Васильевич Ивановӑн, хальхи чӑваш литературине никӗслевҫин, вилӗмсӗр «Нарспи» поэма авторӗн ҫулталӑкӗ тесе пӗлтернӗ.

Унӑн хайлавӗсем этеме, тӑван ҫӗре, чӑваш халӑхӗн авалхи йӑлисемпе пурнӑҫ йӗркине тата унӑн хӑйнеевӗрлӗ культурине чунтан юратса хисеплемеллине ӑса хывма вӗрентеҫҫӗ. Пирӗн пулас несӗлӗмӗрсем тивӗҫлӗ граждансем, чӑн-чӑн патриотсем пулса ҫитӗнччӗр, Тӑван ҫӗршывпа мӑнаҫланччӑр, унӑн ирӗклӗхӗпе никама пӑхӑнманлӑхне хамӑрӑн мӑн асаттемӗрсем пекех паттӑррӑн хӳтӗлеме пултарччӑр тесен пирӗн ҫав улшӑнми хаклӑхсене килес ӑрусем валли сыхласа хӑвармалла.

Хаклӑ ентешӗмӗрсем!

Хамӑн Ҫырӑва вӗҫленӗ май, тӑван кӗтес шӑпишӗн пӑшӑрханакан, унӑн пуласлӑхӗшӗн вӑй-халне шеллемесӗр ӗҫлекен мӗнпур ҫынна чун-чӗререн тав тӑватӑп.

Юлашки ҫулсенче халӑхӑн пурнӑҫ шайне ӳстерес тата республика экономикине аталантарас тӗлӗшпе ҫирӗп утӑмсем турӑмӑр. Мана - «халӑх тарҫине», ӑнланса, пӗр шухӑшлӑ пулса тус-юлташла ӗҫлени - пӗтӗмпех халӑх пуласлӑхӗшӗн тунӑ пӗрлехи ырӑ ӗҫ.

«Тӑван йӑваран хакли нимӗн те ҫук», - теҫҫӗ халӑхра. Эпир хамӑрӑн Чӑваш Республикине чун-чӗререн юрататпӑр, унӑн ырлӑхӗшӗн патриотла туйӑмсемпе, пӗтӗм чӗре ӑшшине парса, яваплӑха туйса, ырми-канми ӗҫлетпӗр.

Чӑваш Енре пурӑнакансем влаҫ органӗсене ҫирӗп шанни пире хавхалантарать. Умра - ҫӗнӗ тӗллевсем. Тӗнчери лару-тӑрӑва пула сиксе тухакан йывӑрлӑхсене ҫӗнтерсе экономикӑпа социаллӑ пурнӑҫа малашне те ҫирӗп аталантарса лайӑхлатасси.

Малашнехи ӗҫсем ӑнса пырасса пӗрре те иккӗленместӗп.

Чӑваш Ен - уҫӑ та тараватлӑ регион.

Эпир тӑван кӗтес ҫутӑ та ырӑ пултӑр, ҫынсем саккуна пӑхӑнса, таса чунпа, тӑнӑҫлӑхпа килӗшӳре, обществӑн тӗп никӗсӗн - ҫемьен хаклӑхӗсене ҫирӗплетсе пурӑнччӑр тетпӗр.

Пурте пӗрле, ҫине тӑрса ӗҫлесе, хамӑрӑн вӑя шанса, обществӑри пӗрлӗхе тата ҫирӗплӗхе упраса, йывӑр вӑхӑтра пӗрне-пӗри пулӑшса эпир Чӑваш Енӗн кашни ҫемйишӗн, кашни ҫыннишӗн тата тулӑхрах, тӑнӑҫ пурнӑҫ тума пултаратпӑр.

Пӗрле эпир нумай ҫитӗнӳ тӑваятпӑр! Пӗрлӗхре - пирӗн вӑй!

Чӑваш Ен халӑхне мухтав!

Итленӗшӗн пысӑк тав.

Меню

 

Статистика

...тĕплӗнрех